९. सङ्घरक्खितत्थेरगाथावण्णना
न नूनायं परमहितानुकम्पिनोति आयस्मतो सङ्घरक्खितत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सोपि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो चतुनवुते कप्पे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं पब्बतपादे वसन्ते सत्त पच्चेकसम्बुद्धे दिस्वा पसन्नमानसो कदम्बपुप्फानि गहेत्वा पूजेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं इब्भकुले निब्बत्ति, तस्स सङ्घरक्खितोति नामं अहोसि. सो विञ्ञुतं पत्तो पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा कम्मट्ठानं गहेत्वा अञ्ञतरं भिक्खुं सहायं कत्वा अरञ्ञे विहरति. थेरस्स वसनट्ठानतो अविदूरे वनगुम्बे एका मिगी विजायित्वा तरुणं छापं रक्खन्ती छातज्झत्तापि पुत्तसिनेहेन दूरे गोचराय न गच्छति, आसन्ने च तिणोदकस्स अलाभेन किलमति. तं दिस्वा थेरो, ‘‘अहो वतायं लोको तण्हाबन्धनबद्धो महादुक्खं अनुभवति, न तं छिन्दितुं सक्कोती’’ति संवेगजातो तमेव अङ्कुसं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१६.३०-३४) –
‘‘हिमवन्तस्साविदूरे, कुक्कुटो नाम पब्बतो;
तम्हि पब्बतपादम्हि, सत्त बुद्धा वसन्ति ते.
‘‘कदम्बं पुप्फितं दिस्वा, दीपराजंव उग्गतं;
उभो हत्थेहि पग्गय्ह, सत्त बुद्धे समोकिरिं.
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं पुप्फमभिरोपयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.
‘‘द्वेनवुते इतो कप्पे, सत्तासुं पुप्फनामका;
सत्तरतनसम्पन्ना, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो दुतियकं भिक्खुं मिच्छावितक्कबहुलं विहरन्तं ञत्वा तमेव मिगिं उपमं करित्वा तं ओवदन्तो –
१०९. ‘‘न नूनायं परमहितानुकम्पिनो, रहोगतो अनुविगणेति सासनं;
तथाहयं विहरति पाकतिन्द्रियो, मिगी यथा तरुणजातिका वने’’ति. –
गाथं अभासि.
तत्थ न नूनायन्ति न-इति पटिसेधे निपातो. नूनाति परिवितक्के. नून अयन्ति पदच्छेदो. परमहितानुकम्पिनोति परमं अतिविय, परमेन वा अनुत्तरेन हितेन सत्ते अनुकम्पनसीलस्स भगवतो. रहोगतोति रहसि गतो, सुञ्ञागारगतो कायविवेकयुत्तोति अत्थो. अनुविगणेतीति एत्थ ‘‘न नूना’’ति पदद्वयं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं ‘‘नानुविगणेति नूना’’ति, न चिन्तेसि मञ्ञे, ‘‘नानुयुञ्जती’’ति तक्केमीति अत्थो. सासनन्ति पटिपत्तिसासनं, चतुसच्चकम्मट्ठानभावनन्ति अधिप्पायो. तथा हीति तेनेव कारणेन, सत्थु सासनस्स अननुयुञ्जनतो एव. अयन्ति अयं भिक्खु. पाकतिन्द्रियोति मनच्छट्ठानं इन्द्रियानं यथासकं विसयेसु विस्सज्जनतो सभावभूतइन्द्रियो, असंवुतचक्खुद्वारादिकोति अत्थो. यस्स तण्हासङ्गस्स अच्छिन्नताय सो भिक्खु पाकतिन्द्रियो विहरति, तस्स उपमं दस्सेन्तो ‘‘मिगी यथा तरुणजातिका वने’’ति आह. यथा अयं तरुणसभावा मिगी पुत्तस्नेहस्स अच्छिन्नताय वने दुक्खं अनुभवति, न तं अतिवत्तति, एवमयम्पि भिक्खु सङ्गस्स अच्छिन्नताय पाकतिन्द्रियो विहरन्तो वट्टदुक्खं नातिवत्ततीति अधिप्पायो. ‘‘तरुणविजातिका’’ति वा पाठो. अभिनवप्पसुता बालवच्छाति अत्थो. तं सुत्वा सो भिक्खु सञ्जातसंवेगो विपस्सनं वड्ढेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि.
सङ्घरक्खितत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.