४. पूरळाससुत्त-(सुन्दरिकभारद्वाजसुत्त)-वण्णना
एवं मे सुतन्ति पूरळाससुत्तं. का उप्पत्ति? भगवा पच्छाभत्तकिच्चावसाने बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो सुन्दरिकभारद्वाजब्राह्मणं अरहत्तस्स उपनिस्सयसम्पन्नं दिस्वा ‘‘तत्थ मयि गते कथा पवत्तिस्सति, ततो कथावसाने धम्मदेसनं सुत्वा एस ब्राह्मणो पब्बजित्वा अरहत्तं पापुणिस्सती’’ति च ञत्वा तत्थ गन्त्वा कथं समुट्ठापेत्वा इमं सुत्तमभासि.
तत्थ एवं मे सुतन्तिआदि सङ्गीतिकारकानं वचनं. किंजच्चो भवन्तिआदि तस्स ब्राह्मणस्स, न ब्राह्मणो नोम्हीतिआदि भगवतो. तं सब्बम्पि समोधानेत्वा ‘‘पूरळाससुत्त’’न्ति वुच्चति. तत्थ वुत्तसदिसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं, अवुत्तं वण्णयिस्साम, तञ्च खो उत्तानत्थानि पदानि अनामसन्ता. कोसलेसूति कोसला नाम जानपदिनो राजकुमारा. तेसं निवासो एकोपि जनपदो रुळ्हिसद्देन ‘‘कोसला’’ति वुच्चति. तस्मिं कोसलेसु जनपदे. केचि पन ‘‘यस्मा पुब्बे महापनादं राजकुमारं नानानाटकादीनि दिस्वा सितमत्तम्पि अकरोन्तं सुत्वा राजा आणापेसि ‘यो मम पुत्तं हसापेति, सब्बाभरणेहि नं अलङ्करोमी’ति. ततो नङ्गलानि छड्डेत्वा महाजनकायो सन्निपति. ते च मनुस्सा अतिरेकसत्तवस्सानि नानाकीळिकादयो दस्सेन्तापि तं नासक्खिंसु हसापेतुं. ततो सक्को देवनटं पेसेसि, सो दिब्बनाटकं दस्सेत्वा हसापेसि. अथ ते मनुस्सा अत्तनो अत्तनो वसनोकासाभिमुखा पक्कमिंसु. ते पटिपथे मित्तसुहज्जादयो दिस्वा पटिसन्थारमकंसु ‘कच्चि भो कुसलं, कच्चि भो कुसल’न्ति. तस्मा तं ‘कुसल’न्ति सद्दं उपादाय सो पदेसो ‘कोसलो’ति वुच्चती’’ति वण्णयन्ति. सुन्दरिकाय नदिया तीरेति सुन्दरिकाति एवंनामिकाय नदिया तीरे.
तेन खो पनाति येन समयेन भगवा तं ब्राह्मणं विनेतुकामो गन्त्वा तस्सा नदिया तीरे ससीसं पारुपित्वा रुक्खमूले निसज्जासङ्खातेन इरियापथविहारेन विहरति. सुन्दरिकभारद्वाजोति सो ब्राह्मणो तस्सा नदिया तीरे वसति अग्गिञ्च जुहति, भारद्वाजोति चस्स गोत्तं, तस्मा एवं वुच्चति. अग्गिं जुहतीति आहुतिपक्खिपनेन जालेति. अग्गिहुत्तं परिचरतीति अग्यायतनं सम्मज्जनूपलेपनबलिकम्मादिना पयिरुपासति. को नु खो इमं हब्यसेसं भुञ्जेय्याति सो किर ब्राह्मणो अग्गिम्हि जुहित्वा अवसेसं पायासं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘अग्गिम्हि ताव पक्खित्तपायासो महाब्रह्मुना भुत्तो, अयं पन अवसेसो अत्थि. तं यदि ब्रह्मुनो मुखतो जातस्स ब्राह्मणस्सेव ददेय्यं, एवं मे पितरा सह पुत्तोपि सन्तप्पितो भवेय्य, सुविसोधितो च ब्रह्मलोकगामिमग्गो अस्स, हन्दाहं ब्राह्मणं गवेसामी’’ति. ततो ब्राह्मणदस्सनत्थं उट्ठायासना चतुद्दिसा अनुविलोकेसि – ‘‘को नु खो इमं हब्यसेसं भुञ्जेय्या’’ति.
अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूलेति तस्मिं वनसण्डे सेट्ठरुक्खमूले. ससीसं पारुतन्ति सह सीसेन पारुतकायं. कस्मा पन भगवा एवमकासि, किं नारायनसङ्खातबलोपि हुत्वा नासक्खि हिमपातं सीतवातञ्च पटिबाहितुन्ति? अत्थेतं कारणं. न हि बुद्धा सब्बसो कायपटिजग्गनं करोन्ति एव, अपिच भगवा ‘‘आगते ब्राह्मणे सीसं विवरिस्सामि, मं दिस्वा ब्राह्मणो कथं पवत्तेस्सति, अथस्स कथानुसारेन धम्मं देसेस्सामी’’ति कथापवत्तनत्थं एवमकासि. दिस्वान वामेन…पे… तेनुपसङ्कमीति सो किर भगवन्तं दिस्वा ब्राह्मणो ‘‘अयं ससीसं पारुपित्वा सब्बरत्तिं पधानमनुयुत्तो, इमस्स दक्खिणोदकं दत्वा इमं हब्यसेसं दस्सामी’’ति ब्राह्मणसञ्ञी हुत्वा एव उपसङ्कमि. मुण्डो अयं भवं, मुण्डको अयं भवन्ति सीसे विवरितमत्तेव केसन्तं दिस्वा ‘‘मुण्डो’’ति आह. ततो सुट्ठुतरं ओलोकेन्तो परित्तम्पि सिखं अदिस्वा हीळेन्तो ‘‘मुण्डको’’ति आह. एवरूपा हि नेसं ब्राह्मणानं दिट्ठि. ततो वाति यत्थ ठितो अद्दस, तम्हा पदेसा मुण्डापीति केनचि कारणेन मुण्डितसीसापि होन्ति.
४५८. न ब्राह्मणो नोम्हीति एत्थ नकारो पटिसेधे, नोकारो अवधारणे ‘‘न नो सम’’न्तिआदीसु (खु. पा. ६.३; सु. नि. २२६) विय. तेन नेवम्हि ब्राह्मणोति दस्सेति. न राजपुत्तोति खत्तियो नम्हि. न वेस्सायनोति वेस्सोपि नम्हि. उदकोचि नोम्हीति अञ्ञोपि सुद्दो वा चण्डालो वा कोचि न होमीति एवं एकंसेनेव जातिवादसमुदाचारं पटिक्खिपति. कस्मा? महासमुद्दं पत्ता विय हि नदियो पब्बज्जूपगता कुलपुत्ता जहन्ति पुरिमानि नामगोत्तानि. पहारादसुत्तञ्चेत्थ (अ. नि. ८.१९) साधकं. एवं जातिवादं पटिक्खिपित्वा यथाभूतमत्तानं आविकरोन्तो आह – ‘‘गोत्तं परिञ्ञाय पुथुज्जनानं, अकिञ्चनो मन्त चरामि लोके’’ति. कथं गोत्तं परिञ्ञासीति चे? भगवा हि तीहि परिञ्ञाहि पञ्चक्खन्धे परिञ्ञासि, तेसु च परिञ्ञातेसु गोत्तं परिञ्ञातमेव होति. रागादिकिञ्चनानं पन अभावेन सो अकिञ्चनो मन्ता जानित्वा ञाणानुपरिवत्तीहि कायकम्मादीहि चरति. तेनाह – ‘‘गोत्तं…पे… लोके’’ति. मन्ता वुच्चति पञ्ञा, ताय चेस चरति. तेनेवाह – ‘‘मन्तं चरामि लोके’’ति छन्दवसेन रस्सं कत्वा.
४५९-६०. एवं अत्तानं आविकत्वा इदानि ‘‘एवं ओळारिकं लिङ्गम्पि दिस्वा पुच्छितब्बापुच्छितब्बं न जानासी’’ति ब्राह्मणस्स उपारम्भं आरोपेन्तो आह – ‘‘सङ्घाटिवासी…पे… गोत्तपञ्ह’’न्ति. एत्थ च छिन्नसङ्घटितट्ठेन तीणिपि चीवरानि ‘‘सङ्घाटी’’ति अधिप्पेतानि, तानि निवासेति परिदहतीति सङ्घाटिवासी. अगहोति अगेहो, नित्तण्होति अधिप्पायो. निवासागारं पन भगवतो जेतवने महागन्धकुटिकरेरिमण्डलमाळकोसम्बकुटिचन्दनमालादिअनेकप्पकारं, तं सन्धाय न युज्जति. निवुत्तकेसोति अपनीतकेसो, ओहारितकेसमस्सूति वुत्तं होति. अभिनिब्बुतत्तोति अतीव वूपसन्तपरिळाहचित्तो, गुत्तचित्तो वा. अलिप्पमानो इध माणवेहीति उपकरणसिनेहस्स पहीनत्ता मनुस्सेहि अलित्तो असंसट्ठो एकन्तविवित्तो. अकल्लं मं ब्राह्मणाति य्वाहं एवं सङ्घाटिवासी…पे… अलिप्पमानो इध माणवेहि, तं मं त्वं, ब्राह्मण, पाकतिकानि नामगोत्तानि अतीतं पब्बजितं समानं अप्पतिरूपं गोत्तपञ्हं पुच्छसीति.
