१०. उत्तियत्थेरगाथावण्णना

आबाधे मे समुप्पन्नेति आयस्मतो उत्तियत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो इतो चतुनवुते कप्पे सिद्धत्थस्स भगवतो काले चन्दभागाय नदिया महारूपो सुसुमारो हुत्वा निब्बत्तो. सो पारं गन्तुं नदिया तीरं उपगतं भगवन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो पारं नेतुकामो तीरसमीपे निपज्जि. भगवा तस्स अनुकम्पाय पिट्ठियं पादे ठपेसि. सो हट्ठो उदग्गो पीतिवेगेन दिगुणुस्साहो हुत्वा सोतं छिन्दन्तो सीघेन जवेन भगवन्तं परतीरं नेसि. भगवा तस्स चित्तप्पसादं ओलोकेत्वा ‘‘अयं इतो चुतो देवलोके निब्बत्तित्वा ततो पट्ठाय सुगतीसुयेव संसरन्तो इतो चतुनवुते कप्पे अमतं पापुणिस्सती’’ति ब्याकरित्वा पक्कामि.

सो तथा सुगतीसुयेव परिब्भमन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति उत्तियो नाम नामेन. सो वयप्पत्तो ‘‘अमतं परियेसिस्सामी’’ति परिब्बाजको हुत्वा विचरन्तो एकदिवसं भगवन्तं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा सासने पब्बजित्वापि सीलादीनं अविसोधितत्ता विसेसं निब्बत्तेतुं असक्कोन्तो अञ्ञे भिक्खू विसेसं निब्बत्तेत्वा अञ्ञं ब्याकरोन्ते दिस्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा सङ्खेपेनेव ओवादं याचि. सत्थापि तस्स ‘‘तस्मातिह त्वं, उत्तिय, आदिमेव विसोधेही’’तिआदिना (सं. नि. ५.३६९) सङ्खेपेनेव ओवादं अदासि. सो तस्स ओवादे ठत्वा विपस्सनं आरभि. तस्स आरद्धविपस्सनस्स आबाधो उप्पज्जि. उप्पन्ने पन आबाधे सञ्जातसंवेगो वीरियारम्भवत्थुं कत्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.३.१६९-१७९) –

‘‘चन्दभागानदीतीरे, सुसुमारो अहं तदा;

सगोचरपसुतोहं, नदितित्थं अगच्छहं.

‘‘सिद्धत्थो तम्हि समये, सयम्भू अग्गपुग्गलो;

नदिं तरितुकामो सो, नदितित्थं उपागमि.

‘‘उपगते च सम्बुद्धे, अहम्पि तत्थुपागमिं;

उपगन्त्वान सम्बुद्धं, इमं वाचं उदीरयिं.

‘‘अभिरूह महावीर, तारेस्सामि अहं तुवं;

पेत्तिकं विसयं मय्हं, अनुकम्प महामुनि.

‘‘मम उग्गज्जनं सुत्वा, अभिरूहि महामुनि;

हट्ठो हट्ठेन चित्तेन, तारेसिं लोकनायकं.

‘‘नदिया पारिमे तीरे, सिद्धत्थो लोकनायको;

अस्सासेसि ममं तत्थ, अमतं पापुणिस्सति.

‘‘तम्हा काया चवित्वान, देवलोकं अगच्छहं;

दिब्बसुखं अनुभविं, अच्छराहि पुरक्खतो.

‘‘सत्तक्खत्तुञ्च देविन्दो, देवरज्जमकासहं;

तीणिक्खत्तुं चक्कवत्ती, महिया इस्सरो अहुं.

‘‘विवेकमनुयुत्तोहं, निपको च सुसंवुतो;

धारेमि अन्तिमं देहं, सम्मासम्बुद्धसासने.

‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, तारेसिं यं नरासभं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, तरणाय इदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो सम्मा पटिपत्तिया परिपुण्णाकारविभावनमुखेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो ‘‘आबाधे मे समुप्पन्ने’’ति गाथं अभासि.

३०. तत्थ आबाधे मे समुप्पन्नेति सरीरस्स आबाधनतो ‘‘आबाधो’’ति लद्धनामे विसभागधातुक्खोभहेतुके रोगे मय्हं सञ्जाते. सति मे उदपज्जथाति ‘‘उप्पन्नो खो मे आबाधो, ठानं खो पनेतं विज्जति, यदिदं आबाधो वड्ढेय्य. याव पनायं आबाधो न वड्ढति, हन्दाहं वीरियं आरभामि ‘अप्पत्तस्स पत्तिया अनधिगतस्स अधिगमाय असच्छिकतस्स सच्छिकिरियाया’’’ति वीरियारम्भवत्थुभूता सति तस्सेव आबाधस्स वसेन दुक्खाय वेदनाय पीळियमानस्स मय्हं उदपादि. तेनाह ‘‘आबोधो मे समुप्पन्नो, कालो मे नप्पमज्जितु’’न्ति. एवं उप्पन्नञ्हि सतिं अङ्कुसं कत्वा अयं थेरो अरहत्तं पत्तोति.

उत्तियत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

ततियवग्गवण्णना निट्ठिता.