६. पारापरियत्थेरगाथावण्णना

छफस्सायतने हित्वाति आयस्मतो पारापरियत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो पियदस्सिस्स भगवतो काले नेसादयोनियं निब्बत्तित्वा तस्स विञ्ञुतं पत्तस्स विचरणट्ठाने अञ्ञतरस्मिं वनसण्डे पियदस्सी भगवा तं अनुग्गण्हितुं निरोधसमापत्तिं समापज्जित्वा निसीदि. सो च मिगे परियेसन्तो तं ठानं गतो सत्थारं दिस्वा पसन्नमानसो भगवन्तं अन्तो कत्वा कतं साखामण्डपं पदुमपुप्फेहि कूटागाराकारेन सञ्छादेत्वा उळारं पीतिसोमनस्सं पटिसंवेदेन्तो सत्ताहं नमस्समानो अट्ठासि. दिवसे दिवसे च मिलातमिलातानि अपनेत्वा अभिनवेहि छादेसि. सत्था सत्ताहस्स अच्चयेन निरोधतो वुट्ठहित्वा भिक्खुसङ्घं अनुस्सरि. तावदेव असीतिसहस्समत्ता भिक्खू सत्थारं परिवारेसुं. ‘‘मधुरधम्मकथं सुणिस्सामा’’ति देवता सन्निपतिंसु, महा समागमो अहोसि. सत्था अनुमोदनं करोन्तो तस्स देवमनुस्सेसु भाविनिं सम्पत्तिं इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावकबोधिञ्च ब्याकरित्वा पक्कामि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो तिण्णं वेदानं पारगू हुत्वा परापरगोत्तताय पारापरियोति लद्धसमञ्ञो बहू ब्राह्मणे मन्ते वाचेन्तो सत्थु राजगहगमने बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.४०.३५३-३८५) –

‘‘पियदस्सी नाम भगवा, सयम्भू लोकनायको;

विवेककामो सम्बुद्धो, समाधिकुसलो मुनि.

‘‘वनसण्डं समोग्गय्ह, पियदस्सी महामुनि;

पंसुकूलं पत्थरित्वा, निसीदि पुरिसुत्तमो.

‘‘मिगलुद्दो पुरे आसिं, अरञ्ञे कानने अहं;

पसदं मिगमेसन्तो, आहिण्डामि अहं तदा.

‘‘तत्थद्दसासिं सम्बुद्धं, ओघतिण्णमनासवं;

पुप्फितं सालराजंव, सतरंसिंव उग्गतं.

‘‘दिस्वानहं देवदेवं, पियदस्सिं महायसं;

जातस्सरं समोग्गय्ह, पदुमं आहरिं तदा.

‘‘आहरित्वान पदुमं, सतपत्तं मनोरमं;

कूटागारं करित्वान, छादयिं पदुमेनहं.

‘‘अनुकम्पको कारुणिको, पियदस्सी महामुनि;

सत्तरत्तिन्दिवं बुद्धो, कूटागारे वसी जिनो.

‘‘पुराणं छड्डयित्वान, नवेन छादयिं अहं;

अञ्जलिं पग्गहेत्वान, अट्ठासिं तावदे अहं.

‘‘वुट्ठहित्वा समाधिम्हा, पियदस्सी महामुनि;

दिसं अनुविलोकेन्तो, निसीदि लोकनायको.

‘‘तदा सुदस्सनो नाम, उपट्ठाको महिद्धिको;

चित्तमञ्ञाय बुद्धस्स, पियदस्सिस्स सत्थुनो.

‘‘असीतिया सहस्सेहि, भिक्खूहि परिवारितो;

वनन्ते सुखमासीनं, उपेसि लोकनायकं.

‘‘यावता वनसण्डम्हि, अधिवत्था च देवता;

बुद्धस्स चित्तमञ्ञाय, सब्बे सन्निपतुं तदा.

‘‘समागतेसु यक्खेसु, कुम्भण्डे सहरक्खसे;

भिक्खुसङ्घे च सम्पत्ते, गाथा पब्याहरी जिनो.

‘‘थोमं सत्ताहं पूजेसि, आवासञ्च अकासि मे;

तमहं कित्तयिस्सामि, सुणाथ मम भासतो.

‘‘सुदुद्दसं सुनिपुणं, गम्भीरं सुप्पकासितं;

ञाणेन कित्तयिस्सामि, सुणाथ मम भासतो.