एवं वुत्ते उपारम्भं मोचेन्तो ब्राह्मणो आह – पुच्छन्ति वे, भो ब्राह्मणा, ब्राह्मणेभि सह ‘‘ब्राह्मणो नो भव’’न्ति. तत्थ ब्राह्मणो नोति ब्राह्मणो नूति अत्थो. इदं वुत्तं होति – नाहं भो अकल्लं पुच्छामि. अम्हाकञ्हि ब्राह्मणसमये ब्राह्मणा ब्राह्मणेहि सह समागन्त्वा ‘‘ब्राह्मणो नु भवं, भारद्वाजो नु भव’’न्ति एवं जातिम्पि गोत्तम्पि पुच्छन्ति एवाति.
४६१-२. एवं वुत्ते भगवा ब्राह्मणस्स चित्तमुदुभावकरणत्थं मन्तेसु अत्तनो पकतञ्ञुतं पकासेन्तो आह – ‘‘ब्राह्मणो हि चे त्वं ब्रूसि…पे… चतुवीसतक्खर’’न्ति. तस्सत्थो – सचे त्वं ‘‘ब्राह्मणो अहं’’ति ब्रूसि, मञ्च अब्राह्मणं ब्रूसि, तस्मा भवन्तं सावित्तिं पुच्छामि तिपदं चतुवीसतक्खरं, तं मे ब्रूहीति. एत्थ च भगवा परमत्थवेदानं तिण्णं पिटकानं आदिभूतं परमत्थब्राह्मणेहि सब्बबुद्धेहि पकासितं अत्थसम्पन्नं ब्यञ्जनसम्पन्नञ्च ‘‘बुद्धं सरणं गच्छामि, धम्मं सरणं गच्छामि, सङ्घं सरणं गच्छामी’’ति इमं अरियसावित्तिं सन्धाय पुच्छति. यदिपि हि ब्राह्मणो अञ्ञं वदेय्य, अद्धा नं भगवा ‘‘नायं, ब्राह्मण, अरियस्स विनये सावित्तीति वुच्चती’’ति तस्स असारकत्तं दस्सेत्वा इधेव पतिट्ठापेय्य. ब्राह्मणो पन ‘‘सावित्तिं पुच्छामि तिपदं चतुवीसतक्खर’’न्ति इदं अत्तनो समयसिद्धं सावित्तिलक्खणब्यञ्जनकं ब्रह्मस्सरेन निच्छारितवचनं सुत्वाव ‘‘अद्धायं समणो ब्राह्मणसमये निट्ठं गतो, अहं पन अञ्ञाणेन ‘अब्राह्मणो अय’न्ति परिभविं, साधुरूपो मन्तपारगू ब्राह्मणोव एसो’’ति निट्ठं गन्त्वा ‘‘हन्द नं यञ्ञविधिं दक्खिणेय्यविधिञ्च पुच्छामी’’ति तमत्थं पुच्छन्तो ‘‘किंनिस्सिता…पे… लोके’’ति इमं विसमगाथापदत्तयमाह. तस्सत्थो – किंनिस्सिता किमधिप्पाया किं पत्थेन्ता इसयो च खत्तिया च ब्राह्मणा च अञ्ञे च मनुजा देवतानं अत्थाय यञ्ञं अकप्पयिंसु. यञ्ञमकप्पयिंसूति मकारो पदसन्धिकरो. अकप्पयिंसूति संविदहिंसु अकंसु. पुथूति बहू अन्नपानदानादिना भेदेन अनेकप्पकारे पुथू वा इसयो मनुजा खत्तिया ब्राह्मणा च किंनिस्सिता यञ्ञमकप्पयिंसु. कथं नेसं तं कम्मं समिज्झतीति इमिनाधिप्पायेन पुच्छति.
४६३. अथस्स भगवा तमत्थं ब्याकरोन्तो ‘‘यदन्तगू वेदगू यञ्ञकाले. यस्साहुतिं लभे तस्सिज्झेति ब्रूमी’’ति इदं सेसपदद्वयमाह. तत्थ यदन्तगूति यो अन्तगू, ओकारस्स अकारो, दकारो च पदसन्धिकरो ‘‘असाधारणमञ्ञेस’’न्तिआदीसु (खु. पा. ८.९) मकारो विय. अयं पन अत्थो – यो वट्टदुक्खस्स तीहि परिञ्ञाहि अन्तगतत्ता अन्तगू, चतूहि च मग्गञाणवेदेहि किलेसे विज्झित्वा गतत्ता वेदगू, सो यस्स इसिमनुजखत्तियब्राह्मणानं अञ्ञतरस्स यञ्ञकाले यस्मिं किस्मिञ्चि आहारे पच्चुपट्ठिते अन्तमसो वनपण्णमूलफलादिम्हिपि आहुतिं लभे, ततो किञ्चि देय्यधम्मं लभेय्य, तस्स तं यञ्ञकम्मं इज्झे समिज्झेय्य, महप्फलं भवेय्याति ब्रूमीति.
