६. छट्ठवग्गो

१. गोधिकादिचतुत्थेरगाथावण्णना

वस्सति देवोतिआदिका चतस्सो – गोधिको, सुबाहु, वल्लियो, उत्तियोति इमेसं चतुन्नं थेरानं गाथा. का उप्पत्ति? इमेपि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारा तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्ता इतो चतुनवुते कप्पे सिद्धत्थस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्वा अञ्ञमञ्ञं सहाया हुत्वा विचरिंसु. तेसु एको सिद्धत्थं भगवन्तं पिण्डाय चरन्तं दिस्वा कटच्छुभिक्खं अदासि. दुतियो पसन्नचित्तो हुत्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा अञ्जलिं पग्गण्हि. ततियो पसन्नचित्तो एकेन पुप्फहत्थेन भगवन्तं पूजेसि. चतुत्थो सुमनपुप्फेहि पूजमकासि. एवं ते सत्थरि चित्तं पसादेत्वा पसुतेन तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा पुन अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो कस्सपस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा सहायका हुत्वा सासने पब्बजित्वा समणधम्मं कत्वा अम्हाकं भगवतो काले पावायं चतुन्नं मल्लराजानं पुत्ता हुत्वा निब्बत्तिंसु. तेसं गोधिको, सुबाहु, वल्लियो, उत्तियोति नामानि अकंसु. अञ्ञमञ्ञं पियसहाया अहेसुं. ते केनचिदेव करणीयेन कपिलवत्थुं अगमंसु. तस्मिञ्च समये सत्था कपिलवत्थुं गन्त्वा निग्रोधारामे वसन्तो यमकपाटिहारियं दस्सेत्वा सुद्धोदनप्पमुखे सक्यराजानो दमेसि. तदा तेपि चत्तारो मल्लराजपुत्ता पाटिहारियं दिस्वा लद्धप्पसादा पब्बजित्वा विपस्सनाकम्मं करोन्ता नचिरस्सेव सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणिंसु. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.११.१-२३) –

‘‘सुवण्णवण्णं सम्बुद्धं, आहुतीनं पटिग्गहं;

पवरा अभिनिक्खन्तं, वना निब्बनमागतं.

‘‘कटच्छुभिक्खं पादासिं, सिद्धत्थस्स महेसिनो;

पञ्ञाय उपसन्तस्स, महावीरस्स तादिनो.

‘‘पदेनानुपदायन्तं, निब्बापेन्ते महाजनं;

उळारा वित्ति मे जाता, बुद्धे आदिच्चबन्धुने.

‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं दानमददिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, भिक्खादानस्सिदं फलं.

‘‘सत्तासीतिम्हितो कप्पे, महारेणुसनामका;

सत्तरतनसम्पन्ना, सत्तेते चक्कवत्तिनो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

गोधिको थेरो.

‘‘सुवण्णवण्णं सम्बुद्धं, निसभाजानियं यथा;

तिधापभिन्नं मातङ्गं, कुञ्जरंव महेसिनं.

‘‘ओभासेन्तं दिसा सब्बा, उळुराजंव पूरितं;

रथियं पटिपज्जन्तं, लोकजेट्ठं अपस्सहं.

‘‘ञाणे चित्तं पसादेत्वा, पग्गहेत्वान अञ्जलिं;

पसन्नचित्तो सुमनो, सिद्धत्थमभिवादयिं.

‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, ञाणसञ्ञायिदं फलं.

‘‘तेसत्ततिम्हितो कप्पे, सोळसासुं नरुत्तमा;

सत्तरतनसम्पन्ना, चक्कवत्ती महब्बला.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

सुबाहुत्थेरो.

‘‘तिवरायं निवासीहं, अहोसिं मालिको तदा;

अद्दसं विरजं बुद्धं, सिद्धत्थं लोकपूजितं.

‘‘पसन्नचित्तो सुमनो, पुप्फहत्थमदासहं;

यत्थ यत्थुपपज्जामि, तस्स कम्मस्स वाहसा.

‘‘अनुभोमि फलं इट्ठं, पुब्बे सुकतमत्तनो;

परिक्खित्तो सुमल्लेहि, पुप्फदानस्सिदं फलं.

‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं पुप्फमभिरोपयिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, पुप्फपूजायिदं फलं.

‘‘चतुन्नवुतुपादाय, ठपेत्वा वत्तमानकं;

पञ्चराजसता तत्थ, नज्जसमसनामका.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

वल्लियो थेरो.

‘‘सिद्धत्थस्स भगवतो, जातिपुप्फमदासहं;

पादेसु सत्त पुप्फानि, हासेनोकिरितानि मे.

‘‘तेन कम्मेनहं अज्ज, अभिभोमि नरामरे;

धारेमि अन्तिमं देहं, सम्मासम्बुद्धसासने.

‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं पुप्फमभिरोपयिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, पुप्फपूजायिदं फलं.

‘‘समन्तगन्धनामासुं, तेरस चक्कवत्तिनो;

इतो पञ्चमके कप्पे, चातुरन्ता जनाधिपा.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति. (अप. थेर १.११.१-२३);

उत्तियो थेरो.

अरहत्तं पन पत्वा इमे चत्तारोपि थेरा लोके पाकटा पञ्ञाता राजराजमहामत्तेहि सक्कता गरुकता हुत्वा अरञ्ञे सहेव विहरन्ति. अथेकदा राजा बिम्बिसारो ते चत्तारो थेरे राजगहं उपगते उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा तेमासं वस्सावासत्थाय निमन्तेत्वा तेसं पाटियेक्कं कुटिकायो कारेत्वा सतिसम्मोसेन न छादेसि. थेरा अच्छन्नासु कुटिकासु विहरन्ति. वस्सकाले देवो न वस्सति. राजा ‘‘किं नु खो कारणं देवो न वस्सती’’ति चिन्तेन्तो, तं कारणं ञत्वा, ता कुटिकायो छादापेत्वा, मत्तिकाकम्मं चित्तकम्मञ्च कारापेत्वा, कुटिकामहं करोन्तो महतो भिक्खुसङ्घस्स दानं अदासि. थेरा रञ्ञो अनुकम्पाय कुटिकायो पविसित्वा मेत्तासमापत्तियो समापज्जिंसु. अथुत्तरपाचीनदिसतो महामेघो उट्ठहित्वा थेरानं समापत्तितो वुट्ठानक्खणेयेव वस्सितुं आरभि. तेसु गोधिकत्थेरो समापत्तितो वुट्ठाय सह मेघगज्जितेन –

५१. ‘‘वस्सति देवो यथा सुगीतं, छन्ना मे कुटिका सुखा निवाता;

चित्तं सुसमाहितञ्च मय्हं, अथ चे पत्थयसि पवस्स देवा’’ति. –

इमं गाथं अभासि.

तत्थ वस्सतीति सिञ्चति वुट्ठिधारं पवेच्छति. देवोति मेघो. यथा सुगीतन्ति सुन्दरगीतं विय गज्जन्तोति अधिप्पायो. मेघो हि वस्सनकाले सतपटलसहस्सपटलो उट्ठहित्वा थनयन्तो विज्जुता निच्छारेन्तोव सोभति, न केवलो. तस्मा सिनिद्धमधुरगम्भीरनिग्घोसो वस्सति देवोति दस्सेति. तेन सद्दतो अनुपपीळितं आह ‘‘छन्ना मे कुटिका सुखा निवाता’’ति. यथा न देवो वस्सति, एवं तिणादीहि छादिता अयं मे कुटिका, तेन वुट्ठिवस्सेन अनुपपीळितं आह. परिभोगसुखस्स उतुसप्पायउतुसुखस्स च सब्भावतो सुखा. फुसितग्गळपिहितवातपानताहि वातपरिस्सयरहिता. उभयेनपि आवाससप्पायवसेन अनुपपीळितं आह. चित्तं सुसमाहितञ्च मय्हन्ति चित्तञ्च मम सुट्ठु समाहितं अनुत्तरसमाधिना निब्बानारम्मणे सुट्ठु अप्पितं, एतेन अब्भन्तरपरिस्सयाभावतो अप्पोस्सुक्कतं दस्सेति. अथ चे पत्थयसीति अथ इदानि पत्थयसि चे, यदि इच्छसि. पवस्साति सिञ्च उदकं पग्घर वुट्ठिधारं पवेच्छ. देवाति मेघं आलपति.

