१. निग्रोधत्थेरगाथावण्णना
नाहं भयस्स भायामीति आयस्मतो निग्रोधत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर इतो अट्ठारसे कप्पसते ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो कामेसु आदीनवं नेक्खम्मे च आनिसंसं दिस्वा घरबन्धनं पहाय अरञ्ञायतनं पविसित्वा अञ्ञतरस्मिं सालवने पण्णसालं कत्वा तापसपब्बजं पब्बजित्वा वनमूलफलाहारो वसति. तेन समयेन पियदस्सी नाम सम्मासम्बुद्धो लोके उप्पज्जित्वा सदेवकस्स लोकस्स धम्मामतवस्सेन किलेससन्तापं निब्बापेन्तो एकदिवसं तापसे अनुकम्पाय तं सालवनं पविसित्वा निरोधसमापत्तिं समापन्नो. तापसो वनमूलफलत्थाय गच्छन्तो भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो पुप्फितसालदण्डसाखायो गहेत्वा सालमण्डपं कत्वा तं सब्बत्थकमेव सालपुप्फेहि सञ्छादेत्वा भगवन्तं वन्दित्वा पीतिसोमनस्सवसेनेव आहारत्थायपि अगन्त्वा नमस्समानो अट्ठासि. सत्था निरोधतो वुट्ठाय तस्स अनुकम्पाय ‘‘भिक्खुसङ्घो आगच्छतू’’ति चिन्तेसि, ‘‘भिक्खुसङ्घेपि चित्तं पसादेस्सती’’ति. तावदेव भिक्खुसङ्घो आगतो. सो भिक्खुसङ्घम्पि दिस्वा पसन्नमानसो वन्दित्वा अञ्जलिं पग्गय्ह अट्ठासि. सत्था सितस्स पातुकरणापदेसेन तस्स भाविनिं सम्पत्तिं पकासेन्तो धम्मं कथेत्वा पक्कामि सद्धिं भिक्खुसङ्घेन. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसुयेव संसरन्तो विवट्टूपनिस्सयं बहुं कुसलं उपचिनित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्ति, निग्रोधोतिस्स नामं अहोसि. सो जेतवनपटिग्गहणदिवसे बुद्धानुभावदस्सनेन सञ्जातप्पसादो पब्बजित्वा विपस्सनं आरभित्वा नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४९.१९०-२२०) –
‘‘अज्झोगाहेत्वा सालवनं, सुकतो अस्समो मम;
सालपुप्फेहि सञ्छन्नो, वसामि विपिने तदा.
‘‘पियदस्सी च भगवा, सयम्भू अग्गपुग्गलो;
विवेककामो सम्बुद्धो, सालवनमुपागमि.
‘‘अस्समा अभिनिक्खम्म, पवनं अगमासहं;
मूलफलं गवेसन्तो, आहिन्दामि वने तदा.
‘‘तत्थद्दसासिं सम्बुद्धं, पियदस्सिं महायसं;
सुनिसिन्नं समापन्नं, विरोचन्तं महावने.
‘‘चतुदण्डे ठपेत्वान, बुद्धस्स उपरी अहं;
मण्डपं सुकतं कत्वा, सालपुप्फेहि छादयिं.
‘‘सत्ताहं धारयित्वान, मण्डपं सालछादितं;
तत्थ चित्तं पसादेत्वा, बुद्धसेट्ठमवन्दहं.
‘‘भगवा तम्हि समये, वुट्ठहित्वा समाधितो;
युगमत्तं पेक्खमानो, निसीदि पुरिसुत्तमो.
‘‘सावको वरुणो नाम, पियदस्सिस्स सत्थुनो;
वसीसतसहस्सेहि, उपगच्छि विनायकं.
‘‘पियदस्सी च भगवा, लोकजेट्ठो नरासभो;
भिक्खुसङ्घे निसीदित्वा, सितं पातुकरी जिनो.
‘‘अनुरुद्धो उपट्ठाको, पियदस्सिस्स सत्थुनो;
एकंसं चीवरं कत्वा, अपुच्छित्थ महामुनिं.
‘‘को नु खो भगवा हेतु, सितकम्मस्स सत्थुनो;
कारणे विज्जमानम्हि, सत्था पातुकरे सितं.
‘‘सत्ताहं सालच्छदनं, यो मे धारेसि माणवो;
तस्स कम्मं सरित्वान, सितं पातुकरिं अहं.
‘‘अनोकासं न पस्सामि, यत्थ पुञ्ञं विपच्चति;
देवलोके मनुस्से वा, ओकासोव न सम्मति.
‘‘देवलोके वसन्तस्स, पुञ्ञकम्मसमङ्गिनो;
यावता परिसा तस्स, सालच्छन्ना भविस्सति.