४६४. अथ ब्राह्मणो तं भगवतो परमत्थयोगगम्भीरं अतिमधुरगिरनिब्बिकारसरसम्पन्नं देसनं सुत्वा सरीरसम्पत्तिसूचितञ्चस्स सब्बगुणसम्पत्तिं सम्भावयमानो पीतिसोमनस्सजातो ‘‘अद्धा हि तस्सा’’ति गाथमाह. तत्थ इति ब्राह्मणोति सङ्गीतिकारानं वचनं, सेसं ब्राह्मणस्स. तस्सत्थो – अद्धा हि तस्स मय्हं हुतमिज्झे, अयं अज्ज देय्यधम्मो इज्झिस्सति समिज्झिस्सति महप्फलो भविस्सति यं तादिसं वेदगुमद्दसाम, यस्मा तादिसं भवन्तरूपं वेदगुं अद्दसाम. त्वञ्ञेव हि सो वेदगू, न अञ्ञो. इतो पुब्बे पन तुम्हादिसानं वेदगूनं अन्तगूनञ्च अदस्सनेन अम्हादिसानं यञ्ञे पटियत्तं अञ्ञो जनो भुञ्जति पूरळासं चरुकञ्च पूवञ्चाति.
४६५. ततो भगवा अत्तनि पसन्नं वचनपटिग्गहणसज्जं ब्राह्मणं विदित्वा यथास्स सुट्ठु पाकटा होन्ति, एवं नानप्पकारेहि दक्खिणेय्ये पकासेतुकामो ‘‘तस्मातिह त्व’’न्ति गाथमाह. तस्सत्थो – यस्मा मयि पसन्नोसि, तस्मा पन इह त्वं, ब्राह्मण, उपसङ्कम्म पुच्छाति अत्तानं दस्सेन्तो आह. इदानि इतो पुब्बं अत्थेनअत्थिकपदं परपदेन सम्बन्धितब्बं – अत्थेन अत्थिको तस्स अत्थत्थिकभावस्स अनुरूपं किलेसग्गिवूपसमेन सन्तं, कोधधूमविगमेन विधूमं, दुक्खाभावेन अनीघं, अनेकविधआसाभावेन निरासं अप्पेविध एकंसेन इध ठितोव इध वा सासने अभिविन्दे लच्छसि अधिगच्छिस्ससि सुमेधं वरपञ्ञं खीणासवदक्खिणेय्यन्ति. अथ वा यस्मा मयि पसन्नोसि, तस्मातिह, त्वं ब्राह्मण, अत्थेन अत्थिको समानो उपसङ्कम्म पुच्छ सन्तं विधूमं अनीघं निरासन्ति अत्तानं दस्सेन्तो आह. एवं पुच्छन्तो अप्पेविध अभिविन्दे सुमेधं खीणासवदक्खिणेय्यन्ति एवम्पेत्थ योजना वेदितब्बा.
४६६. अथ ब्राह्मणो यथानुसिट्ठं पटिपज्जमानो भगवन्तं आह – ‘‘यञ्ञे रतोहं…पे… ब्रूहि मेत’’न्ति. तत्थ यञ्ञो यागो दानन्ति अत्थतो एकं. तस्मा दानरतो अहं, ताय एव दानारामताय दानं दातुकामो, न पन जानामि, एवं अजानन्तं अनुसासतु मं भवं. अनुसासन्तो च उत्तानेनेव नयेन यत्थ हुतं इज्झते ब्रूहि मेतन्ति एवमेत्थ अत्थयोजना वेदितब्बा. ‘‘यथाहुत’’न्तिपि पाठो.
४६७. अथस्स भगवा वत्तुकामो आह – ‘‘तेन हि…पे… देसेस्सामी’’ति. ओहितसोतस्स चस्स अनुसासनत्थं ताव ‘‘मा जातिं पुच्छी’’ति गाथमाह. तत्थ मा जातिं पुच्छीति यदि हुतसमिद्धिं दानमहप्फलतं पच्चासीससि, जातिं मा पुच्छ. अकारणञ्हि दक्खिणेय्यविचारणाय जाति. चरणञ्च पुच्छाति अपिच खो सीलादिगुणभेदं चरणं पुच्छ. एतञ्हि दक्खिणेय्यविचारणाय कारणं.
