९. रामणेय्यकत्थेरगाथावण्णना

चिहचिहाभिनदितेति आयस्मतो रामणेय्यकत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो सिखिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो पुप्फेहि पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तो अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा सुगतीसु एव परिवत्तेन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं इब्भकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो जेतवनपटिग्गहणे सञ्जातप्पसादो पब्बजित्वा चरियानुकूलं कम्मट्ठानं गहेत्वा अरञ्ञे विहरति. तस्स अत्तनो सम्पत्तिया पब्बजितसारुप्पाय च पटिपत्तिया पासादिकभावतो रामणेय्यकोत्वेव समञ्ञा अहोसि. अथेकदिवसं मारो थेरं भिंसापेतुकामो भेरवसद्दं अकासि. तं सुत्वा थेरो थिरपकतिताय तेन असन्तसन्तो ‘‘मारो अय’’न्ति ञत्वा तत्थ अनादरं दस्सेन्तो ‘‘चिहचिहाभिनदिते’’ति गाथं अभासि.

४९. तत्थ चिहचिहाभिनदितेति चिहचिहाति अभिण्हं पवत्तसद्दताय ‘‘चिहचिहा’’ति लद्धनामानं वट्टकानं अभिनादनिमित्तं, विरवहेतूति अत्थो. सिप्पिकाभिरुतेहि चाति सिप्पिका वुच्चन्ति देवका परनामका गेलञ्ञेन छातकिसदारकाकारा साखामिगा. ‘‘महाकलन्दका’’ति केचि, सिप्पिकानं अभिरुतेहि महाविरवेहि, हेतुम्हि चेतं करणवचनं, तं हेतूति अत्थो. न मे तं फन्दति चित्तन्ति मम चित्तं न फन्दति न चवति. इदं वुत्तं होति – इमस्मिं अरञ्ञे विरवहेतु सिप्पिकाभिरुतहेतु विय, पापिम, तव विस्सरकरणहेतु मम चित्तं कम्मट्ठानतो न परिपततीति. तत्थ कारणमाह ‘‘एकत्तनिरतञ्हि मे’’ति. हि-सद्दो हेतु अत्थो, यस्मा मम चित्तं गणसङ्गणिकं पहाय एकत्ते एकीभावे, बहिद्धा वा विक्खेपं पहाय एकत्ते एकग्गताय, एकत्ते एकसभावे वा निब्बाने निरतं अभिरतं, तस्मा कम्मट्ठानतो न फन्दति न चवतीति, इमं किर गाथं वदन्तो एव थेरो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.२१.५-९) –

‘‘सुवण्णवण्णो भगवा, सतरंसी पतापवा;

चङ्कमनं समारूळ्हो, मेत्तचित्तो सिखीसभो.

‘‘पसन्नचित्तो सुमनो, वन्दित्वा ञाणमुत्तमं;

मिनेलपुप्फं पग्गय्ह, बुद्धस्स अभिरोपयिं.

‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं पुप्फमभिपूजयिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘एकूनतिंसकप्पम्हि, सुमेघघननामको;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अयमेव च थेरस्स अञ्ञाब्याकरणगाथा अहोसि.

रामणेय्यकत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.