७. सत्तमवग्गो
१. वप्पत्थेरगाथावण्णना
पस्सति पस्सोति आयस्मतो वप्पत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो ‘‘असुको च असुको च थेरो सत्थु पठमं धम्मपटिग्गाहका अहेसु’’न्ति थोमनं सुत्वा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा पत्थनं पट्ठपेसि – ‘‘अहम्पि भगवा अनागते तादिसस्स सम्मासम्बुद्धस्स पठमं धम्मपटिग्गाहकानं अञ्ञतरो भवेय्य’’न्ति, सत्थु सन्तिके सरणगमनञ्च पवेदेसि. सो यावजीवं पुञ्ञानि कत्वा ततो चुतो देवमनुस्सेसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कपिलवत्थुस्मिं वासेट्ठस्स नाम ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, वप्पोतिस्स नामं अहोसि. सो असितेन इसिना ‘‘सिद्धत्थकुमारो सब्बञ्ञू भविस्सती’’ति ब्याकतो कोण्डञ्ञप्पमुखेहि ब्राह्मणपुत्तेहि सद्धिं घरावासं पहाय तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा ‘‘तस्मिं सब्बञ्ञुतं पत्ते तस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा अमतं पापुणिस्सामी’’ति उरुवेलायं विहरन्तं महासत्तं छब्बस्सानि पधानं पदहन्तं उपट्ठहित्वा ओळारिकाहारपरिभोगेन निब्बिज्जित्वा इसिपतनं गतो. अभिसम्बुज्झित्वा सत्थारा सत्तसत्ताहानि वीतिनामेत्वा इसिपतनं गन्त्वा धम्मचक्के पवत्तिते पाटिपददिवसे सोतापत्तिफले पतिट्ठितो पञ्चमियं पक्खस्स अञ्ञासिकोण्डञ्ञादीहि सद्धिं अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१२.२०-३०) –
‘‘उभिन्नं देवराजूनं, सङ्गामो समुपट्ठितो;
अहोसि समुपब्यूळ्हो, महाघोसो अवत्तथ.
‘‘पदुमुत्तरो लोकविदू, आहुतीनं पटिग्गहो;
अन्तलिक्खे ठितो सत्था, संवेजेसि महाजनं.
‘‘सब्बे देवा अत्तमना, निक्खित्तकवचावुधा;
सम्बुद्धं अभिवादेत्वा, एकग्गासिंसु तावदे.
‘‘मय्हं सङ्कप्पमञ्ञाय, वाचासभिमुदीरयि;
अनुकम्पको लोकविदू, निब्बापेसि महाजनं.
‘‘पदुट्ठचित्तो मनुजो, एकपाणं विहेठयं;
तेन चित्तप्पदोसेन, अपायं उपपज्जति.
‘‘सङ्गामसीसे नागोव, बहू पाणे विहेठयं;
निब्बापेथ सकं चित्तं, मा हञ्ञित्थो पुनप्पुनं.
‘‘द्विन्नम्पि यक्खराजूनं, सेना सा विम्हिता अहु;
सरणञ्च उपागच्छुं, लोकजेट्ठं सुतादिनं.
‘‘सञ्ञापेत्वान जनतं, पदमुद्धरि चक्खुमा;
पेक्खमानोव देवेहि, पक्कामि उत्तरामुखो.
‘‘पठमं सरणं गच्छिं, द्विपदिन्दस्स तादिनो;
कप्पानं सतसहस्सं, दुग्गतिं नुपपज्जहं.
‘‘महादुन्दुभिनामा च, सोळसासुं रथेसभा;
तिंसकप्पसहस्सम्हि, राजानो चक्कवत्तिनो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा अत्तना पटिलद्धसम्पत्तिं पच्चवेक्खणमुखेन सत्थु गुणमहन्ततं पच्चवेक्खित्वा ‘‘ईदिसं नाम सत्थारं बाहुलिकादिवादेन समुदाचरिम्ह. अहो पुथुज्जनभावो नाम अन्धकरणो अचक्खुकरणो अरियभावोयेव चक्खुकरणो’’ति दस्सेन्तो ‘‘पस्सति पस्सो’’ति गाथं अभासि.
