२. कस्सपत्थेरगाथावण्णना
येन येन सुभिक्खानीति आयस्मतो कस्सपत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा तीसु वेदेसु अञ्ञेसु च ब्राह्मणसिप्पेसु निप्फत्तिं गतो, सो एकदिवसं भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो सुमनपुप्फेहि पूजं अकासि. करोन्तो च सत्थु समन्ततो उपरि च पुप्फमुट्ठियो खिपि. बुद्धानुभावेन पुप्फानि पुप्फासनाकारेन सत्ताहं अट्ठंसु. सो तं अच्छरियं दिस्वा भिय्योसोमत्ताय पसन्नमानसो अहोसि. अपरापरं पुञ्ञानि करोन्तो कप्पसतसहस्सं सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं अञ्ञतरस्स उदिच्चब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, कस्सपोतिस्स नामं अहोसि. तस्स दहरकालेयेव पिता कालमकासि. माता तं पटिजग्गति. सो एकदिवसं जेतवनं गतो भगवतो धम्मदेसनं सुत्वा हेतुसम्पन्नताय तस्मिंयेव आसने सोतापन्नो हुत्वा मातु सन्तिकं गन्त्वा अनुजानापेत्वा पब्बजितो सत्थरि वुट्ठवस्से पवारेत्वा जनपदचारिकं पक्कन्ते सयम्पि सत्थारा सद्धिं गन्तुकामो आपुच्छितुं मातु सन्तिकं अगमासि. माता विस्सज्जेन्ती ओवादवसेन –
८२. ‘‘येन येन सुभिक्खानि, सिवानि अभयानि च;
तेन पुत्तक गच्छस्सु, मा सोकापहतो भवा’’ति. – गाथं अभासि;
तत्थ येन येनाति यत्थ यत्थ. भुम्मत्थे हि एतं करणवचनं, यस्मिं यस्मिं दिसाभागेति अत्थो. सुभिक्खानीति सुलभपिण्डानि, रट्ठानीति अधिप्पायो. सिवानीति खेमानि अरोगानि. अभयानीति चोरभयादीहि निब्भयानि, रोगदुब्भिक्खभयानि पन ‘‘सुभिक्खानि, सिवानी’’ति पदद्वयेनेव गहितानि. तेनाति तत्थ, तस्मिं तस्मिं दिसाभागेति अत्थो. पुत्तकाति अनुकम्पन्ती तं आलपति. माति पटिसेधत्थे निपातो सोकापहतोति वुत्तगुणरहितानि रट्ठानि गन्त्वा दुब्भिक्खभयादिजनितेन सोकेन उपहतो मा भव माहोसीति अत्थो. तं सुत्वा थेरो, ‘‘मम माता मय्हं सोकरहितट्ठानगमनं आसीसति, हन्द मयं सब्बसो अच्चन्तमेव सोकरहितं ठानं पत्तुं युत्त’’न्ति उस्साहजातो विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१३.१-९) –
‘‘अज्झायको मन्तधरो, तिण्णं वेदान पारगू;
अब्भोकासे ठितो सन्तो, अद्दसं लोकनायकं.
‘‘सीहं यथा वनचरं, ब्यग्घराजंव नित्तसं;
तिधापभिन्नमातङ्गं, कुञ्जरंव महेसिनं.
‘‘सेरेयकं गहेत्वान, आकासे उक्खिपिं अहं;
बुद्धस्स आनुभावेन, परिवारेन्ति सब्बसो.
‘‘अधिट्ठहि महावीरो, सब्बञ्ञू लोकनायको;
समन्ता पुप्फच्छदना, ओकिरिंसु नरासभं.
‘‘ततो सा पुप्फकञ्चुका, अन्तोवण्टा बहिमुखा;
सत्ताहं छदनं कत्वा, ततो अन्तरधायथ.
‘‘तञ्च अच्छरियं दिस्वा, अब्भुतं लोमहंसनं;
बुद्धे चित्तं पसादेसिं, सुगते लोकनायके.
‘‘तेन चित्तप्पसादेन, सुक्कमूलेन चोदितो;
कप्पानं सतसहस्सं, दुग्गतिं नुपपज्जहं.
‘‘पन्नरससहस्सम्हि, कप्पानं पञ्चवीसति;
वीतमलासनामा च, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा ‘‘इदमेव मातु वचनं अरहत्तप्पत्तिया अङ्कुसं जात’’न्ति तमेव गाथं पच्चुदाहासि.
कस्सपत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.