३. महावग्गो

१. पब्बज्जासुत्तवण्णना

४०८. पब्बज्जं कित्तयिस्सामीति पब्बज्जासुत्तं. का उप्पत्ति? भगवति किर सावत्थियं विहरन्ते आयस्मतो आनन्दस्स परिवितक्को उदपादि – ‘‘सारिपुत्तादीनं महासावकानं पब्बज्जा कित्तिता, तं भिक्खू च उपासका च जानन्ति. भगवतो पन अकित्तिता, यंनूनाहं कित्तेय्य’’न्ति. सो जेतवनविहारे आसने निसीदित्वा चित्तबीजनिं गहेत्वा भिक्खूनं भगवतो पब्बज्जं कित्तेन्तो इमं सुत्तमभासि.

तत्थ यस्मा पब्बज्जं कित्तेन्तेन यथा पब्बजि, तं कित्तेतब्बं. यथा च पब्बजि, तं कित्तेन्तेन यथा वीमंसमानो पब्बज्जं रोचेसि, तं कित्तेतब्बं. तस्मा ‘‘पब्बज्जं कित्तयिस्सामी’’ति वत्वा ‘‘यथा पब्बजी’’तिआदिमाह. चक्खुमाति पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमा चक्खुसम्पन्नोति अत्थो. सेसमादिगाथाय उत्तानमेव.

४०९. इदानि ‘‘यथा वीमंसमानो’’ति तमत्थं पकासेन्तो आह ‘‘सम्बाधोय’’न्ति. तत्थ सम्बाधोति पुत्तदारादिसम्पीळनेन किलेससम्पीळनेन च कुसलकिरियाय ओकासरहितो. रजस्सायतनन्ति कम्बोजादयो विय अस्सादीनं, रागादिरजस्स उप्पत्तिदेसो. अब्भोकासोति वुत्तसम्बाधपटिपक्खभावेन आकासो विय विवटा. इति दिस्वान पब्बजीति इति घरावासपब्बज्जासु ब्याधिजरामरणेहि सुट्ठुतरं चोदियमानहदयो आदीनवमानिसंसञ्च वीमंसित्वा, महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा, अनोमानदीतीरे खग्गेन केसे छिन्दित्वा, तावदेव च द्वङ्गुलमत्तसण्ठितसमणसारुप्पकेसमस्सु हुत्वा घटिकारेन ब्रह्मुना उपनीते अट्ठ परिक्खारे गहेत्वा ‘‘एवं निवासेतब्बं पारुपितब्ब’’न्ति केनचि अननुसिट्ठो अनेकजातिसहस्सपवत्तितेन अत्तनो पब्बज्जाचिण्णेनेव सिक्खापियमानो पब्बजि. एकं कासावं निवासेत्वा एकं उत्तरासङ्गं करित्वा एकं चीवरं खन्धे करित्वा मत्तिकापत्तं अंसे आलग्गेत्वा पब्बजितवेसं अधिट्ठासीति वुत्तं होति. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

४१०. एवं भगवतो पब्बज्जं कित्तेत्वा ततो परं पब्बजितपटिपत्तिं अनोमानदीतीरं हित्वा पधानाय गमनञ्च पकासेतुं ‘‘पब्बजित्वान कायेना’’तिआदिं सब्बमभासि. तत्थ कायेन पापकम्मं विवज्जयीति तिविधं कायदुच्चरितं वज्जेसि. वचीदुच्चरितन्ति चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं. आजीवं परिसोधयीति मिच्छाजीवं हित्वा सम्माजीवमेव पवत्तयि.