६१. तत्थ पस्सति पस्सोति पस्सति सम्मादिट्ठिया धम्मे अविपरीतं जानाति बुज्झतीति पस्सो, दस्सनसम्पन्नो अरियो, सो पस्सन्तं अविपरीतदस्साविं ‘‘अयं अविपरीतदस्सावी’’ति पस्सति पञ्ञाचक्खुना धम्माधम्मं यथासभावतो जानाति. न केवलं पस्सन्तमेव, अथ खो अपस्सन्तञ्च पस्सति, यो पञ्ञाचक्खुविरहितो धम्मे यथासभावतो न पस्सति, तम्पि अपस्सन्तं पुथुज्जनं ‘‘अन्धो वतायं भवं अचक्खुको’’ति अत्तनो पञ्ञाचक्खुना पस्सति. अपस्सन्तो अपस्सन्तं, पस्सन्तञ्च न पस्सतीति अपस्सन्तो पञ्ञाचक्खुरहितो अन्धबालो तादिसं अन्धबालं अयं धम्माधम्मं यथासभावतो न पस्सतीति यथा अपस्सन्तं न पस्सति न जानाति, एवं अत्तनो पञ्ञाचक्खुना धम्माधम्मं यथासभावतो पस्सन्तञ्च पण्डितं ‘‘अयं एवंविधो’’ति न पस्सति न जानाति, तस्मा अहम्पि पुब्बे दस्सनरहितो सकलं ञेय्यं हत्थामलकं विय पस्सन्तं भगवन्तं अपस्सन्तम्पि पूरणादिं यथासभावतो न पस्सिं, इदानि पन बुद्धानुभावेन सम्पन्नो उभयेपि यथासभावतो पस्सामीति सेवितब्बासेवितब्बेसु अत्तनो अविपरीतपटिपत्तिं दस्सेति.
वप्पत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
२. वज्जिपुत्तत्थेरगाथावण्णना
एकका मयं अरञ्ञेति आयस्मतो वज्जिपुत्तत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो इतो एकनवुते कप्पे विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं विपस्सिं भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो नागपुप्फकेसरेहि पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे अमच्चकुले निब्बत्ति, वज्जिपुत्तोतिस्स नामं अहोसि. सो भगवतो वेसालिगमने बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा कतपुब्बकिच्चो कम्मट्ठानं गहेत्वा वेसालिया अविदूरे अञ्ञतरस्मिं वनसण्डे विहरति. तेन च समयेन वेसालियं उस्सवो अहोसि. तत्थ तत्थ नच्चगीतवादितं पवत्तति, महाजनो हट्ठतुट्ठो उस्सवसम्पत्तिं पच्चनुभोति, तं सुत्वा सो भिक्खु अयोनिसो उम्मुज्जन्तो विवेकं वज्जमानो कम्मट्ठानं विस्सज्जेत्वा अत्तनो अनभिरतिं पकासेन्तो –
‘‘एकका मयं अरञ्ञे विहराम, अपविद्धंव वनस्मिं दारुकं;
एतादिसिकाय रत्तिया, को सु नाम अम्हेहि पापियो’’ति. – गाथमाह;
तं सुत्वा वनसण्डे अधिवत्था देवता तं भिक्खुं अनुकम्पमाना ‘‘यदिपि, त्वं भिक्खु, अरञ्ञवासं हीळेन्तो वदसि, विवेककामा पन विद्दसुनो तं बहु मञ्ञन्तियेवा’’ति इममत्थं दस्सेन्ती –
‘‘एकको त्वं अरञ्ञे विहरसि, अपविद्धंव वनस्मिं दारुकं;
तस्स ते बहुका पिहयन्ति, नेरयिका विय सग्गगामिन’’न्ति. –
गाथं वत्वा, ‘‘कथञ्हि नाम त्वं, भिक्खु, निय्यानिके सम्मासम्बुद्धस्स सासने पब्बजित्वा अनिय्यानिकं वितक्कं वितक्केस्ससी’’ति सन्तज्जेन्ती संवेजेसि. एवं सो भिक्खु ताय देवताय संवेजितो कसाभिहतो विय भद्रो अस्साजानीयो विपस्सनावीथिं ओतरित्वा नचिरस्सेव विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.११.६२-६६) –
‘‘सुवण्णवण्णं सम्बुद्धं, सतरंसिंव भाणुमं;
ओभासेन्तं दिसा सब्बा, उळुराजंव पूरितं.
