९. उत्तियत्थेरगाथावण्णना
सद्दं सुत्वा सति मुट्ठाति आयस्मतो उत्तियत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो सुमेधस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं दिस्वा पसन्नचित्तो गोनकादिअत्थतं सउत्तरच्छदं बुद्धारहं पल्लङ्कं गन्धकुटियं पञ्ञापेत्वा अदासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कपिलवत्थुस्मिं सक्यराजकुले निब्बत्ति, तस्स उत्तियोति नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो सत्थु ञातिसमागमे बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा समणधम्मं करोन्तो एकदिवसं नामं पिण्डाय पविट्ठो अन्तरामग्गे मातुगामस्स गीतसद्दं सुत्वा अयोनिसोमनसिकारवसेन तत्थ छन्दरागे उप्पन्ने पटिसङ्खानबलेन तं विक्खम्भेत्वा विहारं पविसित्वा सञ्जातसंवेगो दिवाट्ठाने निसीदित्वा तावदेव विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१५.४८-५२) –
‘‘सुमेधस्स भगवतो, लोकजेट्ठस्स तादिनो;
पल्लङ्को हि मया दिन्नो, सउत्तरसपच्छदो.
‘‘सत्तरतनसम्पन्नो, पल्लङ्को आसि सो तदा;
मम सङ्कप्पमञ्ञाय, निब्बत्तति सदा मम.
‘‘तिंसकप्पसहस्सम्हि, पल्लङ्कमददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, पल्लङ्कस्स इदं फलं.
‘‘वीसकप्पसहस्सम्हि, सुवण्णाभा तयो जना;
सत्तरतनसम्पन्ना, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो किलेसुप्पत्तिनिदस्सनेन ‘‘किलेसे अजिगुच्छन्तस्स नत्थि वट्टदुक्खतो सीसुक्खिपनं, अहं पन ते जिगुच्छिमेवा’’ति दस्सेन्तो –
९९. ‘‘सद्दं सुत्वा सति मुट्ठा, पियं निमित्तं मनसिकरोतो;
सारत्तचित्तो वेदेति, तञ्च अज्झोस तिट्ठति;
तस्स वड्ढन्ति आसवा, संसार उपगामिनो’’ति. – गाथं अभासि;
तत्थ सद्दन्ति रज्जनीयं सद्दारम्मणं, संसारउपगामिनोति –
‘‘खन्धानञ्च पटिपाटि, धातुआयतनान च;
अब्बोच्छिन्नं वत्तमाना, संसारोति पवुच्चती’’ति. –
एवं वुत्तसंसारवट्टकारणं हुत्वा उपगमेन्तीति संसारउपगामिनो, ‘‘संसारूपगामिनो’’ति वा पाठो. सेसं अनन्तरगाथाय वुत्तनयमेव.
उत्तियत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.