८. अट्ठमवग्गो

१. वच्छपालत्थेरगाथावण्णना

सुसुखुमनिपुणत्थदस्सिनाति आयस्मतो वच्छपालत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि आचिनन्तो देवमनुस्सेसु संसरन्तो इतो एकनवुते कप्पे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा ब्राह्मणसिप्पेसु निप्फत्तिं गन्त्वा अग्गिं परिचरन्तो एकदिवसं महतिया कंसपातिया पायासं आदाय दक्खिणेय्यं परियेसन्तो विपस्सिं भगवन्तं आकासे चङ्कमन्तं दिस्वा अच्छरियब्भुतचित्तजातो भगवन्तं अभिवादेत्वा दातुकामतं दस्सेसि. पटिग्गहेसि भगवा अनुकम्पं उपादाय. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे विभवसम्पन्नस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, वच्छपालोतिस्स नामं अहोसि. सो बिम्बिसारसमागमे उरुवेलकस्सपत्थेरेन इद्धिपाटिहारियं दस्सेत्वा सत्थु परमनिपच्चकारे कते तं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा सत्ताहपब्बजितो एव विपस्सनं वड्ढेत्वा छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१३.२६-३४) –

‘‘सुवण्णवण्णो सम्बुद्धो, बात्तिंसवरलक्खणो;

पवना अभिनिक्खन्तो, भिक्खुसङ्घपुरक्खतो.

‘‘महच्चा कंसपातिया, वड्ढेत्वा पायसं अहं;

आहुतिं यिट्ठुकामो सो, उपनेसिं बलिं अहं.

‘‘भगवा तम्हि समये, लोकजेट्ठो नरासभो;

चङ्कमं सुसमारूळ्हो, अम्बरे अनिलायने.

‘‘तञ्च अच्छरियं दिस्वा, अब्भुतं लोमहंसनं;

ठपयित्वा कंसपातिं, विपस्सिं अभिवादयिं.

‘‘तुवं देवोसि सब्बञ्ञू, सदेवे सहमानुसे;

अनुकम्पं उपादाय, पटिग्गण्ह महामुनि.

‘‘पटिग्गहेसि भगवा, सब्बञ्ञू लोकनायको;

मम सङ्कप्पमञ्ञाय, सत्था लोके महामुनि.

‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं दानमददिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, पायासस्स इदं फलं.

‘‘एकतालीसितो कप्पे, बुद्धो नामासि खत्तियो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा सुखेनेव अत्तना निब्बानस्स अधिगतभावं विभावेन्तो –

७१. ‘‘सुसुखुमनिपुणत्थदस्सिना, मतिकुसलेन निवातवुत्तिना;

संसेवितवुद्धसीलिना, निब्बानं न हि तेन दुल्लभ’’न्ति. –

इमं गाथं अभासि.

तत्थ सुसुखुमनिपुणत्थदस्सिनाति अतिविय दुद्दसट्ठेन सुखुमे, सण्हट्ठेन निपुणे सच्चपटिच्चसमुप्पादादिअत्थे अनिच्चतादिं ओरोपेत्वा पस्सतीति सुसुखुमनिपुणत्थदस्सी, तेन. मतिकुसलेनाति मतिया पञ्ञाय कुसलेन छेकेन, ‘‘एवं पवत्तमानस्स पञ्ञा वड्ढति, एवं न वड्ढती’’ति धम्मविचयसम्बोज्झङ्गपञ्ञाय उप्पादने कुसलेन. निवातवुत्तिनाति सब्रह्मचारीसु निवातनीचवत्तनसीलेन, वुड्ढेसु नवेसु च यथानुरूपपटिपत्तिना. संसेवितवुद्धसीलिनाति संसेवितं आचिण्णं वुद्धसीलं संसेवितवुद्धसीलं, तं यस्स अत्थि, तेन संसेवितवुद्धसीलिना. अथ वा संसेविता उपासिता वुद्धसीलिनो एतेनाति संसेवितवुद्धसीली, तेन. हीतिसद्दो हेतुअत्थो. यस्मा यो निवातवुत्ति संसेवितवुद्धसीली मतिकुसलो सुसुखुमनिपुणत्थदस्सी च, तस्मा निब्बानं न तस्स दुल्लभन्ति अत्थो. निवातवुत्तिताय हि संसेवितवुद्धसीलिताय च पण्डिता तं ओवदितब्बं अनुसासितब्बं मञ्ञन्ति, तेसञ्च ओवादे ठितो सयं मतिकुसलताय सुसुखुमनिपुणत्थदस्सिताय च विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव निब्बानं अधिगच्छतीति, अयमेव च थेरस्स अञ्ञाब्याकरणगाथा अहोसीति.