‘‘पुरक्खतं सावकेहि, सागरेहेव मेदनिं;
नागं पग्गय्ह रेणूहि, विपस्सिस्साभिरोपयिं.
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं रेणुमभिरोपयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.
‘‘पण्णतालीसितो कप्पे, रेणु नामासि खत्तियो;
सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा ‘‘अयं मे अरहत्तप्पत्तिया अङ्कुसो जातो’’ति अत्तनो देवताय च वुत्तनयं संकड्ढित्वा –
६२. ‘‘एकका मयं अरञ्ञे विहराम, अपविद्धंव वनस्मिं दारुकं;
तस्स मे बहुका पिहयन्ति, नेरयिका विय सग्गगामिन’’न्ति. –
गाथं अभासि.
तस्सत्थो – अनपेक्खभावेन वने छड्डितदारुक्खण्डं विय यदिपि मयं एकका एकाकिनो असहाया इमस्मिं अरञ्ञे विहराम, एवं विहरतो पन तस्स मे बहुका पिहयन्ति मं बहू अत्थकामरूपा कुलपुत्ता अभिपत्थेन्ति, ‘‘अहो वतस्स मयम्पि वज्जिपुत्तत्थेरो विय घरबन्धनं पहाय अरञ्ञे विहरेय्यामा’’ति. यथा किं? नेरयिका विय सग्गगामिनं, यथा नाम नेरयिका अत्तनो पापकम्मेन निरये निब्बत्तसत्ता सग्गगामीनं सग्गूपगामीनं पिहयन्ति – ‘‘अहो वत मयम्पि निरयदुक्खं पहाय सग्गसुखं पच्चनुभवेय्यामा’’ति एवंसम्पदमिदन्ति अत्थो. एत्थ च अत्तनि गरुबहुवचनप्पयोगस्स इच्छितब्बत्ता ‘‘एकका मयं विहरामा’’ति पुन तस्स अत्थस्स एकत्तं सन्धाय ‘‘तस्स मे’’ति एकवचनप्पयोगो कतो. ‘‘तस्स मे’’, ‘‘सग्गगामिन’’न्ति च उभयम्पि ‘पिहयन्ती’ति पदं अपेक्खित्वा उपयोगत्थे सम्पदाननिद्देसो दट्ठब्बो. तं अभिपत्थेन्तीति च तादिसे अरञ्ञवासादिगुणे अभिपत्थेन्ता नाम होन्तीति कत्वा वुत्तं. तस्स मेति वा तस्स मम सन्तिके गुणेति अधिप्पायो.