‘‘तत्थ दिब्बेहि नच्चेहि, गीतेहि वादितेहि च;
रमिस्सति सदा सन्तो, पुञ्ञकम्मसमाहितो.
‘‘यावता परिसा तस्स, गन्धगन्धी भविस्सति;
सालस्स पुप्फवस्सो च, पवस्सिस्सति तावदे.
‘‘ततो चुतोयं मनुजो, मानुसं आगमिस्सति;
इधापि सालच्छदनं, सब्बकालं धरिस्सति.
‘‘इध नच्चञ्च गीतञ्च, सम्मताळसमाहितं;
परिवारेस्सन्ति मं निच्चं, बुद्धपूजायिदं फलं.
‘‘उग्गच्छन्ते च सूरिये, सालवस्सं पवस्सते;
पुञ्ञकम्मेन संयुत्तं, वस्सते सब्बकालिकं.
‘‘अट्ठारसे कप्पसते, ओक्काककुलसम्भवो;
गोतमो नाम नामेन, सत्था लोके भविस्सति.
‘‘तस्स धम्मे सुदायादो, ओरसो धम्मनिम्मितो;
सब्बासवे परिञ्ञाय, निब्बायिस्सतिनासवो.
‘‘धम्मं अभिसमेन्तस्स, सालच्छन्नं भविस्सति;
चितके झायमानस्स, छदनं तत्थ हेस्सति.
‘‘विपाकं कित्तयित्वान, पियदस्सी महामुनि;
परिसाय धम्मं देसेसि, तप्पेन्तो धम्मवुट्ठिया.
‘‘तिंसकप्पानि देवेसु, देवरज्जमकारयिं;
सट्ठि च सत्तक्खत्तुञ्च, चक्कवत्ती अहोसहं.
‘‘देवलोका इधागन्त्वा, लभामि विपुलं सुखं;
इधापि सालच्छदनं, मण्डपस्स इदं फलं.
‘‘अयं पच्छिमको मय्हं, चरिमो वत्तते भवो;
इधापि सालच्छदनं, हेस्सति सब्बकालिकं.
‘‘महामुनिं तोसयित्वा, गोतमं सक्यपुङ्गवं;
पत्तोम्हि अचलं ठानं, हित्वा जयपराजयं.
‘‘अट्ठारसे कप्पसते, यं बुद्धमभिपूजयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं, भवा सब्बे समूहता;
नागोव बन्धनं छेत्वा, विहरामि अनासवो.
‘‘स्वागतं वत मे आसि, बुद्धसेट्ठस्स सन्तिके;
तिस्सो विज्जा अनुप्पत्ता, कतं बुद्धस्स सासनं.
‘‘पटिसम्भिदा चतस्सो, विमोक्खापि च अट्ठिमे;
छळभिञ्ञा सच्छिकता, कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
एवं पन छळभिञ्ञो हुत्वा फलसुखेन वीतिनामेन्तो सासनस्स निय्यानिकभावविभावनत्थं अञ्ञाब्याकरणवसेन ‘‘नाहं भयस्स भायामी’’ति गाथं अभासि.
२१. तत्थ भायन्ति एतस्माति भयं, जातिजरादि. भयस्साति निस्सक्के सामिवचनं, भयतो भायितब्बनिमित्तं जातिजरामरणादिना हेतुना नाहं भायामीति अत्थो. तत्थ कारणमाह ‘‘सत्था नो अमतस्स कोविदो’’ति. अम्हाकं सत्था अमते कुसलो वेनेय्यानं अमतदाने छेको. यत्थ भयं नावतिट्ठतीति यस्मिं निब्बाने यथावुत्तं भयं न तिट्ठति ओकासं न लभति. तेनाति ततो निब्बानतो. वजन्तीति अभयट्ठानमेव गच्छन्ति. निब्बानञ्हि अभयट्ठानं नाम. केन पन वजन्तीति आह ‘‘मग्गेन वजन्ति भिक्खवो’’ति, अट्ठङ्गिकेन अरियमग्गेन सत्थु ओवादकरणा भिक्खू संसारे भयस्स इक्खनकाति अत्थो. यत्थाति वा यं निमित्तं यस्स अरियमग्गस्स अधिगमहेतु अत्तानुवादादिकं पञ्चवीसतिविधम्पि भयं नावतिट्ठति पतिट्ठं न लभति, तेन अरियेन मग्गेन वजन्ति अभयट्ठानं सत्थु सासने भिक्खू, तेन मग्गेन अहम्पि गतो, तस्मा नाहं भयस्स भायामीति थेरो अञ्ञं ब्याकासि.
निग्रोधत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.