७. हत्थारोहपुत्तत्थेरगाथावण्णना
इदं पुरे चित्तमचारि चारिकन्ति आयस्मतो हत्थारोहपुत्तत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं भिक्खुसङ्घपरिवुतं विहारतो निक्खन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो पुप्फेहि पूजं कत्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं हत्थारोहकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो हत्थिसिप्पे निप्फत्तिं अगमासि. सो एकदिवसं हत्थिं सिक्खापेन्तो नदीतीरं गन्त्वा हेतुसम्पत्तिया चोदियमानो ‘‘किं मय्हं इमिना हत्थिदमनेन, अत्तानं दमनमेव वर’’न्ति चिन्तेत्वा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वाव चरियानुकूलं कम्मट्ठानं गहेत्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो चिरपरिचयेन कम्मट्ठानतो बहिद्धा विधावन्तं चित्तं छेको हत्थाचरियो विय अङ्कुसेन चण्डमत्तवरवारणं पटिसङ्खानअङ्कुसेन निग्गण्हन्तो ‘‘इदं पुरे चित्तमचारि चारिक’’न्ति गाथं अभासि.
७७. तत्थ इदन्ति वुच्चमानस्स चित्तस्स अत्तपच्चक्खताय वुत्तं. पुरेति निग्गहकालतो पुब्बे. अचारीति विचरि, अनवट्ठितताय नानारम्मणेसु परिब्भमि. चारिकन्ति यथाकामचरियं. तेनाह ‘‘येनिच्छकं यत्थकामं यथासुख’’न्ति. तन्ति तं चित्तं. अज्जाति एतरहि. निग्गहेस्सामीति निग्गण्हिस्सामि, निब्बिसेवनं करिस्सामि. योनिसोति उपायेन. यथा किं? हत्थिप्पभिन्नं विय अङ्कुसग्गहो. इदं वुत्तं होति – इदं मम चित्तं नाम इतो पुब्बे रूपादीसु आरम्मणेसु येन येन रमितुं इच्छति, तस्स तस्स वसेन येनिच्छकं, यत्थ यत्थ चस्स कामो, तस्स तस्स वसेन यत्थकामं, यथा यथा विचरन्तस्स सुखं होति, तथेव चरणतो यथासुखं दीघरत्तं चारिकं अचरि, तं अज्जपाहं भिन्नमदमत्तहत्थिं हत्थाचरियसङ्खातो छेको अङ्कुसग्गहो अङ्कुसेन विय योनिसोमनसिकारेन निग्गहेस्सामि, नास्स वीतिक्कमितुं दस्सामीति. एवं वदन्तो एव च थेरो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं सच्छाकासि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१३.९१-९६) –
‘‘सुवण्णवण्णो सम्बुद्धो, विपस्सी दक्खिणारहो;
पुरक्खतो सावकेहि, आरामा अभिनिक्खमि.
‘‘दिस्वानहं बुद्धसेट्ठं, सब्बञ्ञुं तमनासकं;
पसन्नचित्तो सुमनो, गण्ठिपुप्फं अपूजयिं.
‘‘तेन चित्तप्पसादेन, द्विपदिन्दस्स तादिनो;
हट्ठो हट्ठेन चित्तेन, पुन वन्दिं तथागतं.
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं पुप्फमभिरोपयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.
‘‘एकतालीसितो कप्पे, चरणो नाम खत्तियो;
सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अयमेव च थेरस्स अञ्ञाब्याकरणगाथा अहोसीति.
हत्थारोहपुत्तत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.