गोधिकत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

२. सुबाहुत्थेरगाथावण्णना

५२. इतरेहि वुत्तगाथासु ततियपदे एव विसेसो. तत्थ सुबाहुना वुत्तगाथायं चित्तं सुसमाहितञ्च कायेति मम चित्तं करजकाये कायगतासतिभावनावसेन सुट्ठु समाहितं सम्मदेव अप्पितं. अयञ्हि थेरो कायगतासतिभावनावसेन पटिलद्धझानं पादकं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तं सन्धायाह ‘‘चित्तं सुसमाहितञ्च काये’’ति.

सुबाहुत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

३. वल्लियत्थेरगाथावण्णना

५३. वल्लियत्थेरगाथायं तस्सं विहरामि अप्पमत्तोति तस्सं कुटिकायं अप्पमादपटिपत्तिया मत्थकं पापितत्ता अप्पमत्तो अरियविहारूपसंहितेन दिब्बविहारादिसंहितेन च इरियापथविहारेन विहरामि, अत्तभावं पवत्तेमीति वुत्तं होति.

वल्लियत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता

४. उत्तियत्थेरगाथावण्णना

५४. उत्तियत्थेरेन वुत्तगाथायं अदुतियोति असहायो, किलेससङ्गणिकाय गणसङ्गणिकाय च विरहितोति अत्थो.

उत्तियत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

चतुन्नं थेरानं गाथावण्णना निट्ठिता.

५. अञ्जनवनियत्थेरगाथावण्णना

आसन्दिं कुटिकं कत्वाति आयस्मतो अञ्जनवनियत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले सुदस्सनो नाम मालाकारो हुत्वा सुमनपुप्फेहि भगवन्तं पूजेत्वा अञ्ञम्पि तत्थ तत्थ बहुं पुञ्ञं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो कस्सपस्स भगवतो सासने पब्बजित्वा समणधम्मं अकासि. अथ इमस्मिं बुद्धुप्पादे वेसालियं वज्जिराजकुले निब्बत्तित्वा तस्स वयप्पत्तकाले वज्जिरट्ठे अवुट्ठिभयं ब्याधिभयं अमनुस्सभयन्ति तीणि भयानि उप्पज्जिंसु. तं सब्बं रतनसुत्तवण्णनायं (खु. पा. अट्ठ. रतनसुत्तवण्णना; सु. नि. अट्ठ. १.रतनसुत्तवण्णना) वुत्तनयेन वेदितब्बं. भगवति पन वेसालिं पविट्ठे भयेसु च वूपसन्तेसु सत्थु धम्मदेसनाय सम्बहुलानं देवमनुस्सानं धम्माभिसमये च जाते अयं राजकुमारो बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजि. यथा चायं एवं अनन्तरं वुच्चमाना चत्तारोपि जना. तेपि हि इमस्स सहायभूता लिच्छविराजकुमारा एवं इमिनाव नीहारेन पब्बजिंसु. कस्सपसम्बुद्धकालेपि सहाया हुत्वा इमिना सहेव पब्बजित्वा समणधम्मं अकंसु, पदुमुत्तरस्सपि भगवतो पादमूले कुसलबीजरोपनादिं अकंसूति. तत्थायं कतपुब्बकिच्चो साकेते अञ्जनवने सुसानट्ठाने वसन्तो उपकट्ठाय वस्सूपनायिकाय मनुस्सेहि छड्डितं जिण्णकं आसन्दिं लभित्वा तं चतूसु पासाणेसु ठपेत्वा उपरि तिरियञ्च तिणादीहि छादेत्वा द्वारं योजेत्वा वस्सं उपगतो. पठममासेयेव घटेन्तो वायमन्तो अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.११.२४-२८) –

‘‘सुदस्सनोति नामेन, मालाकारो अहं तदा;

अद्दसं विरजं बुद्धं, लोकजेट्ठं नरासभं.

‘‘जातिपुप्फं गहेत्वान, पूजयिं पदुमुत्तरं;

विसुद्धचक्खु सुमनो, दिब्बचक्खुं समज्झगं.

‘‘एतिस्सा पुप्फपूजाय, चित्तस्स पणिधीहि च;

कप्पानं सतसहस्सं, दुग्गतिं नुपपज्जहं.