वज्जिपुत्तत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
३. पक्खत्थेरगाथावण्णना
चुता पतन्तीति आयस्मतो पक्खत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सोपि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि करोन्तो इतो एकनवुते कप्पे यक्खसेनापति हुत्वा विपस्सिं भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो दिब्बवत्थेन पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सक्केसु देवदहनिगमे साकियराजकुले निब्बत्ति, ‘‘सम्मोदकुमारो’’तिस्स नामं अहोसि. अथस्स दहरकाले वातरोगेन पादा न वहिंसु. सो कतिपयं कालं पीठसप्पी विय विचरि. तेनस्स पक्खोति समञ्ञा जाता. पच्छा अरोगकालेपि तथेव नं सञ्जानन्ति, सो भगवतो ञातिसमागमे पाटिहारियं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा कतपुब्बकिच्चो कम्मट्ठानं गहेत्वा अरञ्ञे विहरति. अथेकदिवसं गामं पिण्डाय पविसितुं गच्छन्तो अन्तरामग्गे अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि. तस्मिञ्च समये अञ्ञतरो कुललो मंसपेसिं आदाय आकासेन गच्छति, तं बहू कुलला अनुपतित्वा पातेसुं. पातितं मंसपेसिं एको कुललो अग्गहेसि. तं अञ्ञो अच्छिन्दित्वा गण्हि, तं दिस्वा थेरो ‘‘यथायं मंसपेसि, एवं कामा नाम बहुसाधारणा बहुदुक्खा बहुपायासा’’ति – कामेसु आदीनवं नेक्खम्मे च आनिसंसं पच्चवेक्खित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा ‘‘अनिच्च’’न्तिआदिना मनसिकरोन्तो पिण्डाय चरित्वा कतभत्तकिच्चो दिवाट्ठाने निसीदित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१२.१-१०) –
‘‘विपस्सी नाम भगवा, लोकजेट्ठो नरासभो;
अट्ठसट्ठिसहस्सेहि, पाविसि बन्धुमं तदा.
‘‘नगरा अभिनिक्खम्म, अगमं दीपचेतियं;
अद्दसं विरजं बुद्धं, आहुतीनं पटिग्गहं.
‘‘चुल्लासीतिसहस्सानि, यक्खा मय्हं उपन्तिके;
उपट्ठहन्ति सक्कच्चं, इन्दंव तिदसा गणा.
‘‘भवना अभिनिक्खम्म, दुस्सं पग्गय्हहं तदा;
सिरसा अभिवादेसिं, तञ्चादासिं महेसिनो.
‘‘अहो बुद्धो अहो धम्मो, अहो नो सत्थु सम्पदा;
बुद्धस्स आनुभावेन, वसुधायं पकम्पथ.
‘‘तञ्च अच्छरियं दिस्वा, अब्भुतं लोमहंसनं;
बुद्धे चित्तं पसादेमि, द्विपदिन्दम्हि तादिने.
‘‘सोहं चित्तं पसादेत्वा, दुस्सं दत्वान सत्थुनो;
सरणञ्च उपागच्छिं, सामच्चो सपरिज्जनो.
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.
‘‘इतो पन्नरसे कप्पे, सोळसासुं सुवाहना;
सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा यदेव संवेगवत्थुं अङ्कुसं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अञ्ञा अधिगता, तस्स संकित्तनमुखेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो ‘‘चुता पतन्ती’’ति गाथं अभासि.
६३. तत्थ चुताति भट्ठा. पतन्तीति अनुपतन्ति. पतिताति चवनवसेन भूमियं पतिता, आकासे वा सम्पतनवसेन पतिता. गिद्धाति गेधं आपन्ना. पुनरागताति पुनदेव उपगता. च-सद्दो सब्बत्थ योजेतब्बो. इदं वुत्तं होति – पतन्ति अनुपतन्ति च इध कुलला, इतरस्स मुखतो चुता च मंसपेसि, चुता पन सा भूमियं पतिता च, गिद्धा गेधं आपन्ना सब्बेव कुलला पुनरागता. यथा चिमे कुलला, एवं संसारे परिब्भमन्ता सत्ता ये कुसलधम्मतो चुता, ते पतन्ति निरयादीसु, एवं पतिता च, सम्पत्तिभवे ठिता तत्थ कामसुखानुयोगवसेन कामभवे रूपारूपभवेसु च भवनिकन्तिवसेन गिद्धा च पुनरागता भवतो अपरिमुत्तत्ता तेन तेन भवगामिना कम्मेन तं तं भवसञ्ञितं दुक्खं आगता एव, एवंभूता इमे सत्ता. मया पन कतं किच्चं परिञ्ञादिभेदं सोळसविधम्पि किच्चं कतं, न दानि तं कातब्बं अत्थि. रतं रम्मं रमितब्बं अरियेहि सब्बसङ्खतविनिस्सटं निब्बानं रतं अभिरतं रम्मं. तेन च सुखेनन्वागतं सुखं फलसमापत्तिसुखेन अनुआगतं उपगतं अच्चन्तसुखं निब्बानं, सुखेन वा सुखापटिपदाभूतेन विपस्सनासुखेन मग्गसुखेन च अन्वागतं फलसुखं निब्बानसुखञ्चाति अत्थो वेदितब्बो.