वच्छपालत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

२. आतुमत्थेरगाथावण्णना

यथा कळीरो सुसु वड्ढितग्गोति आयस्मतो आतुमत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सोपि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं आचिनन्तो इतो एकनवुते कप्पे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो विपस्सिं भगवन्तं अन्तरवीथियं गच्छन्तं दिस्वा पसन्नमानसो गन्धोदकेन गन्धचुण्णेन च पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तो अपरापरं सुगतीसुयेव संसरन्तो कस्सपस्स भगवतो सासने पब्बजित्वा समणधम्मं अकासि, ञाणस्स पन अपरिपक्कत्ता विसेसं निब्बत्तेतुं नासक्खि. अथ इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं सेट्ठिपुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, आतुमोतिस्स नामं अहोसि. तस्स वयप्पत्तस्स माता ‘‘पुत्तस्स मे भरियं आनेस्सामा’’ति ञातकेहि सम्मन्तेसि. सो तं उपधारेत्वा हेतुसम्पत्तिया चोदियमानो ‘‘किं मय्हं घरावासेन, इदानेव पब्बजिस्सामी’’ति भिक्खूनं सन्तिकं गन्त्वा पब्बजि. पब्बजितम्पि नं माता उप्पब्बाजेतुकामा नानानयेहि पलोभेति. सो तस्सा अवसरं अदत्वा अत्तनो अज्झासयं पकासेन्तो –

७२. ‘‘यथा कळीरो सुसु वड्ढितग्गो, दुन्निक्खमो होति पसाखजातो;

एवं अहं भरियायानीताय, अनुमञ्ञ मं पब्बजितोम्हि दानी’’ति. –

गाथं अभासि.

तत्थ कळीरोति अङ्कुरो, इध पन वंसङ्कुरो अधिप्पेतो. सुसूति तरुणो. वड्ढितग्गोति पवड्ढितसाखो. सुसुवड्ढितग्गोति वा सुट्ठु वड्ढितसाखो सञ्जातपत्तसाखो. दुन्निक्खमोति वेळुगुम्बतो निक्खामेतुं नीहरितुं असक्कुणेय्यो. पसाखजातोति जातपसाखो, साखानम्पि पब्बे पब्बे उप्पन्नअनुसाखो. एवं अहं भरियायानीतायाति यथा वंसो वड्ढितग्गो वंसन्तरेसु संसट्ठ साखापसाखो वेळुगुम्बतो दुन्नीहरणीयो होति, एवं अहम्पि भरियाय मय्हं आनीताय पुत्तधीतादिवसेन वड्ढितग्गो आसत्तिवसेन घरावासतो दुन्नीहरणीयो भवेय्यं. यथा पन वंसकळीरो असञ्जातसाखबन्धो वेळुगुम्बतो सुनीहरणीयोव होति, एवं अहम्पि असञ्जातपुत्तदारादिबन्धो सुनीहरणीयो होमि, तस्मा अनानीताय एव भरियाय अनुमञ्ञ मं अत्तनाव मं अनुजानापेत्वा. पब्बजितोम्हि दानीति, ‘‘इदानि पन पब्बजितो अम्हि, साधु सुट्ठू’’ति अत्तनो नेक्खम्माभिरतिं पकासेसि, अथ वा ‘‘अनुमञ्ञ मं पब्बजितोम्हि दानी’’ति मातु कथेति. अयञ्हेत्थ अत्थो – यदिपि ताय पुब्बे नानुमतं, इदानि पन पब्बजितो अम्हि, तस्मा अनुमञ्ञ अनुजानाहि मं समणभावेयेव ठातुं, नाहं तया निवत्तनीयोति. एवं पन कथेन्तो यथाठितोव विपस्सनं वड्ढेत्वा मग्गपटिपाटिया किलेसे खेपेत्वा छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१३.३५-४०) –

‘‘निसज्ज पासादवरे, विपस्सिं अद्दसं जिनं;

ककुधं विलसन्तंव, सब्बञ्ञुं तमनासकं.