‘‘चतुद्दसानि कप्पानि, देवरज्जं करिस्सति;

कूटागारं महन्तस्स, पद्मपुप्फेहि छादितं.

‘‘आकासे धारयिस्सति, पुप्फकम्मस्सिदं फलं;

चतुब्बीसे कप्पसते, वोकिण्णं संसरिस्सति.

‘‘तत्थ पुप्फमयं ब्यम्हं, आकासे धारयिस्सति;

यथा पदुमपत्तम्हि, तोयं न उपलिम्पति.

‘‘तथेवीमस्स ञाणम्हि, किलेसा नोपलिम्परे;

मनसा विनिवट्टेत्वा, पञ्च नीवरणे अयं.

‘‘चित्तं जनेत्वा नेक्खम्मे, अगारा पब्बजिस्सति;

ततो पुप्फमये ब्यम्हे, धारेन्ते निक्खमिस्सति.

‘‘रुक्खमूले वसन्तस्स, निपकस्स सतीमतो;

तत्थ पुप्फमयं ब्यम्हं, मत्थके धारयिस्सति.

‘‘चीवरं पिण्डपातञ्च, पच्चयं सयनासनं;

दत्वान भिक्खुसङ्घस्स, निब्बायिस्सतिनासवो.

‘‘कूटागारेन चरता, पब्बज्जं अभिनिक्खमिं;

रुक्खमूले वसन्तम्पि, कूटागारं धरीयति.

‘‘चीवरे पिण्डपाते च, चेतना मे न विज्जति;

पुञ्ञकम्मेन संयुत्तो, लभामि परिनिट्ठितं.

‘‘गणनातो असङ्खेय्या, कप्पकोटी बहू मम;

रित्तका ते अतिक्कन्ता, पमुत्ता लोकनायका.

‘‘अट्ठारसे कप्पसते, पियदस्सी विनायको;

तमहं पयिरुपासित्वा, इमं योनिं उपागतो.

‘‘इध पस्सामि सम्बुद्धं, अनोमं नाम चक्खुमं;

तमहं उपगन्त्वान, पब्बजिं अनगारियं.

‘‘दुक्खस्सन्तकरो बुद्धो, मग्गं मे देसयी जिनो;

तस्स धम्मं सुणित्वान, पत्तोम्हि अचलं पदं.

‘‘तोसयित्वान सम्बुद्धं, गोतमं सक्यपुङ्गवं;

सब्बासवे परिञ्ञाय, विहरामि अनासवो.

‘‘अट्ठारसे कप्पसते, यं बुद्धमभिपूजयिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा सञ्जातसोमनस्सो उदानवसेन –

११६. ‘‘छफस्सायतने हित्वा, गुत्तद्वारो सुसंवुतो;

अघमूलं वमित्वान, पत्तो मे आसवक्खयो’’ति. – गाथं अभासि;

तत्थ छफस्सायतने हित्वाति चक्खुसम्फस्सादीनं छन्नं सम्फस्सानं उप्पत्तिट्ठानताय ‘‘फस्सायतनानी’’ति लद्धनामानि चक्खादीनि छ अज्झत्तिकायतनानि तप्पटिबद्धसंकिलेसप्पहानवसेन पहाय. गुत्तद्वारो सुसंवुतोति ततो एव चक्खुद्वारादीनं गुत्तत्ता, तत्थ पवत्तनकानं अभिज्झादीनं पापधम्मानं पवेसननिवारणेन सतिकवाटेन सुट्टु पिहितत्ता गुत्तद्वारो सुसंवुतो. अथ वा मनच्छट्ठानं छन्नं द्वारानं वुत्तनयेन रक्खितत्ता गुत्तद्वारो, कायादीहि सुट्ठु सञ्ञतत्ता सुसंवुतोति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. अघमूलं वमित्वानाति अघस्स वट्टदुक्खस्स मूलभूतं अविज्जाभवतण्हासङ्खातं दोसं, सब्बं वा किलेसदोसं अरियमग्गसङ्खातवमनयोगपानेन उग्गिरित्वा सन्तानतो बहि कत्वा, बहिकरणहेतु वा. पत्तो मे आसवक्खयोति कामासवादयो आसवा एत्थ खीयन्ति, तेसं वा खयेन पत्तब्बोति आसवक्खयो, निब्बानं अरहत्तञ्च. सो आसवक्खयो पत्तो अधिगतोति उदानवसेन अञ्ञं ब्याकासि.

पारापरियत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.