पक्खत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
४. विमलकोण्डञ्ञत्थेरगाथावण्णना
दुमव्हयाय उप्पन्नोति विमलकोण्डञ्ञत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो इतो एकनवुते कप्पे विपस्सिस्स भगवतो काले विभवसम्पन्ने कुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं विपस्सिं भगवन्तं महतिया परिसाय परिवुतं धम्मं देसेन्तं दिस्वा पसन्नमानसो चतूहि सुवण्णपुप्फेहि पूजेसि. भगवा तस्स पसादसंवड्ढनत्थं तथारूपं इद्धाभिसङ्खारं अभिसङ्खारेसि, यथा सुवण्णाभा सकलं तं पदेसं ओत्थरति. तं दिस्वा भिय्योसोमत्ताय पसन्नमानसो हुत्वा भगवन्तं वन्दित्वा तं निमित्तं गहेत्वा अत्तनो गेहं गन्त्वा बुद्धारम्मणं पीतिं अविजहन्तो केनचि रोगेन कालं कत्वा तुसितेसु उपपन्नो अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजानं बिम्बिसारं पटिच्च अम्बपालिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि. राजा हि बिम्बिसारो तरुणकाले अम्बपालिया रूपसम्पत्तिं सुत्वा सञ्जाताभिलासो कतिपयमनुस्सपरिवारो अञ्ञातकवेसेन वेसालिं गन्त्वा एकरत्तिं ताय संवासं कप्पेसि. तदा अयं तस्सा कुच्छिम्हि पटिसन्धिं अग्गहेसि. सा च गब्भस्स पतिट्ठितभावं तस्स आरोचेसि. राजापि अत्तानं जानापेत्वा दातब्बयुत्तकं दत्वा पक्कामि. सा गब्भस्स परिपाकमन्वाय पुत्तं विजायि, ‘‘विमलो’’तिस्स नामं अहोसि, पच्छा विमलकोण्डञ्ञोति पञ्ञायित्थ. सो वयप्पत्तो भगवतो वेसालिगमने बुद्धानुभावं दिस्वा पसन्नमानसो पब्बजित्वा कतपुब्बकिच्चो विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१२.४०-४८) –
‘‘विपस्सी नाम भगवा, लोकजेट्ठो नरासभो;
निसिन्नो जनकायस्स, देसेसि अमतं पदं.
‘‘तस्साहं धम्मं सुत्वान, द्विपदिन्नस्स तादिनो;
सोण्णपुप्फानि चत्तारि, बुद्धस्स अभिरोपयिं.
‘‘सुवण्णच्छदनं आसि, यावता परिसा तदा;
बुद्धाभा च सुवण्णाभा, आलोको विपुलो अहु.
‘‘उदग्गचित्तो सुमनो, वेदजातो कतञ्जली;
वित्तिसञ्जननो तेसं, दिट्ठधम्मसुखावहो.
‘‘आयाचित्वान सम्बुद्धं, वन्दित्वान च सुब्बतं;
पामोज्जं जनयित्वान, सकं भवनुपागमिं.
‘‘भवने उपविट्ठोहं, बुद्धसेट्ठं अनुस्सरिं;
तेन चित्तप्पसादेन, तुसितं उपपज्जहं.
