८. मेण्डसिरत्थेरगाथावण्णना
अनेकजातिसंसारन्ति आयस्मतो मेण्डसिरत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सोपि किर पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि करोन्तो इतो एकनवुते कप्पे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो कामे पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा महता इसिगणेन सद्धिं हिमवन्ते वसन्तो सत्थारं दिस्वा पसन्नमानसो इसिगणेन पदुमानि आहरापेत्वा सत्थु पुप्फपूजं कत्वा सावके अप्पमादपटिपत्तियं ओवदित्वा कालं कत्वा देवलोके निब्बत्तो अपरापरं संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे साकेते गहपतिकुले निब्बत्ति, तस्स मेण्डसरिक्खसीसताय मेण्डसिरोत्वेव समञ्ञा अहोसि. सो भगवति साकेते अञ्जनवने विहरन्ते सत्थारं उपसङ्कमित्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा समथविपस्सनासु कम्मं करोन्तो छळभिञ्ञो अहोसि. तेव वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१३.९७-१०५) –
‘‘हिमवन्तस्साविदूरे, गोतमो नाम पब्बतो;
नानारुक्खेहि सञ्छन्नो, महाभूतगणालयो.
‘‘वेमज्झम्हि च तस्सासि, अस्समो अभिनिम्मितो;
पुरक्खतो ससिस्सेहि, वसामि अस्समे अहं.
‘‘आयन्तु मे सिस्सगणा, पदुमं आहरन्तु मे;
बुद्धपूजं करिस्सामि, द्विपदिन्दस्स तादिनो.
‘‘एवन्ति ते पटिस्सुत्वा, पदुमं आहरिंसु मे;
तथा निमित्तं कत्वाहं, बुद्धस्स अभिरोपयिं.
‘‘सिस्से तदा समानेत्वा, साधुकं अनुसासहं;
मा खो तुम्हे पमज्जित्थ, अप्पमादो सुखावहो.
‘‘एवं समनुसासित्वा, ते सिस्से वचनक्खमे;
अप्पमादगुणे युत्तो, तदा कालङ्कतो अहं.
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं पुप्फमभिरोपयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.
‘‘एकपञ्ञासकप्पम्हि, राजा आसिं जलुत्तमो;
सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
सो अत्तनो पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्तो –
७८. ‘‘अनेकजातिसंसारं, सन्धाविस्सं अनिब्बिसं;
तस्स मे दुक्खजातस्स, दुक्खक्खन्धो अपरद्धो’’ति. – गाथं अभासि;
तत्थ अनेकजातिसंसारन्ति अनेकजातिसतसहस्ससङ्ख्यं इदं संसारवट्टं, अद्धुनो अधिप्पेतत्ता अच्चन्तसंयोगेकवचनं. सन्धाविस्सन्ति संसरिं, अपरापरं चवनुप्पज्जनवसेन परिब्भमिं. अनिब्बिसन्ति तस्स निवत्तकञाणं अविन्दन्तो अलभन्तो. तस्स मेति एवं संसरन्तस्स मे. दुक्खजातस्साति जातिआदिवसेन उप्पन्नदुक्खस्स, तिस्सन्नं वा दुक्खतानं वसेन दुक्खसभावस्स. दुक्खक्खन्धोति कम्मकिलेसविपाकवट्टप्पकारो दुक्खरासि. अपरद्धोति अरहत्तमग्गप्पत्तितो पट्ठाय परिब्भट्ठो चुतो न अभिनिब्बत्तिस्सति. ‘‘अपरट्ठो’’ति वा पाठो, अपगतसमिद्धितो समुच्छिन्नकारणत्ता अपगतोति अत्थो. इदमेव च थेरस्स अञ्ञाब्याकरणं अहोसि.
मेण्डसिरत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.