१. गह्वरतीरियत्थेरगाथावण्णना
फुट्ठो डंसेहीति आयस्मतो गह्वरतीरियत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो इतो एकतिंसे कप्पे सिखिस्स भगवतो काले मिगलुद्दो हुत्वा अरञ्ञे विचरन्तो अद्दस सिखिं भगवन्तं अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले देवनागयक्खानं धम्मं देसेन्तं, दिस्वा पन पसन्नमानसो ‘‘धम्मो एस वुच्चती’’ति सरे निमित्तं अग्गहेसि. सो तेन चित्तप्पसादेन देवलोके उप्पन्नो पुन अपरापरं सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा ‘‘अग्गिदत्तो’’ति लद्धनामो वयप्पत्तो भगवतो यमकपाटिहारियं दिस्वा सञ्जातप्पसादो सासने पब्बजित्वा कम्मट्ठानं गहेत्वा गह्वरतीरे नाम अरञ्ञट्ठाने वसति. तेनस्स गह्वरतीरयोति समञ्ञा अहोसि. सो विपस्सनं वड्ढेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५२.४४-५०) –
‘‘मिगलुद्दो पुरे आसि, अरञ्ञे विपिने अहं;
अद्दसं विरजं बुद्धं, देवसङ्घपुरक्खतं.
‘‘चतुसच्चं पकासेन्तं, देसेन्तं, अमतं पदं;
अस्सोसिं मधुरं धम्मं, सिखिनो लोकबन्धुनो.
‘‘घोसे चित्तं पसादेसिं, असमप्पटिपुग्गले;
तत्थ चित्तं पसादेत्वा, उत्तरिं दुत्तरं भवं.
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं सञ्ञमलभिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, घोससञ्ञायिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा भगवन्तं वन्दित्वा सावत्थियं अगमासि. तस्स आगतभावं सुत्वा ञातका उपगन्त्वा महादानं पवत्तेसुं. सो कतिपयदिवसे वसित्वा अरञ्ञमेव गन्तुकामो अहोसि. तं ञातका, ‘‘भन्ते, अरञ्ञं नाम डंसमकसादिवसेन बहुपरिस्सयं, इधेव वसथा’’ति आहंसु. तं सुत्वा थेरो ‘‘अरञ्ञवासोयेव मय्हं रुच्चती’’ति विवेकाभिरतिकित्तनमुखेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो ‘‘फुट्ठो डंसेही’’ति गाथं अभासि.
३१. तत्थ फुट्ठो डंसेहि मकसेहीति डंसनसीलताय ‘‘डंसा’’ति लद्धनामाहि अन्धकमक्खिकाहि, मकसनञ्ञितेहि च सूचिमुखपाणेहि फुस्सितो दट्ठोति अत्थो. अरञ्ञस्मिन्ति ‘‘पञ्चधनुसतिकं पच्छिम’’न्ति (पारा. ६५४) वुत्तअरञ्ञलक्खणयोगतो अरञ्ञे. ब्रहावनेति महारुक्खगच्छगहनताय महावने अरञ्ञानियं. नागो सङ्गामसीसेवाति सङ्गामावचरो हत्थिनागो विय सङ्गाममुद्धनि परसेनासम्पहारं. ‘‘अरञ्ञवासो नाम बुद्धादीहि वण्णितो थोमितो’’ति उस्साहजातो सतो सतिमा हुत्वा तत्र तस्मिं अरञ्ञे, तस्मिं वा डंसादिसम्फस्से उपट्ठिते अधिवासये अधिवासेय्य सहेय्य, ‘‘डंसादयो मं आबाधेन्ती’’ति अरञ्ञवासं न जहेय्याति अत्थो.
गह्वरतीरियत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.