‘‘पासादस्साविदूरे च, गच्छति लोकनायको;

पभा निद्धावते तस्स, यथा च सतरंसिनो.

‘‘गन्धोदकञ्च पग्गय्ह, बुद्धसेट्ठं समोकिरिं;

तेन चित्तप्पसादेन, तत्थ कालङ्कतो अहं.

‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं गन्धोदकमाकिरिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, सुगन्धो नाम खत्तियो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

छळभिञ्ञो पन हुत्वा मातरं आपुच्छित्वा तस्सा पेक्खन्तियायेव आकासेन पक्कामि. सो अरहत्तप्पत्तिया उत्तरिकालम्पि अन्तरन्तरा तमेव गाथं पच्चुदाहासि.

तत्थ ‘‘पब्बजितोम्ही’’ति इमिनापदेसेन अयम्पि थेरस्स अञ्ञाब्याकरणगाथा अहोसि अत्तनो सन्ताने रागादिमलस्स पब्बाजितभावदीपनतो. तेनाह भगवा – ‘‘पब्बाजयमत्तनो मलं, तस्मा ‘पब्बजितो’ति वुच्चती’’ति (ध. प. ३८८).

आतुमत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

३. माणवत्थेरगाथावण्णना

जिण्णञ्च दिस्वा दुखितञ्च ब्याधितन्ति आयस्मतो माणवत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्तो इतो एकनवुते कप्पे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा लक्खणधरो हुत्वा विपस्सिस्स भगवतो अभिजातिया लक्खणानि परिग्गहेत्वा पुब्बनिमित्तानि सावेत्वा, ‘‘एकंसेन अयं बुद्धो भविस्सती’’ति ब्याकरित्वा नानानयेहि थोमेत्वा अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणमहासालस्स गेहे निब्बत्तित्वा याव सत्तवस्सानि, ताव अन्तोघरेयेव वड्ढित्वा सत्तमे संवच्छरे उपनयनत्थं उय्यानं नीतो अन्तरामग्गे जिण्णातुरमते दिस्वा तेसं अदिट्ठपुब्बत्ता ते परिजने पुच्छित्वा जरारोगमरणसभावं सुत्वा सञ्जातसंवेगो ततो अनिवत्तन्तो विहारं गन्त्वा सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा मातापितरो अनुजानापेत्वा पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१३.४१-६४) –

‘‘जायमाने विपस्सिम्हि, निमित्तं ब्याकरिं अहं;

निब्बापयिञ्च जनतं, बुद्धो लोके भविस्सति.

‘‘यस्मिञ्च जायमानस्मिं, दससहस्सि कम्पति;

सो दानि भगवा सत्था, धम्मं देसेति चक्खुमा.

‘‘यस्मिञ्च जायमानस्मिं, आलोको विपुलो अहु;

सो दानि भगवा सत्था, धम्मं देसेति चक्खुमा.

‘‘यस्मिञ्च जायमानस्मिं, सरितायो न सन्दयुं;

सो दानि भगवा सत्था, धम्मं देसेति चक्खुमा.

‘‘यस्मिञ्च जायमानस्मिं, अवीचग्गि न पज्जलि;

सो दानि भगवा सत्था, धम्मं देसेति चक्खुमा.

‘‘यस्मिञ्च जायमानस्मिं, पक्खिसङ्घो न सञ्चरि;

सो दानि भगवा सत्था, धम्मं देसेति चक्खुमा.

‘‘यस्मिञ्च जायमानस्मिं, वातक्खन्धो न वायति;

सो दानि भगवा सत्था, धम्मं देसेति चक्खुमा.

‘‘यस्मिञ्च जायमानस्मिं, सब्बरतनानि जोतयुं;

सो दानि भगवा सत्था, धम्मं देसेति चक्खुमा.

‘‘यस्मिञ्च जायमानस्मिं, सत्तासुं पदविक्कमा;

सो दानि भगवा सत्था, धम्मं देसेति चक्खुमा.