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं पुप्फमभिरोपयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.
‘‘सोळसासिंसु राजानो, नेमिसम्मतनामका;
तेतालीसे इतो कप्पे, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा अञ्ञापदेसेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो ‘‘दुमव्हयाया’’ति गाथं अभासि.
६४. तत्थ दुमव्हयायाति दुमेन अम्बेन अव्हातब्बाय, अम्बपालियाति अत्थो. आधारे चेतं भुम्मवचनं. उप्पन्नोति तस्सा कुच्छियं उप्पन्नो उप्पज्जमानो च. जातो पण्डरकेतुनाति धवलवत्थधजत्ता ‘‘पण्डरकेतू’’ति पञ्ञातेन बिम्बिसाररञ्ञा हेतुभूतेन जातो, तं पटिच्च निब्बत्तोति अत्थो. उप्पन्नोति वा पठमाभिनिब्बत्तिदस्सनं. ततो हि जातोति अभिजातिदस्सनं. विजायनकालतो पट्ठाय हि लोके जातवोहारो. एत्थ च ‘‘दुमव्हयाय उप्पन्नो’’ति इमिना अत्तुक्कंसनभावं अपनेति, अनेकपतिपुत्तानम्पि विसेसाधिगमसम्भवञ्च दीपेति. ‘‘जातो पण्डरकेतुना’’ति इमिना विञ्ञातपितिकदस्सनेन परवम्भनं अपनेति. केतुहाति मानप्पहायी. मानो हि उण्णतिलक्खणत्ता केतु वियाति केतु. तथा हि सो ‘‘केतुकम्यतापच्चुपट्ठानो’’ति वुच्चति. केतुनायेवाति पञ्ञाय एव. पञ्ञा हि अनवज्जधम्मेसु अच्चुग्गतट्ठेन मारसेनप्पमद्दनेन पुब्बङ्गमट्ठेन च अरियानं धजा नाम. तेनाह ‘‘धम्मो हि इसिनं धजो’’ति (सं. नि. २.२४१; अ. नि. ४.४८; जा. २.२१.४९४). महाकेतुं पधंसयीति महाविसयताय महन्ता, सेय्यमानजातिमानादिभेदतो बहवो च मानप्पकारा, इतरे च किलेसधम्मा समुस्सितट्ठेन केतु एतस्साति महाकेतु मारो पापिमा. तं बलविधमनविसयातिक्कमनवसेन अभिभवि निब्बिसेवनं अकासीति. ‘‘महाकेतुं पधंसयी’’ति अत्तानं परं विय दस्सेन्तो अञ्ञापदेसेन अरहत्तं ब्याकासि.
विमलकोण्डञ्ञत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
५. उक्खेपकतवच्छत्थेरगाथावण्णना
उक्खेपकतवच्छस्साति आयस्मतो उक्खेपकतवच्छत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सोपि किर पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो इतो चतुनवुते कप्पे सिद्धत्थस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सत्थारं उद्दिस्स माळं करोन्तस्स पूगस्स एकत्थम्भं अलभन्तस्स थम्भं दत्वा सहायकिच्चं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, वच्छोतिस्स गोत्ततो आगतनामं. सो सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा कोसलरट्ठे गामकावासे वसन्तो आगतागतानं भिक्खूनं सन्तिके धम्मं परियापुणाति. ‘‘अयं विनयो इदं सुत्तन्तं अयं अभिधम्मो’’ति पन परिच्छेदं न जानाति. अथेकदिवसं आयस्मन्तं धम्मसेनापतिं पुच्छित्वा यथापरिच्छेदं सब्बं सल्लक्खेसि. धम्मसङ्गीतिया पुब्बेपि पिटकादिसमञ्ञा परियत्तिसद्धम्मे ववत्थिता एव, यतो भिक्खूनं विनयधरादिवोहारो. सो तेपिटकं बुद्धवचनं उग्गण्हन्तो परिपुच्छन्तो तत्थ वुत्ते रूपारूपधम्मे सल्लक्खेत्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा सम्मसन्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.२.१३-२६) –
‘‘सिद्धत्थस्स भगवतो, महापूगगणो अहु;
सरणं गता च ते बुद्धं, सद्दहन्ति तथागतं.
