३. एरकत्थेरगाथावण्णना

दुक्खा कामा एरकाति आयस्मतो एरकत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो सिद्धत्थस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं दिस्वा पसन्नमानसो सत्थु किञ्चि दातब्बयुत्तकं अलभन्तो ‘‘हन्दाहं कायसारं पुञ्ञं करिस्सामी’’ति सत्थु गमनमग्गं सोधेत्वा समं अकासि. सत्था तेन तथाकतं मग्गं पटिपज्जि. सो तत्थ भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो वन्दित्वा अञ्जलिं पग्गय्ह पसन्नचित्तो याव दस्सनुपचारसमतिक्कमा बुद्धारम्मणं पीतिं अविजहन्तो अट्ठासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तो अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं सम्भावनीयस्स कुटुम्बियस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, एरकोतिस्स नामं अहोसि अभिरूपो दस्सनीयो पासादिको इतिकत्तब्बतासु परमेन वेय्यत्तियेन समन्नागतो. तस्स मातापितरो कुलेन रूपेन आचारेन वयेन कोसल्लेन च अनुच्छविकं दारिकं आनेत्वा विवाहकम्मं अकंसु. सो ताय सद्धिं संवासेन गेहे वसन्तो पच्छिमभविकत्ता केनचिदेव संवेगवत्थुना संसारे संविग्गमानसो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजि, तस्स सत्था कम्मट्ठानं अदासि. सो कम्मट्ठानं गहेत्वा कतिपयदिवसातिक्कमेन उक्कण्ठाभिभूतो विहासि. अथ सत्था तस्स चित्तप्पवत्तिं ञत्वा ओवादवसेन ‘‘दुक्खा कामा एरका’’ति गाथं अभासि. सो तं सुत्वा ‘‘अयुत्तं मया कतं, योहं एवरूपस्स सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा तं विस्सज्जेन्तो मिच्छावितक्कबहुलो विहासि’’न्ति संवेगजातो विपस्सनाय युत्तप्पयुत्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१५.३२-३६) –

‘‘उत्तरित्वान नदिकं, वनं गच्छति चक्खुमा;

तमद्दसासिं सम्बुद्धं, सिद्धत्थं वरलक्खणं.

‘‘कुदालपिटकमादाय, समं कत्वान तं पथं;

सत्थारं अभिवादेत्वा, सकं चित्तं पसादयिं.

‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, मग्गदानस्सिदं फलं.

‘‘सत्तपञ्ञासकप्पम्हि, एको आसिं जनाधिपो;

नामेन सुप्पबुद्धोति, नायको सो नरिस्सरो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहा पन हुत्वा अञ्ञं ब्याकरोन्तो –

९३. ‘‘दुक्खा कामा एरक, न सुखा कामा एरक;

यो कामे कामयति, दुक्खं सो कामयति एरक;

यो कामे न कामयति, दुक्खं सो न कामयति एरका’’ति. –

तमेव भगवता वुत्तगाथं पच्चुदाहासि.

तत्थ दुक्खा कामाति इमे वत्थुकामकिलेसकामा दुक्खवत्थुताय विपरिणामदुक्खसंसारदुक्खसभावतो च, दुक्खा दुक्खमा दुक्खनिब्बत्तिका. वुत्तञ्हेतं – ‘‘अप्पस्सादा कामा बहुदुक्खा बहुपायासा, आदीनवो एत्थ भिय्यो’’तिआदि (पाचि. ४१७; म. नि. १.२३४). एरकाति पठमं ताव भगवा तं आलपति, पच्छा पन थेरो अत्तानं नामेन कथेसि. न सुखा कामाति कामा नामेते जानन्तस्स सुखा न होन्ति, अजानन्तस्स पन सुखतो उपट्ठहन्ति. यथाह – ‘‘यो सुखं दुक्खतो अद्द, दुक्खमद्दक्खि सल्लतो’’तिआदि (सं. नि. ४.२५३; इतिवु. ५३; थेरगा. ९८६). यो कामे कामयति, दुक्खं सो कामयतीति यो सत्तो किलेसकामेन वत्थुकामे कामयति, तस्स तं कामनं सम्पति सपरिळाहताय, आयतिं अपायदुक्खहेतुताय च वट्टदुक्खहेतुताय च दुक्खं. वत्थुकामा पन दुक्खस्स वत्थुभूता. इति सो दुक्खसभावं दुक्खनिमित्तं दुक्खवत्थुञ्च कामयतीति वुत्तो. इतरं पटिपक्खवसेन तमेवत्थं ञापेतुं वुत्तं, तस्मा तस्सत्थो वुत्तविपरियायेन वेदितब्बो.

एरकत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.