४११. एवं आजीवट्ठमकसीलं सोधेत्वा अनोमानदीतीरतो तिंसयोजनप्पमाणं सत्ताहेन अगमा राजगहं बुद्धो. तत्थ किञ्चापि यदा राजगहं अगमासि, तदा बुद्धो न होति, तथापि बुद्धस्स पुब्बचरियाति कत्वा एवं वत्तुं लब्भति – ‘‘इध राजा जातो, इध रज्जं अग्गहेसी’’तिआदि लोकियवोहारवचनं विय. मगधानन्ति मगधानं जनपदस्स नगरन्ति वुत्तं होति. गिरिब्बजन्ति इदम्पि तस्स नामं. तञ्हि पण्डवगिज्झकूटवेभारइसिगिलिवेपुल्लनामकानं पञ्चन्नं गिरीनं मज्झे वजो विय ठितं, तस्मा ‘‘गिरिब्बज’’न्ति वुच्चति. पिण्डाय अभिहारेसीति भिक्खत्थाय तस्मिं नगरे चरि. सो किर नगरद्वारे ठत्वा चिन्तेसि – ‘‘सचाहं रञ्ञो बिम्बिसारस्स अत्तनो आगमनं निवेदेय्यं, ‘सुद्धोदनस्स पुत्तो सिद्धत्थो नाम कुमारो आगतो’ति बहुम्पि मे पच्चयं अभिहरेय्य. न खो पन मे तं पतिरूपं पब्बजितस्स आरोचेत्वा पच्चयगहणं, हन्दाहं पिण्डाय चरामी’’ति देवदत्तियं पंसुकूलचीवरं पारुपित्वा मत्तिकापत्तं गहेत्वा पाचीनद्वारेन नगरं पविसित्वा अनुघरं पिण्डाय अचरि. तेनाह आयस्मा आनन्दो – ‘‘पिण्डाय अभिहारेसी’’ति. आकिण्णवरलक्खणोति सरीरे आकिरित्वा विय ठपितवरलक्खणो विपुलवरलक्खणो वा. विपुलम्पि हि ‘‘आकिण्ण’’न्ति वुच्चति. यथाह – ‘‘आकिण्णलुद्दो पुरिसो, धातिचेलंव मक्खितो’’ति (जा. १.६.११८; १.९.१०६). विपुललुद्दोति अत्थो.

४१२. तमद्दसाति ततो किर पुरिमानि सत्त दिवसानि नगरे नक्खत्तं घोसितं अहोसि. तं दिवसं पन ‘‘नक्खत्तं वीतिवत्तं, कम्मन्ता पयोजेतब्बा’’ति भेरि चरि. अथ महाजनो राजङ्गणे सन्निपति. राजापि ‘‘कम्मन्तं संविदहिस्सामी’’ति सीहपञ्जरं विवरित्वा बलकायं पस्सन्तो तं पिण्डाय अभिहारेन्तं महासत्तं अद्दस. तेनाह आयस्मा आनन्दो – ‘‘तमद्दसा बिम्बिसारो, पासादस्मिं पतिट्ठितो’’ति. इममत्थं अभासथाति इमं अत्थं अमच्चानं अभासि.

४१३. इदानि तं तेसं अमच्चानं भासितमत्थं दस्सेन्तो आह – ‘‘इमं भोन्तो’’ति. तत्थ इमन्ति सो राजा बोधिसत्तं दस्सेति, भोन्तोति अमच्चे आलपति. निसामेथाति पस्सथ. अभिरूपोति दस्सनीयङ्गपच्चङ्गो. ब्रह्माति आरोहपरिणाहसम्पन्नो. सुचीति परिसुद्धछविवण्णो. चरणेनाति गमनेन.

४१४-५. नीचकुलामिवाति नीचकुला इव पब्बजितो न होतीति अत्थो. मकारो पदसन्धिकरो. कुहिं भिक्खु गमिस्सतीति अयं भिक्खु कुहिं गमिस्सति, अज्ज कत्थ वसिस्सतीति जानितुं राजदूता सीघं गच्छन्तु. दस्सनकामा हि मयं अस्साति इमिना अधिप्पायेन आह. गुत्तद्वारो ओक्खित्तचक्खुताय, सुसंवुतो सतिया. गुत्तद्वारो वा सतिया, सुसंवुतो पासादिकेन सङ्घाटिचीवरधारणेन.

