४. अधिमुत्तत्थेरगाथावण्णना

कायदुट्ठुल्लगरुनोति आयस्मतो अधिमुत्तत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो ब्राह्मणविज्जासु निप्फत्तिं गतो कामेसु आदीनवं दिस्वा घरावासं पहाय तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा अरञ्ञे विहरन्तो बुद्धुप्पादं सुत्वा मनुस्सूपचारं उपगन्त्वा सत्थारं भिक्खुसङ्घपरिवुतं गच्छन्तं दिस्वा पसन्नमानसो अत्तनो वाकचीरं सत्थु पादमूले पत्थरि. सत्था तस्स अज्झासयं ञत्वा तस्मिं अट्ठासि. तत्थ ठितं भगवन्तं काळानुसारेन गन्धेन पूजेत्वा ‘‘समुद्धरसिमं लोक’’न्तिआदिकाहि दसहि गाथाहि अभित्थवि. तं सत्था ‘‘अनागते इतो सतसहस्सकप्पमत्थके गोतमस्स नाम सम्मासम्बुद्धस्स सासने पब्बजित्वा छळभिञ्ञो भविस्सती’’ति ब्याकरित्वा पक्कामि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा ततो यावायं बुद्धुप्पादो, ताव देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा अधिमुत्तोति लद्धनामो विञ्ञुतं पत्तो ब्राह्मणविज्जासु निप्फत्तिं गन्त्वा तत्थ सारं अपस्सन्तो पच्छिमभविकत्ता निस्सरणं गवेसन्तो जेतवनपटिग्गहणे बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो सत्थु सन्तिके पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.४०.३०४-३३२) –

‘‘कणिकारंव जलितं, दीपरुक्खंव उज्जलं;

ओसधिंव विरोचन्तं, विज्जुतं गगने यथा.

‘‘असम्भीतं अनुत्तासिं, मिगराजंव केसरिं;

ञाणालोकं पकासेन्तं, मद्दन्तं तित्थिये गणे.

‘‘उद्धरन्तं इमं लोकं, छिन्दन्तं सब्बसंसयं;

गज्जन्तं मिगराजंव, अद्दसं लोकनायकं.

‘‘जटाजिनधरो आसिं, ब्रहा उजु पतापवा;

वाकचीरं गहेत्वान, पादमूले अपत्थरिं.

‘‘काळानुसारियं गय्हं, अनुलिम्पिं तथागतं;

सम्बुद्धमनुलिम्पेत्वा, सन्थविं लोकनायकं.

‘‘समुद्धरसिमं लोकं, ओघतिण्ण महामुनि;

ञाणालोकेन जोतेसि, नावटं ञाणमुत्तमं.

‘‘धम्मचक्कं पवत्तेसि, मद्दसे परतित्थिये;

उसभो जितसङ्गामो, सम्पकम्पेसि मेदनिं.

‘‘महासमुद्दे ऊमियो, वेलन्तम्हि पभिज्जरे;

तथेव तव ञाणम्हि, सब्बदिट्ठी पभिज्जरे.

‘‘सुखुमच्छिकजालेन, सरम्हि सम्पतानिते;

अन्तोजालीकता पाणा, पीळिता होन्ति तावदे.

‘‘तथेव तित्थिया लोके, पुथुपासण्डनिस्सिता;

अन्तोञाणवरे तुय्हं, परिवत्तन्ति मारिस.

‘‘पतिट्ठा वुय्हतं ओघे, त्वञ्हि नाथो अबन्धुनं;

भयट्टितानं सरणं, मुत्तित्थीनं परायणं.

‘‘एकवीरो असदिसो, मेत्ताकरुणसञ्चयो;

असमो सुसमो सन्तो, वसी तादी जितञ्जयो.

‘‘धीरो विगतसम्मोहो, अनेजो अकथंकथी;

तुसितो वन्तदोसोसि, निम्मलो संयतो सुचि.

‘‘सङ्गातिगो हतमदो, तेविज्जो तिभवन्तगो;

सीमातिगो धम्मगरु, गतत्थो हितवब्भुतो.

‘‘तारको त्वं यथा नावा, निधीवस्सासकारको;

असम्भीतो यथा सीहो, गजराजाव दप्पितो.

‘‘थोमेत्वा दसगाथाहि, पदुमुत्तरं महायसं;

वन्दित्वा सत्थुनो पादे, तुण्ही अट्ठासहं तदा.

‘‘पदुमुत्तरो लोकविदू, आहुतीनं पटिग्गहो;

भिक्खुसङ्घे ठितो सत्था, इमा गाथा अभासथ.

‘‘यो मे सीलञ्च ञाणञ्च, सद्धम्मञ्चापि वण्णयि;

तमहं कित्तयिस्सामि, सुणाथ मम भासतो.

‘‘सट्ठि कप्पसहस्सानि, देवलोके रमिस्सति;

अञ्ञे देवेभिभवित्वा, इस्सरं कारयिस्सति.

‘‘सो पच्छा पब्बजित्वान, सुक्कमूलेन चोदितो;

गोतमस्स भगवतो, सासने पब्बजिस्सति.

‘‘पब्बजित्वान कायेन, पापकम्मं विवज्जिय;

सब्बासवे परिञ्ञाय, निब्बायिस्सतिनासवो.

‘‘यथापि मेघो थनयं, तप्पेति मेदनिं इमं;

तथेव त्वं महावीर, धम्मेन तप्पयी ममं.

‘‘सीलं पञ्ञञ्च धम्मञ्च, थवित्वा लोकनायकं;

पत्तोम्हि परमं सन्तिं, निब्बानं पदमच्चुतं.

‘‘अहो नून स भगवा, चिरं तिट्ठेय्य चक्खुमा;

अञ्ञातञ्च विजानेय्युं, फुसेय्युं अमतं पदं.

‘‘अयं मे पच्छिमा जाति, भवा सब्बे समूहता;

सब्बासवे परिञ्ञाय, विहरामि अनासवो.

‘‘सतसहस्सितो कप्पे, यं बुद्धमभिथोमयिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, कित्तनाय इदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा अत्तना सह वसन्ते कायदळ्हिबहुले भिक्खू ओवदन्तो –

११४. ‘‘कायदुट्ठुल्लगरुनो, हिय्यमानम्हि जीविते;

सरीरसुखगिद्धस्स, कुतो समणसाधुता’’ति. – गाथं अभासि;

तत्थ कायदुट्ठुल्लगरुनोति दुट्ठुल्लं असुभयोग्यता, कायस्स दुट्ठुल्लं कायदुट्ठुल्लं, कायदुट्ठुल्लं गरु सम्भावितं यस्स सो कायदुट्ठुल्लगरु, अनिस्सरणप्पञ्ञो हुत्वा कायपोसनप्पसुतो कायदळ्हिबहुलोति अत्थो, तस्स कायदुट्ठुल्लगरुनो. हिय्यमानम्हि जीवितेति कुन्नदीनं उदकं विय जीवितसङ्खारे लहुसो खीयमाने. सरीरसुखगिद्धस्साति पणीताहारादीहि अत्तनो कायस्स सुखेन गेधं आपन्नस्स. कुतो समणसाधुताति एवरूपस्स पुग्गलस्स समणभावेन साधुता सुसमणता कुतो केन कारणेन सिया, एकंसतो पन काये जीविते च निरपेक्खस्स इतरीतरसन्तोसेन सन्तुट्ठस्स आरद्धवीरियस्सेव समणसाधुताति अधिप्पायो.

अधिमुत्तत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.