‘‘सोळसासिंसु राजानो, देवुत्तरसनामका;

छत्तिंसम्हि इतो कप्पे, चक्कवत्ती महब्बला.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा विमुत्तिसुखं पटिसंवेदेन्तो समापत्तितो वुट्ठाय यथालद्धं सम्पत्तिं पच्चवेक्खित्वा पीतिवेगेन उदानेन्तो ‘‘आसन्दिं कुटिकं कत्वा’’ति गाथं अभासि.

५५. तत्थ आसन्दिं कुटिकं कत्वाति आसन्दी नाम दीघपादकं चतुरस्सपीठं, आयतं चतुरस्सम्पि अत्थियेव, यत्थ निसीदितुमेव सक्का, न निपज्जितुं तं आसन्दिं कुटिकं कत्वा वासत्थाय हेट्ठा वुत्तनयेन कुटिकं कत्वा यथा तत्थ निसिन्नस्स उतुपरिस्सयाभावेन सुखेन समणधम्मं कातुं सक्का, एवं कुटिकं कत्वा. एतेन परमुक्कंसगतं सेनासने अत्तनो अप्पिच्छतं सन्तुट्ठिञ्च दस्सेति. वुत्तम्पि चेतं धम्मसेनापतिना –

‘‘पल्लङ्केन निसिन्नस्स, जण्णुकेनाभिवस्सति;

अलं फासुविहाराय, पहितत्तस्स भिक्खुनो’’ति. (थेरगा. ९८५; मि. प. ६.१.१);

अपरे ‘‘आसन्दिकुटिक’’न्ति पाठं वत्वा ‘‘आसन्दिप्पमाणं कुटिकं कत्वा’’ति अत्थं वदन्ति. अञ्ञे पन ‘‘आसननिसज्जादिगते मनुस्से उद्दिस्स मञ्चकस्स उपरि कतकुटिका आसन्दी नाम, तं आसन्दिं कुटिकं कत्वा’’ति अत्थं वदन्ति. ओग्गय्हाति ओगाहेत्वा अनुपविसित्वा. अञ्जनं वनन्ति एवंनामकं वनं, अञ्जनवण्णपुप्फभावतो हि अञ्जना वुच्चन्ति वल्लियो, तब्बहुलताय तं वनं ‘‘अञ्जनवन’’न्ति नामं लभि. अपरे पन ‘‘अञ्जना नाम महागच्छा’’ति वदन्ति, तं अञ्जनवनं ओग्गय्ह आसन्दिकं कुटिकं कत्वा तिस्सो विज्जा अनुप्पत्ता, कतं बुद्धस्स सासनन्ति विहरता मयाति वचनसेसेनेव योजना. इदमेव च थेरस्स अञ्ञाब्याकरणं अहोसीति.

अञ्जनवनियत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

६. कुटिविहारित्थेरगाथावण्णना

को कुटिकायन्ति आयस्मतो कुटिविहारित्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पदुमुत्तरस्स भगवतो आकासेन गच्छन्तस्स ‘‘उदकदानं दस्सामी’’ति सीतलं उदकं गहेत्वा पीतिसोमनस्सजातो उद्धम्मुखो हुत्वा उक्खिपि. सत्था तस्स अज्झासयं ञत्वा पसादसंवड्ढनत्थं आकासे ठितोव सम्पटिच्छि. सो तेन अनप्पकं पीतिसोमनस्सं पटिसंवेदेसि. सेसं अञ्जनवनियत्थेरस्स वत्थुम्हि वुत्तसदिसमेव. अयं पन विसेसो – अयं किर वुत्तनयेन पब्बजित्वा कतपुब्बकिच्चो विपस्सनं अनुयुञ्जन्तो सायं खेत्तसमीपेन गच्छन्तो देवे फुसायन्ते खेत्तपालकस्स पुञ्ञं तिणकुटिं दिस्वा पविसित्वा तत्थ तिणसन्थारके निसीदि. निसिन्नमत्तोव उतुसप्पायं लभित्वा विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.११.२९-३५) –

‘‘सुवण्णवण्णं सम्बुद्धं, गच्छन्तं अनिलञ्जसे;

घतासनंव जलितं, आदित्तंव हुतासनं.

