४. सुयामनत्थेरगाथावण्णना

कामच्छन्दो च ब्यापादोति आयस्मतो सुयामनत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो एकनवुते कप्पे विपस्सिस्स भगवतो काले धञ्ञवतीनगरे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो ब्राह्मणसिप्पेसु निप्फत्तिं पत्वा ब्राह्मणमन्ते वाचेति. तेन च समयेन विपस्सी भगवा महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं धञ्ञवतीनगरं पिण्डाय पविट्ठो होति. तं दिस्वा ब्राह्मणो पसन्नचित्तो अत्तनो गेहं नेत्वा आसनं पञ्ञापेत्वा तस्सूपरि पुप्फसन्थारं सन्थरित्वा अदासि, सत्थरि तत्थ निसिन्ने पणीतेन आहारेन सन्तप्पेसि, भुत्ताविञ्च पुप्फगन्धेन पूजेसि. सत्था अनुमोदनं वत्वा पक्कामि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे वेसालियं अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, सुयामनोतिस्स नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो तिण्णं वेदानं पारगू परमनिस्समयुत्तो हुत्वा गेहवासीनं कामूपभोगं जिगुच्छित्वा झाननिन्नो भगवतो वेसालिगमने पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा खुरग्गेयेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१३.६५-७४) –

‘‘नगरे धञ्ञवतिया, अहोसिं ब्राह्मणो तदा;

लक्खणे इतिहासे च, सनिघण्डुसकेटुभे.

‘‘पदको वेय्याकरणो, निमित्तकोविदो अहं;

मन्ते च सिस्से वाचेसिं, तिण्णं वेदान पारगू.

‘‘पञ्च उप्पलहत्थानि, पिट्ठियं ठपितानि मे;

आहुतिं यिट्ठुकामोहं, पितुमातुसमागमे.

‘‘तदा विपस्सी भगवा, भिक्खुसङ्घपुरक्खतो;

ओभासेन्तो दिसा सब्बा, आगच्छति नरासभो.

‘‘आसनं पञ्ञपेत्वान, निमन्तेत्वा महामुनिं;

सन्थरित्वान तं पुप्फं, अभिनेसिं सकं घरं.

‘‘यं मे अत्थि सके गेहे, आमिसं पच्चुपट्ठितं;

ताहं बुद्धस्स पादासिं, पसन्नो सेहि पाणिभि.

‘‘भुत्ताविं कालमञ्ञाय पुप्फहत्थमदासहं;

अनुमोदित्वान सब्बञ्ञू, पक्कामि उत्तरामुखो.

‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं पुप्फमददिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, पुप्फदानस्सिदं फलं.

‘‘अनन्तरं इतो कप्पे, राजाहुं वरदस्सनो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा नीवरणप्पहानकित्तनमुखेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –

७४. ‘‘कामच्छन्दो च ब्यापादो, थिनमिद्धञ्च भिक्खुनो;

उद्धच्चं विचिकिच्छा च, सब्बसोव न विज्जती’’ति. – गाथं अभासि;

तत्थ कामच्छन्दोति कामेसु छन्दो, कामो च सो छन्दो चातिपि कामच्छन्दो, कामरागो. इध पन सब्बोपि रागो कामच्छन्दो अग्गमग्गवज्झस्सापि अधिप्पेतत्ता, तेनाह ‘‘सब्बसोव न विज्जती’’ति. सब्बेपि हि तेभूमकधम्मा कामनीयट्ठेन कामा, तत्थ पवत्तो रागो कामच्छन्दो, तेनाह भगवा – ‘‘आरुप्पे कामच्छन्दनीवरणं पटिच्च थिनमिद्धनीवरणं उद्धच्चनीवरणं अविज्जानीवरणं उप्पज्जती’’ति (पट्ठा. ३.८.८) ब्यापज्जति चित्तं पूतिभावं गच्छति एतेनाति ब्यापादो, ‘‘अनत्थं मे अचरी’’तिआदिनयप्पवत्तो (ध. स. १०६६; विभ. ९०९) आघातो. थिनं चित्तस्स अकल्यता अनुस्साहसंहननं, मिद्धं कायस्स अकल्यता असत्तिविघातो, तदुभयम्पि थिनञ्च मिद्धञ्च थिनमिद्धं, किच्चाहारपटिपक्खानं एकताय एकं कत्वा वुत्तं. उद्धतभावो उद्धच्चं, येन धम्मेन चित्तं उद्धतं होति अवूपसन्तं, सो चेतसो विक्खेपो उद्धच्चं. उद्धच्चग्गहणेनेव चेत्थ किच्चाहारपटिपक्खानं समानताय कुक्कुच्चम्पि गहितमेवाति दट्ठब्बं. तं पच्छानुतापलक्खणं. यो हि कताकतकुसलाकुसलूपनिस्सयो विप्पटिसारो, तं कुक्कुच्चं. विचिकिच्छाति, ‘‘एवं नु खो न नु खो’’ति संसयं आपज्जति, धम्मसभावं वा विचिनन्तो किच्छति किलमति एतायाति विचिकिच्छा, बुद्धादिवत्थुको संसयो. सब्बसोति अनवसेसतो. न विज्जतीति नत्थि, मग्गेन समुच्छिन्नत्ता न उपलब्भति. इदञ्च पदद्वयं पच्चेकं योजेतब्बं अयञ्हेत्थ योजना – यस्स भिक्खुनो तेन तेन अरियमग्गेन समुच्छिन्नत्ता कामच्छन्दो च ब्यापादो च थिनमिद्धञ्च उद्धच्चकुक्कुच्चञ्च विचिकिच्छा च सब्बसोव न विज्जति, तस्स न किञ्चि करणीयं, कतस्स वा पतिचयोति अञ्ञापदेसेन अञ्ञं ब्याकरोति. पञ्चसु हि नीवरणेसु मग्गेन समुच्छिन्नेसु तदेकट्ठताय सब्बेपि किलेसा समुच्छिन्नायेव होन्ति. तेनाह – ‘‘सब्बेते भगवन्तो पञ्च नीवरणे पहाय चेतसो उपक्किलेसे’’ति (दी. नि. २.१४६).

सुयामनत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.