‘‘जातमत्तो च सम्बुद्धो, दिसा सब्बा विलोकयि;

वाचासभिमुदीरेसि, एसा बुद्धान धम्मता.

‘‘संवेजयित्वा जनतं, थवित्वा लोकनायकं;

सम्बुद्धं अभिवादेत्वा, पक्कामिं पाचिनामुखो.

‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं बुद्धमभिथोमयिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, थोमनाय इदं फलं.

‘‘इतो नवुतिकप्पम्हि, सम्मुखाथविकव्हयो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘पथवीदुन्दुभि नाम, एकूननवुतिम्हितो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘अट्ठासीतिम्हितो कप्पे, ओभासो नाम खत्तियो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘सत्तासीतिम्हितो कप्पे, सरितच्छेदनव्हयो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘अग्गिनिब्बापनो नाम, कप्पानं छळसीतिया;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘गतिपच्छेदनो नाम, कप्पानं पञ्चसीतिया;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘राजा वातसमो नाम, कप्पानं चुल्लसीतिया;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘रतनपज्जलो नाम, कप्पानं तेअसीतिया;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘पदविक्कमनो नाम, कप्पानं द्वेअसीतिया;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘राजा विलोकनो नाम, कप्पानं एकसीतिया;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘गिरसारोति नामेन, कप्पेसीतिम्हि खत्तियो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अधिगतारहत्तो पन भिक्खूहि, ‘‘केन, त्वं आवुसो, संवेगेन अतिदहरोव समानो पब्बजितो’’ति पुच्छितो अत्तनो पब्बज्जानिमित्तकित्तनापदेसेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –

७३. ‘‘जिण्णञ्च दिस्वा दुखितञ्च ब्याधितं, मतञ्च दिस्वा गतमायुसङ्खयं;

ततो अहं निक्खमितून पब्बजिं, पहाय कामानि मनोरमानी’’ति. –

गाथं अभासि.

तत्थ जिण्णन्ति जराय अभिभूतं, खण्डिच्चपालिच्चवलित्तचतादीहि समङ्गीभूतं. दुखितन्ति दुक्खप्पत्तं. ब्याधितन्ति गिलानं. एत्थ च ‘‘ब्याधित’’न्ति वुत्तेपि दुक्खप्पत्तभावो सिद्धो, ‘‘दुखित’’न्ति वचनं तस्स बाळ्हगिलानभावपरिदीपनत्थं. मतन्ति कालङ्कतं, यस्मा कालङ्कतो आयुनो खयं वयं भेदं गतो नाम होति, तस्मा वुत्तं ‘‘गतमायुसङ्खय’’न्ति. तस्मा जिण्णब्याधिमतानं दिट्ठत्ता, ‘‘इमे जरादयो नाम न इमेसंयेव, अथ खो सब्बसाधारणा, तस्मा अहम्पि जरादिके अनतिवत्तो’’ति संविग्गत्ता. निक्खमितूनाति निक्खमित्वा, अयमेव वा पाठो. पब्बज्जाधिप्पायेन घरतो निग्गन्त्वा. पब्बजिन्ति सत्थु सासने पब्बजं उपगतो. पहाय कामानि मनोरमानीति इट्ठकन्तादिभावतो अवीतरागानं मनो रमेन्तीति मनोरमे वत्थुकामे पजहित्वा, तप्पटिबद्धस्स छन्दरागस्स अरियमग्गेन समुच्छिन्दनेन निरपेक्खभावेन छड्डेत्वाति अत्थो. कामानं पहानकित्तनमुखेन चेतं थेरस्स अञ्ञाब्याकरणं अहोसि. माणवकाले पब्बजितत्ता इमस्स थेरस्स माणवोत्वेव समञ्ञा जाताति.