‘‘पाणिना उदकं गय्ह, आकासे उक्खिपिं अहं;

सम्पटिच्छि महावीरो, बुद्धो कारुणिको इसि.

‘‘अन्तलिक्खे ठितो सत्था, पदुमुत्तरनामको;

मम सङ्कप्पमञ्ञाय, इमा गाथा अभासथ.

‘‘इमिना दकदानेन, पीतिउप्पादनेन च;

कप्पसतसहस्सम्पि, दुग्गतिं नुपपज्जति.

‘‘तेन कम्मेन द्विपदिन्द, लोकजेट्ठ नरासभ;

पत्तोम्हि अचलं ठानं, हित्वा जयपराजयं.

‘‘सहस्सराजनामेन, तयो ते चक्कवत्तिनो;

पञ्चसट्ठिकप्पसते, चातुरन्ता जनाधिपा.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा थेरे तत्थ निसिन्ने खेत्तपालको आगन्त्वा ‘‘को कुटिकाय’’न्ति आह. तं सुत्वा थेरो ‘‘भिक्खु कुटिकाय’’न्तिआदिमाह. तयिदं खेत्तपालस्स थेरस्स च वचनं एकज्झं कत्वा –

५६. ‘‘को कुटिकायं भिक्खु कुटिकायं, वीतरागो सुसमाहितचित्तो;

एवं जानाहि आवुसो, अमोघा ते कुटिका कता’’ति. –

तथारूपेन सङ्गीतिं आरोपितं.

तत्थ को कुटिकायन्ति, ‘‘इमिस्सं कुटिकायं को निसिन्नो’’ति खेत्तपालस्स पुच्छावचनं. तस्स भिक्खु कुटिकायन्ति थेरस्स पटिवचनदानं. अथ नं अत्तनो अनुत्तरदक्खिणेय्यभावतो तं कुटिपरिभोगं अनुमोदापेत्वा उळारं तमेव पुञ्ञं पतिट्ठापेतुं ‘‘वीतरागो’’तिआदि वुत्तं. तस्सत्थो – एको भिन्नकिलेसो भिक्खु ते कुटिकायं निसिन्नो, ततो एव सो अग्गमग्गेन सब्बसो समुच्छिन्नरागताय वीतरागो अनुत्तरसमाधिना निब्बानं आरम्मणं कत्वा सुट्ठु समाहितचित्तताय सुसमाहितचित्तो, इमञ्च अत्थं, आवुसो खेत्तपाल, यथाहं वदामि, एवं जानाहि सद्दह अधिमुच्चस्सु. अमोघा ते कुटिका कता तया कता कुटिका अमोघा अवञ्झा सफला सउद्रया, यस्मा अरहता खीणासवेन परिभुत्ता. सचे त्वं अनुमोदसि, तं ते भविस्सति दीघरत्तं हिताय सुखायाति.

तं सुत्वा खेत्तपालो ‘‘लाभा वत मे, सुलद्धं वत मे, यस्स मे कुटिकायं एदिसो अय्यो पविसित्वा निसीदती’’ति पसन्नचित्तो अनुमोदन्तो अट्ठासि. इमं पन तेसं कथासल्लापं भगवा दिब्बाय सोतधातुया सुत्वा अनुमोदनञ्चस्स ञत्वा तम्भाविनिं सम्पत्तिं विभावेन्तो खेत्तपालं इमाहि गाथाहि अज्झभासि –

‘‘विहासि कुटियं भिक्खु, सन्तचित्तो अनासवो;

तेन कम्मविपाकेन, देविन्दो त्वं भविस्ससि.

‘‘छत्तिंसक्खत्तुं देविन्दो, देवरज्जं करिस्ससि;

चतुत्तिंसक्खत्तुं चक्कवत्ती, राजा रट्ठे भविस्ससि;

रतनकुटि नाम पच्चेकबुद्धो, वीतरागो भविस्ससी’’ति.

कुटिकायं लद्धविसेसत्ता पन थेरस्स ततो पभुति कुटिविहारीत्वेव समञ्ञा उदपादि. अयमेव च थेरस्स अञ्ञाब्याकरणगाथापि अहोसीति.

