५. अञ्जनवनियत्थेरगाथावण्णना

आसन्दिं कुटिकं कत्वाति आयस्मतो अञ्जनवनियत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले सुदस्सनो नाम मालाकारो हुत्वा सुमनपुप्फेहि भगवन्तं पूजेत्वा अञ्ञम्पि तत्थ तत्थ बहुं पुञ्ञं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो कस्सपस्स भगवतो सासने पब्बजित्वा समणधम्मं अकासि. अथ इमस्मिं बुद्धुप्पादे वेसालियं वज्जिराजकुले निब्बत्तित्वा तस्स वयप्पत्तकाले वज्जिरट्ठे अवुट्ठिभयं ब्याधिभयं अमनुस्सभयन्ति तीणि भयानि उप्पज्जिंसु. तं सब्बं रतनसुत्तवण्णनायं (खु. पा. अट्ठ. रतनसुत्तवण्णना; सु. नि. अट्ठ. १.रतनसुत्तवण्णना) वुत्तनयेन वेदितब्बं. भगवति पन वेसालिं पविट्ठे भयेसु च वूपसन्तेसु सत्थु धम्मदेसनाय सम्बहुलानं देवमनुस्सानं धम्माभिसमये च जाते अयं राजकुमारो बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजि. यथा चायं एवं अनन्तरं वुच्चमाना चत्तारोपि जना. तेपि हि इमस्स सहायभूता लिच्छविराजकुमारा एवं इमिनाव नीहारेन पब्बजिंसु. कस्सपसम्बुद्धकालेपि सहाया हुत्वा इमिना सहेव पब्बजित्वा समणधम्मं अकंसु, पदुमुत्तरस्सपि भगवतो पादमूले कुसलबीजरोपनादिं अकंसूति. तत्थायं कतपुब्बकिच्चो साकेते अञ्जनवने सुसानट्ठाने वसन्तो उपकट्ठाय वस्सूपनायिकाय मनुस्सेहि छड्डितं जिण्णकं आसन्दिं लभित्वा तं चतूसु पासाणेसु ठपेत्वा उपरि तिरियञ्च तिणादीहि छादेत्वा द्वारं योजेत्वा वस्सं उपगतो. पठममासेयेव घटेन्तो वायमन्तो अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.११.२४-२८) –

‘‘सुदस्सनोति नामेन, मालाकारो अहं तदा;

अद्दसं विरजं बुद्धं, लोकजेट्ठं नरासभं.

‘‘जातिपुप्फं गहेत्वान, पूजयिं पदुमुत्तरं;

विसुद्धचक्खु सुमनो, दिब्बचक्खुं समज्झगं.

‘‘एतिस्सा पुप्फपूजाय, चित्तस्स पणिधीहि च;

कप्पानं सतसहस्सं, दुग्गतिं नुपपज्जहं.

‘‘सोळसासिंसु राजानो, देवुत्तरसनामका;

छत्तिंसम्हि इतो कप्पे, चक्कवत्ती महब्बला.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा विमुत्तिसुखं पटिसंवेदेन्तो समापत्तितो वुट्ठाय यथालद्धं सम्पत्तिं पच्चवेक्खित्वा पीतिवेगेन उदानेन्तो ‘‘आसन्दिं कुटिकं कत्वा’’ति गाथं अभासि.

५५. तत्थ आसन्दिं कुटिकं कत्वाति आसन्दी नाम दीघपादकं चतुरस्सपीठं, आयतं चतुरस्सम्पि अत्थियेव, यत्थ निसीदितुमेव सक्का, न निपज्जितुं तं आसन्दिं कुटिकं कत्वा वासत्थाय हेट्ठा वुत्तनयेन कुटिकं कत्वा यथा तत्थ निसिन्नस्स उतुपरिस्सयाभावेन सुखेन समणधम्मं कातुं सक्का, एवं कुटिकं कत्वा. एतेन परमुक्कंसगतं सेनासने अत्तनो अप्पिच्छतं सन्तुट्ठिञ्च दस्सेति. वुत्तम्पि चेतं धम्मसेनापतिना –

‘‘पल्लङ्केन निसिन्नस्स, जण्णुकेनाभिवस्सति;

अलं फासुविहाराय, पहितत्तस्स भिक्खुनो’’ति. (थेरगा. ९८५; मि. प. ६.१.१);

अपरे ‘‘आसन्दिकुटिक’’न्ति पाठं वत्वा ‘‘आसन्दिप्पमाणं कुटिकं कत्वा’’ति अत्थं वदन्ति. अञ्ञे पन ‘‘आसननिसज्जादिगते मनुस्से उद्दिस्स मञ्चकस्स उपरि कतकुटिका आसन्दी नाम, तं आसन्दिं कुटिकं कत्वा’’ति अत्थं वदन्ति. ओग्गय्हाति ओगाहेत्वा अनुपविसित्वा. अञ्जनं वनन्ति एवंनामकं वनं, अञ्जनवण्णपुप्फभावतो हि अञ्जना वुच्चन्ति वल्लियो, तब्बहुलताय तं वनं ‘‘अञ्जनवन’’न्ति नामं लभि. अपरे पन ‘‘अञ्जना नाम महागच्छा’’ति वदन्ति, तं अञ्जनवनं ओग्गय्ह आसन्दिकं कुटिकं कत्वा तिस्सो विज्जा अनुप्पत्ता, कतं बुद्धस्स सासनन्ति विहरता मयाति वचनसेसेनेव योजना. इदमेव च थेरस्स अञ्ञाब्याकरणं अहोसीति.

अञ्जनवनियत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.