इदानिस्स तमत्थं विभावेन्तो निदस्सनमाह – ‘‘कट्ठा हवे जायति जातवेदो’’तिआदि. तत्रायमधिप्पायो – इध कट्ठा अग्गि जायति, न च सो सालादिकट्ठा जातो एव अग्गिकिच्चं करोति, सापानदोणिआदिकट्ठा जातो न करोति, अपिच खो अत्तनो अच्चिआदिगुणसम्पन्नत्ता एव करोति. एवं न ब्राह्मणकुलादीसु जातो एव दक्खिणेय्यो होति, चण्डालकुलादीसु जातो न होति, अपिच खो नीचाकुलीनोपि उच्चाकुलीनोपि खीणासवमुनि धितिमा हिरीनिसेधो आजानियो होति, इमाय धितिहिरिपमुखाय गुणसम्पत्तिया जातिमा उत्तमदक्खिणेय्यो होति. सो हि धितिया गुणे धारयति, हिरिया दोसे निसेधेति. वुत्तञ्चेतं ‘‘हिरिया हि सन्तो न करोन्ति पाप’’न्ति. तेन ते ब्रूमि –
‘‘मा जातिं पुच्छी चरणञ्च पुच्छ,
कट्ठा हवे जायति जातवेदो;
नीचाकुलीनोपि मुनी धितीमा,
आजानियो होति हिरीनिसेधो’’ति. –
एस सङ्खेपो, वित्थारो पन अस्सलायनसुत्तानुसारेन (म. नि. २.४०१ आदयो) वेदितब्बो.
४६८. एवमेतं भगवा चातुवण्णिसुद्धिया अनुसासित्वा इदानि यत्थ हुतं इज्झते, यथा च हुतं इज्झते, तमत्थं दस्सेतुं ‘‘सच्चेन दन्तो’’तिआदिगाथमाह. तत्थ सच्चेनाति परमत्थसच्चेन. तञ्हि पत्तो दन्तो होति. तेनाह – ‘‘सच्चेन दन्तो’’ति. दमसा उपेतोति इन्द्रियदमेन समन्नागतो. वेदन्तगूति वेदेहि वा किलेसानं अन्तं गतो, वेदानं वा अन्तं चतुत्थमग्गञाणं गतो. वूसितब्रह्मचरियोति पुन वसितब्बाभावतो वुत्थमग्गब्रह्मचरियो. कालेन तम्हि हब्यं पवेच्छेति अत्तनो देय्यधम्मट्ठितकालं तस्स सम्मुखीभावकालञ्च उपलक्खेत्वा तेन कालेन तादिसे दक्खिणेय्ये देय्यधम्मं पवेच्छेय्य, पवेसेय्य पटिपादेय्य.
४६९-७१. कामेति वत्थुकामे च किलेसकामे च. सुसमाहितिन्द्रियाति सुट्ठु समाहितइन्द्रिया, अविक्खित्तइन्द्रियाति वुत्तं होति. चन्दोव राहुग्गहणा पमुत्ताति यथा चन्दो राहुग्गहणा, एवं किलेसग्गहणा पमुत्ता ये अतीव भासन्ति चेव तपन्ति च. सताति सतिसम्पन्ना. ममायितानीति तण्हादिट्ठिममायितानि.
४७२. यो कामे हित्वाति इतो पभुति अत्तानं सन्धाय वदति. तत्थ कामे हित्वाति किलेसकामे पहाय. अभिभुय्यचारीति तेसं पहीनत्ता वत्थुकामे अभिभुय्यचारी. जातिमरणस्स अन्तं नाम निब्बानं वुच्चति, तञ्च यो वेदि अत्तनो पञ्ञाबलेन अञ्ञासि. उदकरहदो वाति ये इमे अनोतत्तदहो कण्णमुण्डदहो रथकारदहो छद्दन्तदहो कुणालदहो मन्दाकिनिदहो सीहप्पपातदहोति हिमवति सत्त महारहदा अग्गिसूरियसन्तापेहि असम्फुट्ठत्ता निच्चं सीतला, तेसं अञ्ञतरो उदकरहदोव सीतो परिनिब्बुतकिलेसपरिळाहत्ता.