कुटिविहारित्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

७. दुतियकुटिविहारित्थेरगाथावण्णना

अयमाहु पुराणियाति आयस्मतो कुटिविहारित्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पदुमुत्तरस्स भगवतो पसन्नमानसो परिळाहकाले नळविलीवेहि विरचितं बीजनिं अदासि. तं सत्था अनुमोदनगाथाय सम्पहंसेसि. सेसं यदेत्थ वत्तब्बं, तं अञ्जनवनियत्थेरवत्थुम्हि वुत्तसदिसमेव. अयं पन विसेसो – अयं किर वुत्तनयेन पब्बजित्वा अञ्ञतराय पुराणकुटिकाय विहरन्तो समणधम्मं अचिन्तेत्वा, ‘‘अयं कुटिका जिण्णा, अञ्ञं कुटिकं कातुं वट्टती’’ति नवकम्मवसेन चित्तं उप्पादेसि. तस्स अत्थकामा देवता संवेगजननत्थं इमं उत्तानोभासं गम्भीरत्थं ‘‘अयमाहु’’ति गाथमाह.

५७. तत्थ अयन्ति आसन्नपच्चक्खवचनं. आहूति अहोसीति अत्थो. गाथासुखत्थञ्हि दीघं कत्वा वुत्तं. पुराणियाति पुरातनी अद्धगता. अञ्ञं पत्थयसे नवं कुटिन्ति इमिस्सा कुटिया पुराणभावेन जिण्णताय इतो अञ्ञं इदानि निब्बत्तनीयताय नवं कुटिं पत्थयसे पत्थेसि आसीससि. सब्बेन सब्बं पन आसं कुटिया विराजय पुराणियं विय नवायम्पि कुटियं आसं तण्हं अपेक्खं विराजेहि, सब्बसो तत्थ विरत्तचित्तो होहि. कस्मा? यस्मा दुक्खा भिक्खु पुन नवा नाम कुटि भिक्खु पुन इदानि निब्बत्तियमाना दुक्खावहत्ता दुक्खा, तस्मा अञ्ञं नवं दुक्खं अनुप्पादेन्तो यथानिब्बत्तायं पुराणियंयेव कुटियं ठत्वा अत्तना कतब्बं करोहीति. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – त्वं, भिक्खु, ‘‘अयं पुराणी तिणकुटिका जिण्णा’’ति अञ्ञं नवं तिणकुटिकं कातुं इच्छसि, न समणधम्मं, एवं इच्छन्तो पन भावनाय अननुयुञ्जनेन पुनब्भवाभिनिब्बत्तिया अनतिवत्तनतो आयतिं अत्तभावकुटिम्पि पत्थेन्तो कातुं इच्छन्तोयेव नाम होति. सा पन नवा तिणकुटि विय करणदुक्खेन ततो भिय्योपि जरामरणसोकपरिदेवादिदुक्खसंसट्ठताय दुक्खा, तस्मा तिणकुटियं विय अत्तभावकुटियं आसं अपेक्खं विराजय सब्बसो तत्थ विरत्तचित्तो होहि, एवं ते वट्टदुक्खं न भविस्सतीति. देवताय च वचनं सुत्वा थेरो संवेगजातो विपस्सनं पट्ठपेत्वा घटेन्तो वायमन्तो नचिरस्सेव अरहत्ते पतिट्ठासि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.११.३६-४६) –

‘‘पदुमुत्तरबुद्धस्स, लोकजेट्ठस्स तादिनो;

तिणत्थरे निसिन्नस्स, उपसन्तस्स तादिनो.

‘‘नळमालं गहेत्वान, बन्धित्वा बीजनिं अहं;

बुद्धस्स उपनामेसिं, द्विपदिन्दस्स तादिनो.

‘‘पटिग्गहेत्वा सब्बञ्ञू, बीजनिं लोकनायको;

मम सङ्कप्पमञ्ञाय, इमं गाथं अभासथ.

‘‘यथा मे कायो निब्बाति, परिळाहो न विज्जति;

तथेव तिविधग्गीहि, चित्तं तव विमुच्चतु.

‘‘सब्बे देवा समागच्छुं, ये केचि वननिस्सिता;

सोस्साम बुद्धवचनं, हासयन्तञ्च दायकं.