‘‘सब्बे सङ्गम्म मन्तेत्वा, माळं कुब्बन्ति सत्थुनो;
एकत्थम्भं अलभन्ता, विचिनन्ति ब्रहावने.
‘‘तेहं अरञ्ञे दिस्वान, उपगम्म गणं तदा;
अञ्जलिं पग्गहेत्वान, पटिपुच्छिं गणं अहं.
‘‘ते मे पुट्ठा वियाकंसु, सीलवन्तो उपासका;
माळं मयं कत्तुकामा, एकत्थम्भो न लब्भति.
‘‘एकत्थम्भं ममं देथ, अहं दस्सामि सत्थुनो;
आहरिस्सामहं थम्भं, अप्पोस्सुक्का भवन्तु ते.
‘‘ते मे थम्भं पवेच्छिंसु, पसन्ना तुट्ठमानसा;
ततो पटिनिवत्तित्वा, अगमंसु सकं घरं.
‘‘अचिरं गते पूगगणे, थम्भं अहासहं तदा;
हट्ठो हट्ठेन चित्तेन, पठमं उस्सपेसहं.
‘‘तेन चित्तप्पसादेन, विमानं उपपज्जहं;
उब्बिद्धं भवनं मय्हं, सत्तभूमं समुग्गतं.
‘‘वज्जमानासु भेरीसु, परिचारेमहं सदा;
पञ्चपञ्ञासकप्पम्हि, राजा आसिं यसोधरो.
‘‘तत्थापि भवनं मय्हं, सत्तभूमं समुग्गतं;
कूटागारवरूपेतं, एकत्थम्भं मनोरमं.
‘‘एकवीसतिकप्पम्हि, उदेनो नाम खत्तियो;
तत्रापि भवनं मय्हं, सत्तभूमं समुग्गतं.
‘‘यं यं योनुपपज्जामि, देवत्तं अथ मानुसं;
अनुभोमि सुखं सब्बं, एकत्थम्भस्सिदं फलं.
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं थम्भमददं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, एकत्थम्भस्सिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा कतकिच्चत्ता अकिलासुभावे ठितो अत्तनो सन्तिकं उपगतानं गहट्ठपब्बजितानं अनुकम्पं उपादाय तेपिटकं बुद्धवचनं वीमंसित्वा धम्मं देसेसि. देसेन्तो च एकदिवसं अत्तानं परं विय कत्वा दस्सेन्तो –
६५. ‘‘उक्खेपकतवच्छस्स, सङ्कलितं बहूहि वस्सेहि;
तं भासति गहट्ठानं, सुनिसिन्नो उळारपामोज्जो’’ति. – गाथं अभासि;
तत्थ उक्खेपकतवच्छस्साति कतउक्खेपवच्छस्स, भिक्खुनो सन्तिके विसुं विसुं उग्गहितं विनयपदेसं सुत्तपदेसं अभिधम्मपदेसञ्च यथापरिच्छेदं विनयसुत्ताभिधम्मानंयेव उपरि खिपित्वा सज्झायनवसेन तत्थ तत्थेव पक्खिपित्वा ठितवच्छेनाति अत्थो करणत्थे हि इदं सामिवचनं. सङ्कलितं बहूहि वस्सेहीति बहुकेहि संवच्छरेहि सम्पिण्डनवसेन हदये ठपितं. ‘‘सङ्खलित’’न्तिपि पाठो, सङ्खलितं विय कतं एकाबद्धवसेन वाचुग्गतं कतं. यं बुद्धवचनन्ति वचनसेसो. तन्ति तं परियत्तिधम्मं भासति कथेति. गहट्ठानन्ति तेसं येभुय्यताय वुत्तं. सुनिसिन्नोति तस्मिं धम्मे सम्मा निच्चलो निसिन्नो, लाभसक्कारादिं अपच्चासीसन्तो केवलं विमुत्तायतनसीसेयेव ठत्वा कथेतीति अत्थो. तेनाह ‘‘उळारपामोज्जो’’ति फलसमापत्तिसुखवसेन धम्मदेसनावसेनेव च उप्पन्नउळारपामोज्जोति. वुत्तञ्हेतं –
‘‘यथा यथावुसो भिक्खु, यथासुतं यथापरियत्तं धम्मं वित्थारेन परेसं देसेति तथा तथा सो तस्मिं धम्मे लभति अत्थवेदं, लभति धम्मवेदं, लभति धम्मूपसंहितं पामोज्ज’’न्तिआदि (दी. नि. ३.३५५).