४७३. समोति तुल्यो. समेहीति विपस्सिआदीहि बुद्धेहि. ते हि पटिवेधसमत्ता ‘‘समा’’ति वुच्चन्ति. नत्थि तेसं पटिवेधेनाधिगन्तब्बेसु गुणेसु, पहातब्बेसु वा दोसेसु वेमत्तता, अद्धानआयुकुलप्पमाणाभिनिक्खमनपधानबोधिरस्मीहि पन नेसं वेमत्तता होति. तथा हि ते हेट्ठिमपरिच्छेदेन चतूहि असङ्ख्येय्येहि कप्पसतसहस्सेन च पारमियो पूरेन्ति, उपरिमपरिच्छेदेन सोळसहि असङ्ख्येय्येहि कप्पसतसहस्सेन च. अयं नेसं अद्धानवेमत्तता. हेट्ठिमपरिच्छेदेन च वस्ससतायुककाले उप्पज्जन्ति, उपरिमपरिच्छेदेन वस्ससतसहस्सायुककाले. अयं नेसं आयुवेमत्तता. खत्तियकुले वा ब्राह्मणकुले वा उप्पज्जन्ति. अयं कुलवेमत्तता. उच्चा वा होन्ति अट्ठासीतिहत्थप्पमाणा, नीचा वा पन्नरसअट्ठारसहत्थप्पमाणा. अयं पमाणवेमत्तता. हत्थिअस्सरथसिविकादीहि निक्खमन्ति वेहासेन वा. तथा हि विपस्सिककुसन्धा अस्सरथेन निक्खमिंसु, सिखीकोणागमना हत्थिक्खन्धेन, वेस्सभू सिविकाय, कस्सपो वेहासेन, सक्यमुनि अस्सपिट्ठिया. अयं नेक्खम्मवेमत्तता. सत्ताहं वा पधानमनुयुञ्जन्ति, अड्ढमासं, मासं, द्वेमासं, तेमासं, चतुमासं, पञ्चमासं, छमासं, एकवस्सं द्वितिचतुपञ्चछवस्सानि वा. अयं पधानवेमत्तता. अस्सत्थो वा बोधिरुक्खो होति निग्रोधादीनं वा अञ्ञतरो. अयं बोधिवेमत्तता. ब्यामासीतिअनन्तपभायुत्ता होन्ति. तत्थ ब्यामप्पभा वा असीतिप्पभा वा सब्बेसं समाना, अनन्तप्पभा पन दूरम्पि गच्छति आसन्नम्पि, एकगावुतं द्विगावुतं योजनं अनेकयोजनं चक्कवाळपरियन्तम्पि, मङ्गलस्स बुद्धस्स सरीरप्पभा दससहस्सचक्कवाळं अगमासि. एवं सन्तेपि मनसा चिन्तायत्ताव सब्बबुद्धानं, यो यत्तकमिच्छति, तस्स तत्तकं गच्छति. अयं रस्मिवेमत्तता. इमा अट्ठ वेमत्तता ठपेत्वा अवसेसेसु पटिवेधेनाधिगन्तब्बेसु गुणेसु, पहातब्बेसु वा दोसेसु नत्थि नेसं विसेसो, तस्मा ‘‘समा’’ति वुच्चन्ति. एवमेतेहि समो समेहि.
विसमेहि दूरेति न समा विसमा, पच्चेकबुद्धादयो अवसेससब्बसत्ता. तेहि विसमेहि असदिसताय दूरे. सकलजम्बुदीपं पूरेत्वा पल्लङ्केन पल्लङ्कं सङ्घट्टेत्वा निसिन्ना पच्चेकबुद्धापि हि गुणेहि एकस्स सम्मासम्बुद्धस्स कलं नाग्घन्ति सोळसिं, को पन वादो सावकादीसु. तेनाह – ‘‘विसमेहि दूरे’’ति. तथागतो होतीति उभयपदेहि दूरेति योजेतब्बं. अनन्तपञ्ञोति अपरिमितपञ्ञो. लोकियमनुस्सानञ्हि पञ्ञं उपनिधाय अट्ठमकस्स पञ्ञा अधिका, तस्स पञ्ञं उपनिधाय सोतापन्नस्स. एवं याव अरहतो पञ्ञं उपनिधाय पच्चेकबुद्धस्स पञ्ञा अधिका, पच्चेकबुद्धस्स पञ्ञं पन उपनिधाय तथागतस्स पञ्ञा अधिकाति न वत्तब्बा, अनन्ता इच्चेव पन वत्तब्बा. तेनाह – ‘‘अनन्तपञ्ञो’’ति. अनूपलित्तोति तण्हादिट्ठिलेपेहि अलित्तो. इध वा हुरं वाति इधलोके वा परलोके वा. योजना पनेत्थ – समो समेहि विसमेहि दूरे तथागतो होति. कस्मा? यस्मा अनन्तपञ्ञो अनुपलित्तो इध वा हुरं वा, तेन तथागतो अरहति पूरळासन्ति.
४७४. यम्हि न मायाति अयं पन गाथा अञ्ञा च ईदिसा मायादिदोसयुत्तेसु ब्राह्मणेसु दक्खिणेय्यसञ्ञापहानत्थं वुत्ताति वेदितब्बा. तत्थ अममोति सत्तसङ्खारेसु ‘‘इदं ममा’’ति पहीनममायितभावो.
४७५. निवेसनन्ति तण्हादिट्ठिनिवेसनं. तेन हि मनो तीसु भवेसु निविसति, तेन तं ‘‘निवेसनं मनसो’’ति वुच्चति. तत्थेव वा निविसति तं हित्वा गन्तुं असमत्थताय. तेनपि ‘‘निवेसन’’न्ति वुच्चति. परिग्गहाति तण्हादिट्ठियो एव, ताहि परिग्गहितधम्मा वा. केचीति अप्पमत्तकापि. अनुपादियानोति तेसं निवेसनपरिग्गहानं अभावा कञ्चि धम्मं अनुपादियमानो.
४७६. समाहितो मग्गसमाधिना. उदतारीति उत्तिण्णो. धम्मं चञ्ञासीति सब्बञ्च ञेय्यधम्मं अञ्ञासि. परमाय दिट्ठियाति सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन.