माणवत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

४. सुयामनत्थेरगाथावण्णना

कामच्छन्दो च ब्यापादोति आयस्मतो सुयामनत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो एकनवुते कप्पे विपस्सिस्स भगवतो काले धञ्ञवतीनगरे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो ब्राह्मणसिप्पेसु निप्फत्तिं पत्वा ब्राह्मणमन्ते वाचेति. तेन च समयेन विपस्सी भगवा महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं धञ्ञवतीनगरं पिण्डाय पविट्ठो होति. तं दिस्वा ब्राह्मणो पसन्नचित्तो अत्तनो गेहं नेत्वा आसनं पञ्ञापेत्वा तस्सूपरि पुप्फसन्थारं सन्थरित्वा अदासि, सत्थरि तत्थ निसिन्ने पणीतेन आहारेन सन्तप्पेसि, भुत्ताविञ्च पुप्फगन्धेन पूजेसि. सत्था अनुमोदनं वत्वा पक्कामि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे वेसालियं अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, सुयामनोतिस्स नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो तिण्णं वेदानं पारगू परमनिस्समयुत्तो हुत्वा गेहवासीनं कामूपभोगं जिगुच्छित्वा झाननिन्नो भगवतो वेसालिगमने पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा खुरग्गेयेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१३.६५-७४) –

‘‘नगरे धञ्ञवतिया, अहोसिं ब्राह्मणो तदा;

लक्खणे इतिहासे च, सनिघण्डुसकेटुभे.

‘‘पदको वेय्याकरणो, निमित्तकोविदो अहं;

मन्ते च सिस्से वाचेसिं, तिण्णं वेदान पारगू.

‘‘पञ्च उप्पलहत्थानि, पिट्ठियं ठपितानि मे;

आहुतिं यिट्ठुकामोहं, पितुमातुसमागमे.

‘‘तदा विपस्सी भगवा, भिक्खुसङ्घपुरक्खतो;

ओभासेन्तो दिसा सब्बा, आगच्छति नरासभो.

‘‘आसनं पञ्ञपेत्वान, निमन्तेत्वा महामुनिं;

सन्थरित्वान तं पुप्फं, अभिनेसिं सकं घरं.

‘‘यं मे अत्थि सके गेहे, आमिसं पच्चुपट्ठितं;

ताहं बुद्धस्स पादासिं, पसन्नो सेहि पाणिभि.

‘‘भुत्ताविं कालमञ्ञाय पुप्फहत्थमदासहं;

अनुमोदित्वान सब्बञ्ञू, पक्कामि उत्तरामुखो.

‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं पुप्फमददिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, पुप्फदानस्सिदं फलं.

‘‘अनन्तरं इतो कप्पे, राजाहुं वरदस्सनो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा नीवरणप्पहानकित्तनमुखेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –

७४. ‘‘कामच्छन्दो च ब्यापादो, थिनमिद्धञ्च भिक्खुनो;

उद्धच्चं विचिकिच्छा च, सब्बसोव न विज्जती’’ति. – गाथं अभासि;

तत्थ कामच्छन्दोति कामेसु छन्दो, कामो च सो छन्दो चातिपि कामच्छन्दो, कामरागो. इध पन सब्बोपि रागो कामच्छन्दो अग्गमग्गवज्झस्सापि अधिप्पेतत्ता, तेनाह ‘‘सब्बसोव न विज्जती’’ति. सब्बेपि हि तेभूमकधम्मा कामनीयट्ठेन कामा, तत्थ पवत्तो रागो कामच्छन्दो, तेनाह भगवा – ‘‘आरुप्पे कामच्छन्दनीवरणं पटिच्च थिनमिद्धनीवरणं उद्धच्चनीवरणं अविज्जानीवरणं उप्पज्जती’’ति (पट्ठा. ३.८.८) ब्यापज्जति चित्तं पूतिभावं गच्छति एतेनाति ब्यापादो, ‘‘अनत्थं मे अचरी’’तिआदिनयप्पवत्तो (ध. स. १०६६; विभ. ९०९) आघातो. थिनं चित्तस्स अकल्यता अनुस्साहसंहननं, मिद्धं कायस्स अकल्यता असत्तिविघातो, तदुभयम्पि थिनञ्च मिद्धञ्च थिनमिद्धं, किच्चाहारपटिपक्खानं एकताय एकं कत्वा वुत्तं. उद्धतभावो उद्धच्चं, येन धम्मेन चित्तं उद्धतं होति अवूपसन्तं, सो चेतसो विक्खेपो उद्धच्चं. उद्धच्चग्गहणेनेव चेत्थ किच्चाहारपटिपक्खानं समानताय कुक्कुच्चम्पि गहितमेवाति दट्ठब्बं. तं पच्छानुतापलक्खणं. यो हि कताकतकुसलाकुसलूपनिस्सयो विप्पटिसारो, तं कुक्कुच्चं. विचिकिच्छाति, ‘‘एवं नु खो न नु खो’’ति संसयं आपज्जति, धम्मसभावं वा विचिनन्तो किच्छति किलमति एतायाति विचिकिच्छा, बुद्धादिवत्थुको संसयो. सब्बसोति अनवसेसतो. न विज्जतीति नत्थि, मग्गेन समुच्छिन्नत्ता न उपलब्भति. इदञ्च पदद्वयं पच्चेकं योजेतब्बं अयञ्हेत्थ योजना – यस्स भिक्खुनो तेन तेन अरियमग्गेन समुच्छिन्नत्ता कामच्छन्दो च ब्यापादो च थिनमिद्धञ्च उद्धच्चकुक्कुच्चञ्च विचिकिच्छा च सब्बसोव न विज्जति, तस्स न किञ्चि करणीयं, कतस्स वा पतिचयोति अञ्ञापदेसेन अञ्ञं ब्याकरोति. पञ्चसु हि नीवरणेसु मग्गेन समुच्छिन्नेसु तदेकट्ठताय सब्बेपि किलेसा समुच्छिन्नायेव होन्ति. तेनाह – ‘‘सब्बेते भगवन्तो पञ्च नीवरणे पहाय चेतसो उपक्किलेसे’’ति (दी. नि. २.१४६).

