१०. इसिदत्तत्थेरगाथावण्णना

पञ्चक्खन्धा परिञ्ञाताति आयस्मतो इसिदत्तत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं भगवन्तं रथियं गच्छन्तं दिस्वा पसन्नमानसो मधुरं आमोदफलं अदासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे अवन्तिरट्ठे वड्ढगामे अञ्ञतरस्स सत्थवाहस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, इसिदत्तोतिस्स नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो मच्छिकासण्डे चित्तस्स गहपतिनो अदिट्ठसहायो हुत्वा तेन बुद्धगुणे लिखित्वा पेसितसासनं पटिलभित्वा सासने सञ्जातप्पसादो थेरस्स महाकच्चानस्स सन्तिके पब्बजित्वा विपस्सनं आरभित्वा नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५१.८०-८४) –

‘‘सुवण्णवण्णं सम्बुद्धं, आहुतीनं पटिग्गहं;

रथियं पटिपज्जन्तं, आमोदमददिं फलं.

‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं फलं अददिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

छळभिञ्ञो पन हुत्वा ‘‘बुद्धुपट्ठानं गमिस्सामी’’ति थेरं आपुच्छित्वा अनुक्कमेन मज्झिमदेसं गन्त्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो, ‘‘कच्चि, भिक्खु, खमनीयं, कच्चि यापनीय’’न्तिआदिना सत्थारा कतपटिसन्थारो पटिवचनमुखेन, ‘‘भगवा तुम्हाकं सासनं उपगतकालतो पट्ठाय मय्हं सब्बदुक्खं अपगतं, सब्बो परिस्सयो वूपसन्तो’’ति पवेदनवसेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –

१२०. ‘‘पञ्चक्खन्धा परिञ्ञाता, तिट्ठन्ति छिन्नमूलका;

दुक्खक्खयो अनुप्पत्तो, पत्तो मे आसवक्खयो’’ति. – गाथं अभासि;

तत्थ पञ्चक्खन्धा परिञ्ञाताति पञ्चपि मे उपादानक्खन्धा विपस्सनापञ्ञासहिताय मग्गपञ्ञाय ‘‘इदं दुक्खं, एत्तकं दुक्खं, न इतो भिय्यो’’ति सब्बसो परिच्छिज्ज ञाता, न तेसु किञ्चिपि परिञ्ञातब्बं अत्थीति अधिप्पायो. तिट्ठन्ति छिन्नमूलकाति सब्बसो परिञ्ञातत्ता एव तेसं अविज्जातण्हादिकस्स मूलस्स समुच्छिन्नत्ता अरियमग्गेन पहीनत्ता यावचरिमचित्तनिरोधा ते तिट्ठन्ति. दुक्खक्खयो अनुप्पत्तोति छिन्नमूलकत्तायेव च नेसं वट्टदुक्खस्स खयो परिक्खयो अनुप्पत्तो, निब्बानं अधिगतं. पत्तो मे आसवक्खयोति कामासवादीनं सब्बेसं आसवानं खयन्ते अभिगन्तब्बताय ‘‘आसवक्खयो’’ति लद्धनामं अरहत्तं पत्तं पटिलद्धन्ति अत्थो. केचि पन अन्तिमायं समुस्सयो’’ति पठन्ति. निब्बानस्स अधिगतत्तायेव अयं मम समुस्सयो अत्तभावो अन्तिमो सब्बपच्छिमको, नत्थि दानि पुनब्भवोति अत्थो. यं पन तत्थ तत्थ अवुत्तं, तं हेट्ठा वुत्तनयत्ता उत्तानंयेवाति.

इसिदत्तत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

द्वादसमवग्गवण्णना निट्ठिता.

निट्ठिता च परमत्थदीपनियं थेरगाथावण्णनायं

वीसाधिकसतत्थेरगाथापटिमण्डितस्स एककनिपातस्स

अत्थवण्णना.