६. कुटिविहारित्थेरगाथावण्णना

को कुटिकायन्ति आयस्मतो कुटिविहारित्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पदुमुत्तरस्स भगवतो आकासेन गच्छन्तस्स ‘‘उदकदानं दस्सामी’’ति सीतलं उदकं गहेत्वा पीतिसोमनस्सजातो उद्धम्मुखो हुत्वा उक्खिपि. सत्था तस्स अज्झासयं ञत्वा पसादसंवड्ढनत्थं आकासे ठितोव सम्पटिच्छि. सो तेन अनप्पकं पीतिसोमनस्सं पटिसंवेदेसि. सेसं अञ्जनवनियत्थेरस्स वत्थुम्हि वुत्तसदिसमेव. अयं पन विसेसो – अयं किर वुत्तनयेन पब्बजित्वा कतपुब्बकिच्चो विपस्सनं अनुयुञ्जन्तो सायं खेत्तसमीपेन गच्छन्तो देवे फुसायन्ते खेत्तपालकस्स पुञ्ञं तिणकुटिं दिस्वा पविसित्वा तत्थ तिणसन्थारके निसीदि. निसिन्नमत्तोव उतुसप्पायं लभित्वा विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.११.२९-३५) –

‘‘सुवण्णवण्णं सम्बुद्धं, गच्छन्तं अनिलञ्जसे;

घतासनंव जलितं, आदित्तंव हुतासनं.

‘‘पाणिना उदकं गय्ह, आकासे उक्खिपिं अहं;

सम्पटिच्छि महावीरो, बुद्धो कारुणिको इसि.

‘‘अन्तलिक्खे ठितो सत्था, पदुमुत्तरनामको;

मम सङ्कप्पमञ्ञाय, इमा गाथा अभासथ.

‘‘इमिना दकदानेन, पीतिउप्पादनेन च;

कप्पसतसहस्सम्पि, दुग्गतिं नुपपज्जति.

‘‘तेन कम्मेन द्विपदिन्द, लोकजेट्ठ नरासभ;

पत्तोम्हि अचलं ठानं, हित्वा जयपराजयं.

‘‘सहस्सराजनामेन, तयो ते चक्कवत्तिनो;

पञ्चसट्ठिकप्पसते, चातुरन्ता जनाधिपा.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा थेरे तत्थ निसिन्ने खेत्तपालको आगन्त्वा ‘‘को कुटिकाय’’न्ति आह. तं सुत्वा थेरो ‘‘भिक्खु कुटिकाय’’न्तिआदिमाह. तयिदं खेत्तपालस्स थेरस्स च वचनं एकज्झं कत्वा –

५६. ‘‘को कुटिकायं भिक्खु कुटिकायं, वीतरागो सुसमाहितचित्तो;

एवं जानाहि आवुसो, अमोघा ते कुटिका कता’’ति. –

तथारूपेन सङ्गीतिं आरोपितं.

तत्थ को कुटिकायन्ति, ‘‘इमिस्सं कुटिकायं को निसिन्नो’’ति खेत्तपालस्स पुच्छावचनं. तस्स भिक्खु कुटिकायन्ति थेरस्स पटिवचनदानं. अथ नं अत्तनो अनुत्तरदक्खिणेय्यभावतो तं कुटिपरिभोगं अनुमोदापेत्वा उळारं तमेव पुञ्ञं पतिट्ठापेतुं ‘‘वीतरागो’’तिआदि वुत्तं. तस्सत्थो – एको भिन्नकिलेसो भिक्खु ते कुटिकायं निसिन्नो, ततो एव सो अग्गमग्गेन सब्बसो समुच्छिन्नरागताय वीतरागो अनुत्तरसमाधिना निब्बानं आरम्मणं कत्वा सुट्ठु समाहितचित्तताय सुसमाहितचित्तो, इमञ्च अत्थं, आवुसो खेत्तपाल, यथाहं वदामि, एवं जानाहि सद्दह अधिमुच्चस्सु. अमोघा ते कुटिका कता तया कता कुटिका अमोघा अवञ्झा सफला सउद्रया, यस्मा अरहता खीणासवेन परिभुत्ता. सचे त्वं अनुमोदसि, तं ते भविस्सति दीघरत्तं हिताय सुखायाति.

तं सुत्वा खेत्तपालो ‘‘लाभा वत मे, सुलद्धं वत मे, यस्स मे कुटिकायं एदिसो अय्यो पविसित्वा निसीदती’’ति पसन्नचित्तो अनुमोदन्तो अट्ठासि. इमं पन तेसं कथासल्लापं भगवा दिब्बाय सोतधातुया सुत्वा अनुमोदनञ्चस्स ञत्वा तम्भाविनिं सम्पत्तिं विभावेन्तो खेत्तपालं इमाहि गाथाहि अज्झभासि –

‘‘विहासि कुटियं भिक्खु, सन्तचित्तो अनासवो;

तेन कम्मविपाकेन, देविन्दो त्वं भविस्ससि.

‘‘छत्तिंसक्खत्तुं देविन्दो, देवरज्जं करिस्ससि;

चतुत्तिंसक्खत्तुं चक्कवत्ती, राजा रट्ठे भविस्ससि;

रतनकुटि नाम पच्चेकबुद्धो, वीतरागो भविस्ससी’’ति.

कुटिकायं लद्धविसेसत्ता पन थेरस्स ततो पभुति कुटिविहारीत्वेव समञ्ञा उदपादि. अयमेव च थेरस्स अञ्ञाब्याकरणगाथापि अहोसीति.

कुटिविहारित्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.