२. चित्तकत्थेरगाथावण्णना

नीलासुगीवाति आयस्मतो चित्तकत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पदुमुत्तरबुद्धकालतो पट्ठाय विवट्टूपनिस्सयं कुसलं आचिनन्तो इतो एकनवुते कप्पे मनुस्सयोनियं निब्बत्तित्वा विञ्ञुत्तं पत्तो विपस्सिं भगवन्तं पस्सित्वा पसन्नमानसो पुप्फेहि पूजं कत्वा वन्दित्वा ‘‘सन्तधम्मेन नाम एत्थ भवितब्ब’’न्ति सत्थरि निब्बाने च अधिमुच्चि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन ततो चुतो तावतिंसभवने निब्बत्तो अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे विभवसम्पन्नस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति चित्तको नाम नामेन. सो भगवति राजगहं गन्त्वा वेळुवने विहरन्ते सत्थारं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा चरियानुकूलं कम्मट्ठानं गहेत्वा अरञ्ञायतनं पविसित्वा भावनानुयुत्तो झानं निब्बत्तेत्वा झानपादकं विपस्सनं वड्ढेत्वा नचिरेनेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५०.१-७) –

‘‘कणिकारंव जोतन्तं, निसिन्नं पब्बतन्तरे;

अद्दसं विरजं बुद्धं, विपस्सिं लोकनायकं.

‘‘तीणि किङ्कणिपुप्फानि, पग्गय्ह अभिरोपयिं;

सम्बुद्धं अभिपूजेत्वा, गच्छामि दक्खिणामुखो.

‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;

जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसं अगच्छहं.

‘‘एकनवुते इतो कप्पे, यं बुद्धमभिपूजयिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा सत्थारं वन्दितुं राजगहं उपगतो तत्थ भिक्खूहि ‘‘किं, आवुसो, अरञ्ञे अप्पमत्तो विहासी’’ति पुट्ठो अत्तनो अप्पमादविहारनिवेदनेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो ‘‘नीलासुगीवा’’ति गाथं अभासि.

२२. तत्थ नीलासुगीवाति नीलसुगीवा, गाथासुखत्थञ्हेत्थ दीघो कतो, राजिवन्तताय सुन्दराय गीवाय समन्नागतोति अत्थो. ते येभुय्येन च नीलवण्णताय नीला. सोभनकण्ठताय सुगीवा. सिखिनोति मत्थके जाताय सिखाय सस्सिरिकभावेन सिखिनो. मोराति मयूरा. कारम्भियन्ति कारम्बरुक्खे. कारम्भियन्ति वा तस्स वनस्स नामं. तस्मा कारम्भियन्ति कारम्भनामके वनेति अत्थो. अभिनदन्तीति पावुस्सकाले मेघगज्जितं सुत्वा केकासद्दं करोन्ता उतुसम्पदासिद्धेन सरेन हंसादिके अभिभवन्ता विय नदन्ति. तेति ते मोरा. सीतवातकीळिताति सीतेन मेघवातेन सञ्जातकीळिता मधुरवस्सितं वस्सन्ता. सुत्तन्ति भत्तसम्मदविनोदनत्थं सयितं, कायकिलमथपटिपस्सम्भनाय वा अनुञ्ञातवेलायं सुपन्तं. झायन्ति समथविपस्सनाझानेहि झायनसीलं भावनानुयुत्तं. निबोधेन्तीति पबोधेन्ति. ‘‘इमेपि नाम निद्दं अनुपगन्त्वा जागरन्ता अत्तना कत्तब्बं करोन्ति, किमङ्गं पनाह’’न्ति एवं सम्पजञ्ञुप्पादनेन सयनतो वुट्ठापेन्तीति अधिप्पायो.

चित्तकत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.