सुयामनत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

५. सुसारदत्थेरगाथावण्णना

साधु सुविहितान दस्सनन्ति आयस्मतो सुसारदत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विज्जापदेसु निप्फत्तिं गन्त्वा कामेसु आदीनवं दिस्वा घरावासं पहाय तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा हिमवन्तप्पदेसे अरञ्ञायतने अस्समं कारेत्वा विहासि. अथ नं अनुग्गण्हन्तो पदुमुत्तरो भगवा भिक्खाचारवेलायं उपसङ्कमि. सो दूरतोव दिस्वा पसन्नमानसो पच्चुग्गन्त्वा पत्तं गहेत्वा मधुरानि फलानि पक्खिपित्वा अदासि. भगवा तं पटिग्गहेत्वा अनुमोदनं कत्वा पक्कामि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे धम्मसेनापतिनो ञातिब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा मन्दपञ्ञत्ता सुसारदोति गहितनामो अपरभागे धम्मसेनापतिस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१३.७५-८३) –

‘‘अज्झायको मन्तधरो, तिण्णं वेदान पारगू;

हिमवन्तस्साविदूरे, वसामि अस्समे अहं.

‘‘अग्गिहुत्तञ्च मे अत्थि, पुण्डरीकफलानि च;

पुटके निक्खिपित्वान, दुमग्गे लग्गितं मया.

‘‘पदुमुत्तरो लोकविदू, आहुतीनं पटिग्गहो;

ममुद्धरितुकामो सो, भिक्खन्तो ममुपागमि.

‘‘पसन्नचित्तो सुमनो, फलं बुद्धस्सदासहं;

वित्तिसञ्जननो मय्हं, दिट्ठधम्मसुखावहो.

‘‘सुवण्णवण्णो सम्बुद्धो, आहुतीनं पटिग्गहो;

अन्तलिक्खे ठितो सत्था, इमं गाथं अभासथ.

‘‘इमिना फलदानेन, चेतनापणिधीहि च;

कप्पानं सतसहस्सं, दुग्गतिं नुपपज्जसि.

‘‘तेनेव सुक्कमूलेन, अनुभोत्वान सम्पदा;

पत्तोम्हि अचलं ठानं, हित्वा जयपराजयं.

‘‘इतो सत्तसते कप्पे, राजा आसिं सुमङ्गलो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा सप्पुरिसूपनिस्सयानिसंसकित्तनापदेसेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –

७५. ‘‘साधु सुविहितान दस्सनं, कङ्खा छिज्जति बुद्धि वड्ढति;

बालम्पि करोन्ति पण्डितं, तस्मा साधु सतं समागमो’’ति. –

गाथं अभासि.