उक्खेपकतवच्छत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
६. मेघियत्थेरगाथावण्णना
अनुसासि महावीरोति आयस्मतो मेघियत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे कुसलबीजानि रोपेन्तो इतो एकनवुते कप्पे विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पापुणि. तस्मिञ्च समये विपस्सी भगवा बुद्धकिच्चस्स परियोसानमागम्म आयुसङ्खारं ओस्सज्जि. तेन पथवीकम्पादीसु उप्पन्नेसु महाजनो भीततसितो अहोसि. अथ नं वेस्सवणो महाराजा तमत्थं विभावेत्वा समस्सासेसि. तं सुत्वा महाजनो संवेगप्पत्तो अहोसि. तत्थायं कुलपुत्तो बुद्धानुभावं सुत्वा सत्थरि सञ्जातगारवबहुमानो उळारं पीतिसोमनस्सं पटिसंवेदेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कपिलवत्थुस्मिं साकियराजकुले निब्बत्ति, तस्स मेघियोति नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो सत्थु सन्तिके पब्बजित्वा भगवन्तं उपट्ठहन्तो भगवति जालिकायं विहरन्ते किमिकालाय नदिया तीरे रमणीयं अम्बवनं दिस्वा तत्थ विहरितुकामो द्वे वारे भगवता वारेत्वा ततियवारं विस्सज्जितो तत्थ गन्त्वा मिच्छावितक्कमक्खिकाहि खज्जमानो चित्तसमाधिं अलभित्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा तमत्थं आरोचेसि. अथस्स भगवा ‘‘अपरिपक्काय, मेघिय, चेतोविमुत्तिया पञ्च धम्मा परिपाकाय संवत्तन्ती’’तिआदिना (उदा. ३१) ओवादं अदासि. सो तस्मिं ओवादे ठत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१२.५७-६५) –
‘‘यदा विपस्सी लोकग्गो, आयुसङ्खारमोस्सजि;
पथवी सम्पकम्पित्थ, मेदनी जलमेखला.
‘‘ओततं विततं मय्हं, सुविचित्तवटंसकं;
भवनम्पि पकम्पित्थ, बुद्धस्स आयुसङ्खये.
‘‘तासो मय्हं समुप्पन्नो, भवने सम्पकम्पिते;
उप्पादो नु किमत्थाय, आलोको विपुलो अहु.
‘‘वेस्सवणो इधागम्म, निब्बापेसि महाजनं;
पाणभूते भयं नत्थि, एकग्गा होथ संवुता.
‘‘अहो बुद्धो अहो धम्मो, अहो नो सत्थु सम्पदा;
यस्मिं उप्पज्जमानम्हि, पथवी सम्पकम्पति.
‘‘बुद्धानुभावं कित्तेत्वा, कप्पं सग्गम्हि मोदहं;
अवसेसेसु कप्पेसु, कुसलं चरितं मया.
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं सञ्ञमलभिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धसञ्ञायिदं फलं.
‘‘इतो चुद्दसकप्पम्हि, राजा आसिं पतापवा;
समितो नाम नामेन, चक्कवत्ती महब्बलो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.