३. पक्खत्थेरगाथावण्णना
चुता पतन्तीति आयस्मतो पक्खत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सोपि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि करोन्तो इतो एकनवुते कप्पे यक्खसेनापति हुत्वा विपस्सिं भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो दिब्बवत्थेन पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सक्केसु देवदहनिगमे साकियराजकुले निब्बत्ति, ‘‘सम्मोदकुमारो’’तिस्स नामं अहोसि. अथस्स दहरकाले वातरोगेन पादा न वहिंसु. सो कतिपयं कालं पीठसप्पी विय विचरि. तेनस्स पक्खोति समञ्ञा जाता. पच्छा अरोगकालेपि तथेव नं सञ्जानन्ति, सो भगवतो ञातिसमागमे पाटिहारियं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा कतपुब्बकिच्चो कम्मट्ठानं गहेत्वा अरञ्ञे विहरति. अथेकदिवसं गामं पिण्डाय पविसितुं गच्छन्तो अन्तरामग्गे अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि. तस्मिञ्च समये अञ्ञतरो कुललो मंसपेसिं आदाय आकासेन गच्छति, तं बहू कुलला अनुपतित्वा पातेसुं. पातितं मंसपेसिं एको कुललो अग्गहेसि. तं अञ्ञो अच्छिन्दित्वा गण्हि, तं दिस्वा थेरो ‘‘यथायं मंसपेसि, एवं कामा नाम बहुसाधारणा बहुदुक्खा बहुपायासा’’ति – कामेसु आदीनवं नेक्खम्मे च आनिसंसं पच्चवेक्खित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा ‘‘अनिच्च’’न्तिआदिना मनसिकरोन्तो पिण्डाय चरित्वा कतभत्तकिच्चो दिवाट्ठाने निसीदित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१२.१-१०) –
‘‘विपस्सी नाम भगवा, लोकजेट्ठो नरासभो;
अट्ठसट्ठिसहस्सेहि, पाविसि बन्धुमं तदा.
‘‘नगरा अभिनिक्खम्म, अगमं दीपचेतियं;
अद्दसं विरजं बुद्धं, आहुतीनं पटिग्गहं.
‘‘चुल्लासीतिसहस्सानि, यक्खा मय्हं उपन्तिके;
उपट्ठहन्ति सक्कच्चं, इन्दंव तिदसा गणा.
‘‘भवना अभिनिक्खम्म, दुस्सं पग्गय्हहं तदा;
सिरसा अभिवादेसिं, तञ्चादासिं महेसिनो.
‘‘अहो बुद्धो अहो धम्मो, अहो नो सत्थु सम्पदा;
बुद्धस्स आनुभावेन, वसुधायं पकम्पथ.
‘‘तञ्च अच्छरियं दिस्वा, अब्भुतं लोमहंसनं;
बुद्धे चित्तं पसादेमि, द्विपदिन्दम्हि तादिने.
‘‘सोहं चित्तं पसादेत्वा, दुस्सं दत्वान सत्थुनो;
सरणञ्च उपागच्छिं, सामच्चो सपरिज्जनो.
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.
‘‘इतो पन्नरसे कप्पे, सोळसासुं सुवाहना;
सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा यदेव संवेगवत्थुं अङ्कुसं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अञ्ञा अधिगता, तस्स संकित्तनमुखेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो ‘‘चुता पतन्ती’’ति गाथं अभासि.
६३. तत्थ चुताति भट्ठा. पतन्तीति अनुपतन्ति. पतिताति चवनवसेन भूमियं पतिता, आकासे वा सम्पतनवसेन पतिता. गिद्धाति गेधं आपन्ना. पुनरागताति पुनदेव उपगता. च-सद्दो सब्बत्थ योजेतब्बो. इदं वुत्तं होति – पतन्ति अनुपतन्ति च इध कुलला, इतरस्स मुखतो चुता च मंसपेसि, चुता पन सा भूमियं पतिता च, गिद्धा गेधं आपन्ना सब्बेव कुलला पुनरागता. यथा चिमे कुलला, एवं संसारे परिब्भमन्ता सत्ता ये कुसलधम्मतो चुता, ते पतन्ति निरयादीसु, एवं पतिता च, सम्पत्तिभवे ठिता तत्थ कामसुखानुयोगवसेन कामभवे रूपारूपभवेसु च भवनिकन्तिवसेन गिद्धा च पुनरागता भवतो अपरिमुत्तत्ता तेन तेन भवगामिना कम्मेन तं तं भवसञ्ञितं दुक्खं आगता एव, एवंभूता इमे सत्ता. मया पन कतं किच्चं परिञ्ञादिभेदं सोळसविधम्पि किच्चं कतं, न दानि तं कातब्बं अत्थि. रतं रम्मं रमितब्बं अरियेहि सब्बसङ्खतविनिस्सटं निब्बानं रतं अभिरतं रम्मं. तेन च सुखेनन्वागतं सुखं फलसमापत्तिसुखेन अनुआगतं उपगतं अच्चन्तसुखं निब्बानं, सुखेन वा सुखापटिपदाभूतेन विपस्सनासुखेन मग्गसुखेन च अन्वागतं फलसुखं निब्बानसुखञ्चाति अत्थो वेदितब्बो.
पक्खत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.