४७७. भवासवाति भवतण्हाझाननिकन्तिसस्सतदिट्ठिसहगता रागा. वचीति वाचा. खराति कक्खळा फरुसा. विधूपिताति दड्ढा. अत्थगताति अत्थङ्गता. न सन्तीति विधूपितत्ता अत्थङ्गतत्ता च. उभयेहि पन उभयं योजेतब्बं सब्बधीति सब्बेसु खन्धायतनादीसु.
४७८. मानसत्तेसूति मानेन लग्गेसु. दुक्खं परिञ्ञायाति वट्टदुक्खं तीहि परिञ्ञाहि परिजानित्वा. सखेत्तवत्थुन्ति सहेतुपच्चयं, सद्धिं कम्मकिलेसेहीति वुत्तं होति.
४७९. आसं अनिस्सायाति तण्हं अनल्लीयित्वा. विवेकदस्सीति निब्बानदस्सी. परवेदियन्ति परेहि ञापेतब्बं. दिट्ठिमुपातिवत्तोति द्वासट्ठिभेदम्पि मिच्छादिट्ठिं अतिक्कन्तो. आरम्मणाति पच्चया, पुनब्भवकारणानीति वुत्तं होति.
४८०. परोपराति वरावरा सुन्दरासुन्दरा. परा वा बाहिरा, अपरा अज्झत्तिका. समेच्चाति ञाणेन पटिविज्झित्वा. धम्माति खन्धायतनादयो धम्मा. उपादानखये विमुत्तोति निब्बाने निब्बानारम्मणतो विमुत्तो, निब्बानारम्मणविमुत्तिलाभीति अत्थो.
४८१. संयोजनंजातिखयन्तदस्सीति संयोजनक्खयन्तदस्सी जातिक्खयन्तदस्सी च. संयोजनक्खयन्तेन चेत्थ सउपादिसेसा निब्बानधातु, जातिक्खयन्तेन अनुपादिसेसा वुत्ता. खयन्तोति हि अच्चन्तखयस्स समुच्छेदप्पहानस्सेतं अधिवचनं. अनुनासिकलोपो चेत्थ ‘‘विवेकजं पीतिसुख’’न्तिआदीसु विय न कतो. योपानुदीति यो अपनुदि. रागपथन्ति रागारम्मणं, रागमेव वा. रागोपि हि दुग्गतीनं पथत्ता ‘‘रागपथो’’ति वुच्चति कम्मपथो विय. सुद्धो निदोसो विमलो अकाचोति परिसुद्धकायसमाचारादिताय सुद्धो. येहि ‘‘रागदोसा अयं पजा, दोसदोसा, मोहदोसा’’ति वुच्चति. तेसं अभावा निदोसो. अट्ठपुरिसमलविगमा विमलो, उपक्किलेसाभावतो अकाचो. उपक्किलिट्ठो हि उपक्किलेसेन ‘‘सकाचो’’ति वुच्चति. सुद्धो वा यस्मा निद्दोसो, निद्दोसताय विमलो, बाहिरमलाभावेन विमलत्ता अकाचो. समलो हि ‘‘सकाचो’’ति वुच्चति. विमलत्ता वा आगुं न करोति, तेन अकाचो. आगुकिरिया हि उपघातकरणतो ‘‘काचो’’ति वुच्चति.
४८२. अत्तनो अत्तानं नानुपस्सतीति ञाणसम्पयुत्तेन चित्तेन विपस्सन्तो अत्तनो खन्धेसु अञ्ञं अत्तानं नाम न पस्सति, खन्धमत्तमेव पस्सति. या चायं ‘‘अत्तनाव अत्तानं सञ्जानामी’’ति तस्स सच्चतो थेततो दिट्ठि उप्पज्जति, तस्सा अभावा अत्तनो अत्तानं नानुपस्सति, अञ्ञदत्थु पञ्ञाय खन्धे पस्सति. मग्गसमाधिना समाहितो, कायवङ्कादीनं अभावा उज्जुगतो, लोकधम्मेहि अकम्पनीयतो ठितत्तो, तण्हासङ्खाताय एजाय पञ्चन्नं चेतोखिलानञ्च अट्ठट्ठानाय कङ्खाय च अभावा अनेजो अखिलो अकङ्खो.
४८३. मोहन्तराति मोहकारणा मोहपच्चया, सब्बकिलेसानमेतं अधिवचनं. सब्बेसु धम्मेसु च ञाणदस्सीति सच्छिकतसब्बञ्ञुतञ्ञाणो. तञ्हि सब्बेसु धम्मेसु ञाणं, तञ्च भगवा पस्सि, ‘‘अधिगतं मे’’ति सच्छिकत्वा विहासि. तेन वुच्चति ‘‘सब्बेसु धम्मेसु च ञाणदस्सी’’ति. सम्बोधिन्ति अरहत्तं. अनुत्तरन्ति पच्चेकबुद्धसावकेहि असाधारणं. सिवन्ति खेमं निरुपद्दवं सस्सिरिकं वा. यक्खस्साति पुरिसस्स. सुद्धीति वोदानता. एत्थ हि मोहन्तराभावेन सब्बदोसाभावो, तेन संसारकारणसमुच्छेदो अन्तिमसरीरधारिता, ञाणदस्सिताय सब्बगुणसम्भवो. तेन अनुत्तरा सम्बोधिपत्ति, इतो परञ्च पहातब्बमधिगन्तब्बं वा नत्थि. तेनाह – ‘‘एत्तावता यक्खस्स सुद्धी’’ति.