‘‘निसिन्नो भगवा तत्थ, देवसङ्घपुरक्खतो;

दायकं सम्पहंसेन्तो, इमा गाथा अभासथ.

‘‘इमिना बीजनिदानेन, चित्तस्स पणिधीहि च;

सुब्बतो नाम नामेन, चक्कवत्ती भविस्सति.

‘‘तेन कम्मावसेसेन, सुक्कमूलेन चोदितो;

मालुतो नाम नामेन, चक्कवत्ती भविस्सति.

‘‘इमिना बीजनिदानेन, सम्मानविपुलेन च;

कप्पसतसहस्सम्पि, दुग्गतिं नुपपज्जति.

‘‘तिंसकप्पसहस्सम्हि, सुब्बता अट्ठतिंस ते;

एकूनतिंससहस्से, अट्ठ मालुतनामका.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्ते पन पतिट्ठितो ‘‘अयं मे अरहत्तप्पत्तिया अङ्कुसभूता’’ति तमेव गाथं पच्चुदाहासि. सायेव च थेरस्स अञ्ञाब्याकरणगाथा अहोसि. कुटिओवादेन लद्धविसेसत्ता चस्स कुटिविहारीत्वेव समञ्ञा अहोसीति.

दुतियकुटिविहारित्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

८. रमणीयकुटिकत्थेरगाथावण्णना

रमणीया मे कुटिकाति आयस्मतो रमणीयकुटिकत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सोपि किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले कुसलबीजरोपनं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इतो अट्ठारसकप्पसतमत्थके अत्थदस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो बुद्धारहं आसनं भगवतो अदासि. पुप्फेहि च भगवन्तं पूजेत्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. सेसं अञ्जनवनियत्थेरस्स वत्थुम्हि वुत्तसदिसमेव. अयं पन विसेसो – अयं किर वुत्तनयेन पब्बजित्वा कतपुब्बकिच्चो वज्जिरट्ठे अञ्ञतरस्मिं गामकावासे कुटिकायं विहरति, सा होति कुटिका अभिरूपा दस्सनीया पासादिका सुपरिकम्मकतभित्तिभूमिका आरामपोक्खरणिरामणेय्यादिसम्पन्ना मुत्ताजालसदिसवालिकाकिण्णभूमिभागा थेरस्स च वत्तसम्पन्नताय सुसम्मट्ठङ्गणतादिना भिय्योसोमत्ताय रमणीयतरा हुत्वा तिट्ठति. सो तत्थ विहरन्तो विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्ते पतिट्ठासि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.११.४७-५२) –

‘‘काननं वनमोग्गय्ह, अप्पसद्दं निराकुलं;

सीहासनं मया दिन्नं, अत्थदस्सिस्स तादिनो.

‘‘मालाहत्थं गहेत्वान, कत्वा च नं पदक्खिणं;

सत्थारं पयिरुपासित्वा, पक्कामिं उत्तरामुखो.

‘‘तेन कम्मेन द्विपदिन्द, लोकजेट्ठ नरासभ;

सन्निब्बापेमि अत्तानं, भवा सब्बे समूहता.

‘‘अट्ठारसकप्पसते, यं दानमददिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, सीहासनस्सिदं फलं.

‘‘इतो सत्तकप्पसते, सन्निब्बापकखत्तियो;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा थेरे तत्थ विहरन्ते कुटिकाय रमणीयभावतो विहारपेक्खका मनुस्सा ततो ततो आगन्त्वा कुटिं पस्सन्ति. अथेकदिवसं कतिपया धुत्तजातिका इत्थियो तत्थ गता कुटिकाय रमणीयभावं दिस्वा, ‘‘एत्थ वसन्तो अयं समणो सिया अम्हेहि आकड्ढनीयहदयो’’ति अधिप्पायेन – ‘‘रमणीयं वो, भन्ते, वसनट्ठानं. मयम्पि रमणीयरूपा पठमयोब्बने ठिता’’ति वत्वा इत्थिकुत्तादीनि दस्सेतुं आरभिंसु. थेरो अत्तनो वीतरागभावं पकासेन्तो ‘‘रमणीया मे कुटिका, सद्धादेय्या मनोरमा’’ति गाथं अभासि.