६. पियञ्जहत्थेरगाथावण्णना

उप्पतन्तेसु निपतेति आयस्मतो पियञ्जहत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सोपि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो इतो एकनवुते कप्पे विपस्सिस्स भगवतो काले हिमवन्ते रुक्खदेवता हुत्वा पब्बतन्तरे वसन्तो देवतासमागमेसु अप्पानुभावताय परिसपरियन्ते ठत्वा धम्मं सुत्वा सत्थरि पटिलद्धसद्धो एकदिवसं सुविसुद्धं रमणीयं गङ्गायं पुलिनप्पदेसं दिस्वा सत्थु गुणे अनुस्सरि – ‘‘इतोपि सुविसुद्धा सत्थु गुणा अनन्ता अपरिमेय्या चा’’ति, एवं सो सत्थु गुणे आरब्भ चित्तं पसादेत्वा तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे वेसालियं लिच्छविराजकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो युद्धसोण्डो अपराजितसङ्गामो अमित्तानं पियहानिकरणेन पियञ्जहोति पञ्ञायित्थ. सो सत्थु वेसालिगमने पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा अरञ्ञे वसमानो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१३.८४-९०) –

‘‘पब्बते हिमवन्तम्हि, वसामि पब्बतन्तरे;

पुलिनं सोभनं दिस्वा, बुद्धसेट्ठं अनुस्सरिं.

‘‘ञाणे उपनिधा नत्थि, सङ्खारं नत्थि सत्थुनो;

सब्बधम्मं अभिञ्ञाय, ञाणेन अधिमुच्चति.

‘‘नमो ते पुरिसाजञ्ञ, नमो ते पुरिसुत्तम;

ञाणेन ते समो नत्थि, यावता ञाणमुत्तमं.

‘‘ञाणे चित्तं पसादेत्वा, कप्पं सग्गम्हि मोदहं;

अवसेसेसु कप्पेसु, कुसलं चरितं मया.

‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं सञ्ञमलभिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, ञाणसञ्ञायिदं फलं.

‘‘इतो सत्ततिकप्पम्हि, एको पुलिनपुप्फियो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा ‘‘अन्धपुथुज्जनानं पटिपत्तितो विधुरा अरियानं पटिपत्ती’’ति इमस्स अत्थस्स दस्सनवसेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –

७६. ‘‘उप्पतन्तेसु निपते, निपतन्तेसु उप्पते;

वसे अवसमानेसु, रममानेसु नो रमे’’ति. – गाथं अभासि;

तत्थ उप्पतन्तेसूति उण्णमन्तेसु, सत्तेसु मानुद्धच्चथम्भसारम्भादीहि अत्तुक्कंसनेन अनुपसन्तेसु. निपतेति नमेय्य, तेसञ्ञेव पापधम्मानं परिवज्जनेन निवातवुत्ति भवेय्य. निपतन्तेसूति ओणमन्तेसु, हीनाधिमुत्तिकताय कोसज्जेन च गुणतो निहीयमानेसु. उप्पतेति उण्णमेय्य, पणीताधिमुत्तिकताय वीरियारम्भेन च गुणतो उस्सुक्केय्य. अथ वा उप्पतन्तेसूति उट्ठहन्तेसु, किलेसेसु परियुट्ठानवसेन सीसं उक्खिपन्तेसु. निपतेति पटिसङ्खानबलेन यथा ते न उप्पज्जन्ति, तथा अनुरूपपच्चवेक्खणाय निपतेय्य, विक्खम्भेय्य चेव समुच्छिन्देय्य च. निपतन्तेसूति परिपतन्तेसु, अयोनिसोमनसिकारेसु वीरियपयोगमन्दताय वा यथारद्धेसु समथविपस्सनाधम्मेसु हाय मानेसु. उप्पतेति योनिसोमनसिकारेन वीरियारम्भसम्पदाय च ते उपट्ठापेय्य उप्पादेय्य वड्ढेय्य च. वसे अवसमानेसूति सत्तेसु मग्गब्रह्मचरियवासं अरियवासञ्च अवसन्तेसु सयं तं वासं वसेय्याति, अरियेसु वा किलेसवासं दुतियकवासं अवसन्तेसु येन वासेन ते अवसमाना नाम होन्ति, सयं तथा वसे. रममानेसु नो रमेति सत्तेसु कामगुणरतिया किलेसरतिया रमन्तेसु सयं तथा नो रमे नं रमेय्य, अरियेसु वा निरामिसाय झानादिरतिया रममानेसु सयम्पि तथा रमे, ततो अञ्ञथा पन कदाचिपि नो रमे नाभिरमेय्य वाति अत्थो.

पियञ्जहत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.