४८४. एवं वुत्ते ब्राह्मणो भिय्योसोमत्ताय भगवति पसन्नो पसन्नाकारं करोन्तो आह ‘‘हुतञ्च मय्ह’’न्ति. तस्सत्थो – यमहं इतो पुब्बे ब्रह्मानं आरब्भ अग्गिम्हि अजुहं, तं मे हुतं सच्चं वा होति, अलिकं वाति न जानामि. अज्ज पन इदं हुतञ्च मय्हं हुतमत्थु सच्चं, सच्चहुतमेव अत्थूति याचन्तो भणति. यं तादिसं वेदगुनं अलत्थं, यस्मा इधेव ठितो भवन्तरूपं वेदगुं अलत्थं. ब्रह्मा हि सक्खि, पच्चक्खमेव हि त्वं ब्रह्मा, यतो पटिग्गण्हातु मे भगवा, पटिग्गहेत्वा च भुञ्जतु मे भगवा पूरळासन्ति तं हब्यसेसं उपनामेन्तो आह.
४८७. अथ भगवा कसिभारद्वाजसुत्ते वुत्तनयेन गाथाद्वयमभासि. ततो ब्राह्मणो ‘‘अयं अत्तना न इच्छति, कम्पि चञ्ञं सन्धाय ‘केवलिनं महेसिं खीणासवं कुक्कुच्चवूपसन्तं अन्नेन पानेन उपट्ठहस्सू’ति भणती’’ति एवं गाथाय अत्थं असल्लक्खेत्वा तं ञातुकामो आह ‘‘साधाहं भगवा’’ति. तत्थ साधूति आयाचनत्थे निपातो. तथाति येन त्वमाह, तेन पकारेन. विजञ्ञन्ति जानेय्यं. यन्ति यं दक्खिणेय्यं यञ्ञकाले परियेसमानो उपट्ठहेय्यन्ति पाठसेसो. पप्पुय्याति पत्वा. तव सासनन्ति तव ओवादं. इदं वुत्तं होति. साधाहं भगवा तव ओवादं आगम्म तथा विजञ्ञं आरोचेहि मे तं केवलिनन्ति अधिप्पायो. यो दक्खिणं भुञ्जेय्य मादिसस्स, यं चाहं यञ्ञकाले परियेसमानो उपट्ठहेय्यं, तथारूपं मे दक्खिणेय्यं दस्सेहि, सचे त्वं न भुञ्जसीति.
४८८-९०. अथस्स भगवा पाकटेन नयेन तथारूपं दक्खिणेय्यं दस्सेन्तो ‘‘सारम्भा यस्सा’’ति गाथात्तयमाह. तत्थ सीमन्तानं विनेतारन्ति सीमाति मरियादा साधुजनवुत्ति, तस्सा अन्ता परियोसाना अपरभागाति कत्वा सीमन्ता वुच्चन्ति किलेसा, तेसं विनेतारन्ति अत्थो. सीमन्ताति बुद्धवेनेय्या सेक्खा च पुथुज्जना च, तेसं विनेतारन्तिपि एके. जातिमरणकोविदन्ति ‘‘एवं जाति एवं मरण’’न्ति एत्थ कुसलं. मोनेय्यसम्पन्नन्ति पञ्ञासम्पन्नं, कायमोनेय्यादिसम्पन्नं वा. भकुटिं विनयित्वानाति यं एकच्चे दुब्बुद्धिनो याचकं दिस्वा भकुटिं करोन्ति, तं विनयित्वा, पसन्नमुखा हुत्वाति अत्थो. पञ्जलिकाति पग्गहितअञ्जलिनो हुत्वा.
४९१. अथ ब्राह्मणो भगवन्तं थोमयमानो ‘‘बुद्धो भव’’न्ति गाथमाह. तत्थ आयागोति आयजितब्बो, ततो ततो आगम्म वा यजितब्बमेत्थातिपि आयागो, देय्यधम्मानं अधिट्ठानभूतोति वुत्तं होति. सेसमेत्थ इतो पुरिमगाथासु च यं न वण्णितं, तं सक्का अवण्णितम्पि जानितुन्ति उत्तानत्थत्तायेव न वण्णितं. इतो परं पन कसिभारद्वाजसुत्ते वुत्तनयमेवाति.
परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय
सुत्तनिपात-अट्ठकथाय पूरळाससुत्तवण्णना निट्ठिता.