७. कुमापुत्तसहायत्थेरगाथावण्णना
नानाजनपदं यन्तीति आयस्मतो कुमापुत्तसहायत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्तो इतो चतुनवुते कप्पे सिद्धत्थस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो अरञ्ञं पविसित्वा बहुं रुक्खदण्डं छिन्दित्वा कत्तरयट्ठिं कत्वा सङ्घस्स अदासि. अञ्ञञ्च यथाविभवं पुञ्ञं कत्वा देवेसु निब्बत्तित्वा ततो पट्ठाय सुगतीसुयेव परिवत्तेन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे वेळुकण्टकनगरे इद्धे कुले निब्बत्ति. सुदन्तोतिस्स नामं अहोसि. ‘‘वासुलो’’ति केचि वदन्ति. सो कुमापुत्तस्स पियसहायो हुत्वा विचरन्तो ‘‘कुमापुत्तो पब्बजितो’’ति सुत्वा ‘‘न हि नून सो ओरको धम्मविनयो, यत्थ कुमापुत्तो पब्बजितो’’ति तदनुबन्धेन सयम्पि पब्बजितुकामो हुत्वा सत्थु सन्तिकं उपसङ्कमि. तस्स सत्था धम्मं देसेसि. सो भिय्योसोमत्ताय पब्बज्जाय सञ्जातछन्दो पब्बजित्वा कुमापुत्तेनेव सद्धिं परियन्तपब्बते भावनानुयुत्तो विहरति. तेन च समयेन सम्बहुला भिक्खू नानाजनपदेसु जनपदचारिकं चरन्तापि गच्छन्तापि आगच्छन्तापि तं ठानं उपगच्छन्ति. तेन तत्थ कोलाहलं होति. तं दिस्वा सुदन्तत्थेरो ‘‘इमे भिक्खू निय्यानिकसासने पब्बजित्वा जनपदवितक्कं अनुवत्तेन्ता चित्तसमाधिं विराधेन्ती’’ति संवेगजातो तमेव संवेगं अत्तनो चित्तदमनस्स अङ्कुसं करोन्तो ‘‘नानाजनपदं यन्ती’’ति गाथं अभासि.
३७. तत्थ नानाजनपदन्ति विसुं विसुं नानाविधं जनपदं, कासिकोसलादिअनेकरट्ठन्ति अत्थो. यन्तीति गच्छन्ति. विचरन्ताति ‘‘असुको जनपदो सुभिक्खो सुलभपिण्डो, असुको खेमो अरोगो’’तिआदिवितक्कवसेन जनपदचारिकं चरन्ता. असञ्ञताति तस्सेव जनपदवितक्कस्स अप्पहीनताय चित्तेन असंयता. समाधिञ्च विराधेन्तीति सब्बस्सपि उत्तरिमनुस्सधम्मस्स मूलभूतं उपचारप्पनाभेदं समाधिञ्च नाम विराधेन्ति. च-सद्दो सम्भावने. देसन्तरचरणेन झायितुं ओकासाभावेन अनधिगतं समाधिं नाधिगच्छन्ता, अधिगतञ्च वसीभावानापादनेन जीरन्ता वीराधेन्ति नाम. किंसु रट्ठचरिया करिस्सतीति सूति निपातमत्तं. ‘‘एवंभूतानं रट्ठचरिया जनपदचारिका किं करिस्सति, किं नाम अत्थं साधेस्सति, निरत्थकावा’’ति गरहन्तो वदति. तस्माति यस्मा ईदिसी देसन्तरचरिया भिक्खुस्स न अत्थावहा, अपि च खो अनत्थावहा सम्पत्तीनं विराधनतो, तस्मा. विनेय्य सारम्भन्ति वसनपदेसे अरतिवसेन उप्पन्नं सारम्भं चित्तसंकिलेसं तदनुरूपेन पटिसङ्खानेन विनेत्वा वूपसमेत्वा. झायेय्याति आरम्मणूपनिज्झानेन लक्खणूपनिज्झानेन चाति दुविधेनपि झानेन झायेय्य. अपुरक्खतोति मिच्छावितक्केहि तण्हादीहि वा न पुरक्खतोति तेसं वसं अनुपगच्छन्तो कम्मट्ठानमेव मनसि करेय्याति अत्थो. एवं पन वत्वा थेरो तमेव संवेगं अङ्कुसं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५३.३६-४१) –
‘‘काननं वनमोग्गय्ह, वेळुं छेत्वानहं तदा;
आलम्बनं करित्वान, सङ्घस्स अददिं बहुं.
‘‘तेन चित्तप्पसादेन, सुब्बते अभिवादिय;
आलम्बदण्डं दत्वान, पक्कामिं उत्तरामुखो.
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं दण्डमददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, दण्डदानस्सिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
यं पनत्थं अङ्कुसं कत्वा अयं थेरो अरहत्तं पत्तो, तमेवत्थं हदये ठपेत्वा अरहत्तं पत्तोपि ‘‘नानाजनपदं यन्ति’’ति इदमेव गाथं अभासि. तस्मा तदेवस्स अञ्ञाब्याकरणं अहोसीति.
कुमापुत्तसहायत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.