९. वज्जिपुत्तत्थेरगाथावण्णना
रुक्खमूलगहनं पसक्कियाति आयस्मतो वज्जिपुत्तत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो इतो चतुनवुते कप्पे एकं पच्चेकसम्बुद्धं भिक्खाय गच्छन्तं दिस्वा पसन्नमानसो कदलिफलानि अदासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे वेसालियं लिच्छविराजपुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, वज्जिराजपुत्तत्ता वज्जिपुत्तोत्वेव चस्स समञ्ञा अहोसि. सो दहरो हुत्वा हत्थिसिक्खादिसिक्खनकालेपि हेतुसम्पन्नताय निस्सरणज्झासयोव हुत्वा विचरन्तो सत्थु धम्मदेसनाकाले विहारं गन्त्वा परिसपरियन्ते निसिन्नो धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो सत्थु सन्तिके पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५१.५७-६२) –
‘‘सहस्सरंसी भगवा, सयम्भू अपराजितो;
विवेका वुट्ठहित्वान, गोचरायाभिनिक्खमि.
‘‘फलहत्थो अहं दिस्वा, उपगच्छिं नरासभं;
पसन्नचित्तो सुमनो, अवटं अददिं फलं.
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं फलं अददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
छळभिञ्ञो पन हुत्वा अपरभागे अचिरपरिनिब्बुते सत्थरि धम्मं सङ्गायितुं सङ्केतं कत्वा महाथेरेसु तत्थ तत्थ विहरन्तेसु एकदिवसं आयस्मन्तं आनन्दं सेखंयेव समानं महतिया परिसाय परिवुतं धम्मं देसेन्तं दिस्वा तस्स उपरिमग्गाधिगमाय उस्साहं जनेन्तो –
११९. ‘‘रुक्खमूलगहनं पसक्किय, निब्बानं हदयस्मिं ओपिय;
झाय गोतम मा च पमादो, किं ते बिळिबिळिका करिस्सती’’ति. –
गाथं अभासि.
तत्थ रुक्खमूलगहनन्ति रुक्खमूलभूतं गहनं, गहनञ्हि अत्थि, न रुक्खमूलं, रुक्खमूलञ्च अत्थि, न गहनं, तेसु रुक्खमूलग्गहणेन ठानस्स छायासम्पन्नताय वातातपपरिस्सयाभावं दस्सेति. गहनग्गहणेन निवातभावेन वातपरिस्सयाभावं जनसम्बाधाभावञ्च दस्सेति, तदुभयेन च भावनायोग्यतं. पसक्कियाति उपगन्त्वा. निब्बानं हदयस्मिं ओपियाति ‘‘एवं मया पटिपज्जित्वा निब्बानं अधिगन्तब्ब’’न्ति निब्बुतिं हदये ठपेत्वा चित्ते करित्वा. झायाति लक्खणूपनिज्झानेन झाय, विपस्सनाभावनासहितं मग्गभावनं भावेहि. गोतमाति धम्मभण्डागारिकं गोत्तेन आलपति. मा च पमादोति अधिकुसलेसु धम्मेसु मा पमादं आपज्जि. इदानि यादिसो थेरस्स पमादो, तं पटिक्खेपवसेन दस्सेन्तो ‘‘किं ते बिळिबिळिका करिस्सती’’ति आह. तत्थ बिळिबिळिकाति विळिविळिकिरिया, बिळिबिळीति सद्दपवत्ति यथा निरत्थका, एवं बिळिबिळिकासदिसा जनपञ्ञत्ति किं ते करिस्सति कीदिसं अत्थं तुय्हं साधेति, तस्मा जनपञ्ञत्तिं पहाय सदत्थपसुतो होहीति ओवादं अदासि.
तं सुत्वा अञ्ञेहि वुत्तविसगन्धवायनवचनेन संवेगजातो बहुदेव रत्तिं चङ्कमेन वीतिनामेन्तो विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा सेनासनं पविसित्वा मञ्चके निपन्नमत्तोव अरहत्तं पापुणि.
वज्जिपुत्तत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.