३. माणवत्थेरगाथावण्णना

जिण्णञ्च दिस्वा दुखितञ्च ब्याधितन्ति आयस्मतो माणवत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्तो इतो एकनवुते कप्पे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा लक्खणधरो हुत्वा विपस्सिस्स भगवतो अभिजातिया लक्खणानि परिग्गहेत्वा पुब्बनिमित्तानि सावेत्वा, ‘‘एकंसेन अयं बुद्धो भविस्सती’’ति ब्याकरित्वा नानानयेहि थोमेत्वा अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणमहासालस्स गेहे निब्बत्तित्वा याव सत्तवस्सानि, ताव अन्तोघरेयेव वड्ढित्वा सत्तमे संवच्छरे उपनयनत्थं उय्यानं नीतो अन्तरामग्गे जिण्णातुरमते दिस्वा तेसं अदिट्ठपुब्बत्ता ते परिजने पुच्छित्वा जरारोगमरणसभावं सुत्वा सञ्जातसंवेगो ततो अनिवत्तन्तो विहारं गन्त्वा सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा मातापितरो अनुजानापेत्वा पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१३.४१-६४) –

‘‘जायमाने विपस्सिम्हि, निमित्तं ब्याकरिं अहं;

निब्बापयिञ्च जनतं, बुद्धो लोके भविस्सति.

‘‘यस्मिञ्च जायमानस्मिं, दससहस्सि कम्पति;

सो दानि भगवा सत्था, धम्मं देसेति चक्खुमा.

‘‘यस्मिञ्च जायमानस्मिं, आलोको विपुलो अहु;

सो दानि भगवा सत्था, धम्मं देसेति चक्खुमा.

‘‘यस्मिञ्च जायमानस्मिं, सरितायो न सन्दयुं;

सो दानि भगवा सत्था, धम्मं देसेति चक्खुमा.

‘‘यस्मिञ्च जायमानस्मिं, अवीचग्गि न पज्जलि;

सो दानि भगवा सत्था, धम्मं देसेति चक्खुमा.

‘‘यस्मिञ्च जायमानस्मिं, पक्खिसङ्घो न सञ्चरि;

सो दानि भगवा सत्था, धम्मं देसेति चक्खुमा.

‘‘यस्मिञ्च जायमानस्मिं, वातक्खन्धो न वायति;

सो दानि भगवा सत्था, धम्मं देसेति चक्खुमा.

‘‘यस्मिञ्च जायमानस्मिं, सब्बरतनानि जोतयुं;

सो दानि भगवा सत्था, धम्मं देसेति चक्खुमा.

‘‘यस्मिञ्च जायमानस्मिं, सत्तासुं पदविक्कमा;

सो दानि भगवा सत्था, धम्मं देसेति चक्खुमा.

‘‘जातमत्तो च सम्बुद्धो, दिसा सब्बा विलोकयि;

वाचासभिमुदीरेसि, एसा बुद्धान धम्मता.

‘‘संवेजयित्वा जनतं, थवित्वा लोकनायकं;

सम्बुद्धं अभिवादेत्वा, पक्कामिं पाचिनामुखो.

‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं बुद्धमभिथोमयिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, थोमनाय इदं फलं.

‘‘इतो नवुतिकप्पम्हि, सम्मुखाथविकव्हयो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘पथवीदुन्दुभि नाम, एकूननवुतिम्हितो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘अट्ठासीतिम्हितो कप्पे, ओभासो नाम खत्तियो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘सत्तासीतिम्हितो कप्पे, सरितच्छेदनव्हयो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘अग्गिनिब्बापनो नाम, कप्पानं छळसीतिया;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘गतिपच्छेदनो नाम, कप्पानं पञ्चसीतिया;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘राजा वातसमो नाम, कप्पानं चुल्लसीतिया;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘रतनपज्जलो नाम, कप्पानं तेअसीतिया;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘पदविक्कमनो नाम, कप्पानं द्वेअसीतिया;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘राजा विलोकनो नाम, कप्पानं एकसीतिया;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘गिरसारोति नामेन, कप्पेसीतिम्हि खत्तियो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अधिगतारहत्तो पन भिक्खूहि, ‘‘केन, त्वं आवुसो, संवेगेन अतिदहरोव समानो पब्बजितो’’ति पुच्छितो अत्तनो पब्बज्जानिमित्तकित्तनापदेसेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –

७३. ‘‘जिण्णञ्च दिस्वा दुखितञ्च ब्याधितं, मतञ्च दिस्वा गतमायुसङ्खयं;

ततो अहं निक्खमितून पब्बजिं, पहाय कामानि मनोरमानी’’ति. –

गाथं अभासि.

तत्थ जिण्णन्ति जराय अभिभूतं, खण्डिच्चपालिच्चवलित्तचतादीहि समङ्गीभूतं. दुखितन्ति दुक्खप्पत्तं. ब्याधितन्ति गिलानं. एत्थ च ‘‘ब्याधित’’न्ति वुत्तेपि दुक्खप्पत्तभावो सिद्धो, ‘‘दुखित’’न्ति वचनं तस्स बाळ्हगिलानभावपरिदीपनत्थं. मतन्ति कालङ्कतं, यस्मा कालङ्कतो आयुनो खयं वयं भेदं गतो नाम होति, तस्मा वुत्तं ‘‘गतमायुसङ्खय’’न्ति. तस्मा जिण्णब्याधिमतानं दिट्ठत्ता, ‘‘इमे जरादयो नाम न इमेसंयेव, अथ खो सब्बसाधारणा, तस्मा अहम्पि जरादिके अनतिवत्तो’’ति संविग्गत्ता. निक्खमितूनाति निक्खमित्वा, अयमेव वा पाठो. पब्बज्जाधिप्पायेन घरतो निग्गन्त्वा. पब्बजिन्ति सत्थु सासने पब्बजं उपगतो. पहाय कामानि मनोरमानीति इट्ठकन्तादिभावतो अवीतरागानं मनो रमेन्तीति मनोरमे वत्थुकामे पजहित्वा, तप्पटिबद्धस्स छन्दरागस्स अरियमग्गेन समुच्छिन्दनेन निरपेक्खभावेन छड्डेत्वाति अत्थो. कामानं पहानकित्तनमुखेन चेतं थेरस्स अञ्ञाब्याकरणं अहोसि. माणवकाले पब्बजितत्ता इमस्स थेरस्स माणवोत्वेव समञ्ञा जाताति.

माणवत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.