१. समितिगुत्तत्थेरगाथावण्णना

यं मया पकतं पापन्ति आयस्मतो समितिगुत्तत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सोपि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो भगवन्तं पस्सित्वा पसन्नचित्तो जातिसुमनपुप्फेहि पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन यत्थ यत्थ भवे निब्बत्ति, तत्थ तत्थ कुलरूपपरिवारसम्पदाय अञ्ञे सत्ते अभिभवित्वा अट्ठासि. एकस्मिं पन अत्तभावे अञ्ञतरं पच्चेकबुद्धं पिण्डाय चरन्तं दिस्वा ‘‘अयं मुण्डको कुट्ठी मञ्ञे, तेनायं पटिच्छादेत्वा विचरती’’ति निट्ठुभित्वा पक्कामि. सो तेन कम्मेन बहुं कालं निरये पच्चित्वा कस्सपस्स भगवतो काले मनुस्सलोके निब्बत्तो परिब्बाजकपब्बज्जं उपगतो एकं सीलाचारसम्पन्नं उपासकं दिस्वा दोसन्तरो हुत्वा, ‘‘कुट्ठरोगी भवेय्यासी’’ति अक्कोसि, न्हानतित्थे च मनुस्सेहि ठपितानि न्हानचुण्णानि दूसेसि. सो तेन कम्मेन पुन निरये निब्बत्तित्वा बहूनि वस्सानि दुक्खं अनुभवित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, समितिगुत्तोतिस्स नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा सुविसुद्धसीलो हुत्वा विहरति. तस्स पुरिमकम्मनिस्सन्देन कुट्ठरोगो उप्पज्जि, तेन तस्स सरीरावयवा येभुय्येन छिन्नभिन्ना हुत्वा पग्घरन्ति. सो गिलानसालायं वसति. अथेकदिवसं धम्मसेनापति गिलानपुच्छं गन्त्वा तत्थ तत्थ गिलाने भिक्खू पुच्छन्तो तं भिक्खुं दिस्वा ‘‘आवुसो, यावता खन्धप्पवत्ति नाम, सब्बं दुक्खमेव वेदना. खन्धेसु पन असन्तेसुयेव नत्थि दुक्ख’’न्ति वेदनानुपस्सनाकम्मट्ठानं कथेत्वा अगमासि. सो थेरस्स ओवादे ठत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा छळभिञ्ञा सच्छाकासि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१२.८२-९०) –

‘‘जायन्तस्स विपस्सिस्स, आलोको विपुलो अहु;

पथवी च पकम्पित्थ, ससागरा सपब्बता.

‘‘नेमित्ता च वियाकंसु, बुद्धो लोके भविस्सति;

अग्गो च सब्बसत्तानं, जनतं उद्धरिस्सति.

‘‘नेमित्तानं सुणित्वान, जातिपूजमकासहं;

एदिसा पूजना नत्थि, यादिसा जातिपूजना.

‘‘सङ्खरित्वान कुसलं, सकं चित्तं पसादयिं;

जातिपूजं करित्वान, तत्थ कालङ्कतो अहं.

‘‘यं यं योनुपपज्जामि, देवत्तं अथ मानुसं;

सब्बे सत्ते अभिभोमि, जातिपूजायिदं फलं.

‘‘धातियो मं उपट्ठेन्ति, मम चित्तवसानुगा;

न ता सक्कोन्ति कोपेतुं, जातिपूजायिदं फलं.

‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं पूजमकरिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, जातिपूजायिदं फलं.

‘‘सुपारिचरिया नाम, चतुत्तिंस जनाधिपा;

इतो ततियकप्पम्हि, चक्कवत्ती महब्बला.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

छळभिञ्ञो पन हुत्वा पहीनकिलेसपच्चवेक्खणेन एतरहि अनुभुय्यमानरोगवसेन पुरिमजातीसु अत्तना कतं पापकम्मं अनुस्सरित्वा तस्स इदानि सब्बसो पहीनभावं विभावेन्तो –

८१. ‘‘यं मया पकतं पापं, पुब्बे अञ्ञासु जातिसु;

इधेव तं वेदनीयं, वत्थु अञ्ञं न विज्जती’’ति. – गाथं अभासि;

तत्थ पापन्ति अकुसलं कम्मं. तञ्हि लामकट्ठेन पापन्ति वुच्चति. पुब्बेति पुरा. अञ्ञासु जातिसूति इतो अञ्ञासु जातीसु, अञ्ञेसु अत्तभावेसु. अयञ्हेत्थ अत्थो – यदिपि मया इमस्मिं अत्तभावे न तादिसं पापं कतं अत्थि, इदानि पन तस्स सम्भवोयेव नत्थि. यं पन इतो अञ्ञासु जातीसु कतं अत्थि, इधेव तं वेदनीयं, तञ्हि इधेव इमस्मिंयेव अत्तभावे वेदयितब्बं अनुभवितब्बं फलं, कस्मा? वत्थु अञ्ञं न विज्जतीति तस्स कम्मस्स विपच्चनोकासो अञ्ञो खन्धप्पबन्धो नत्थि, इमे पन खन्धा सब्बसो उपादानानं पहीनत्ता अनुपादानो विय जातवेदो चरिमकचित्तनिरोधेन अप्पटिसन्धिका निरुज्झन्तीति अञ्ञं ब्याकासि.

समितिगुत्तत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.