४१६. खिप्पं पत्तं अपूरेसीति सम्पजानत्ता पतिस्सतत्ता च अधिकं अगण्हन्तो ‘‘अलं एत्तावता’’ति अज्झासयपूरणेन खिप्पं पत्तं अपूरेसि. मुनीति मोनत्थाय पटिपन्नत्ता अप्पत्तमुनिभावोपि मुनिइच्चेव वुत्तो, लोकवोहारेन वा. लोकिया हि अमोनसम्पत्तम्पि पब्बजितं ‘‘मुनी’’ति भणन्ति. पण्डवं अभिहारेसीति तं पब्बतं अभिरुहि. सो किर मनुस्से पुच्छि ‘‘इमस्मिं नगरे पब्बजिता कत्थ वसन्ती’’ति. अथस्स ते ‘‘पण्डवस्स उपरि पुरत्थाभिमुखपब्भारे’’ति आरोचेसुं. तस्मा तमेव पण्डवं अभिहारेसि ‘‘एत्थ वासो भविस्सती’’ति एवं चिन्तेत्वा.

४१९-२३. ब्यग्घुसभोव सीहोव गिरिगब्भरेति गिरिगुहायं ब्यग्घो विय उसभो विय सीहो विय च निसिन्नोति अत्थो. एते हि तयो सेट्ठा विगतभयभेरवा गिरिगब्भरे निसीदन्ति, तस्मा एवं उपमं अकासि. भद्दयानेनाति हत्थिअस्सरथसिविकादिना उत्तमयानेन. सयानभूमिं यायित्वाति यावतिका भूमि हत्थिअस्सादिना यानेन सक्का गन्तुं, तं गन्त्वा. आसज्जाति पत्वा, समीपमस्स गन्त्वाति अत्थो. उपाविसीति निसीदि. युवाति योब्बनसम्पन्नो. दहरोति जातिया तरुणो. पठमुप्पत्तिको सुसूति तदुभयविसेसनमेव. युवा सुसूति अतियोब्बनो. पठमुप्पत्तिकोति पठमेनेव योब्बनवेसेन उट्ठितो. दहरो चासीति सति च दहरत्ते सुसु बालको विय खायसीति.

४२४-५. अनीकग्गन्ति बलकायं सेनामुखं. ददामि भोगे भुञ्जस्सूति एत्थ ‘‘अहं ते अङ्गमगधेसु याविच्छसि, ताव ददामि भोगे. तं त्वं सोभयन्तो अनीकग्गं नागसङ्घपुरक्खतो भुञ्जस्सू’’ति एवं सम्बन्धो वेदितब्बो. उजुं जनपदो राजाति ‘‘ददामि भोगे भुञ्जस्सु, जातिं अक्खाहि पुच्छितो’’ति एवं किर वुत्तो महापुरिसो चिन्तेसि – ‘‘सचे अहं रज्जेन अत्थिको अस्सं, चातुमहाराजिकादयोपि मं अत्तनो अत्तनो रज्जेन निमन्तेय्युं, गेहे ठितो एव वा चक्कवत्तिरज्जं कारेय्यं. अयं पन राजा अजानन्तो एवमाह – ‘हन्दाहं, तं जानापेमी’’’ति बाहं उच्चारेत्वा अत्तनो आगतदिसाभागं निद्दिसन्तो ‘‘उजुं जनपदो राजा’’तिआदिमाह. तत्थ हिमवन्तस्स पस्सतोति भणन्तो सस्ससम्पत्तिवेकल्लाभावं दस्सेति. हिमवन्तञ्हि निस्साय पासाणविवरसम्भवा महासालापि पञ्चहि वुद्धीहि वड्ढन्ति, किमङ्गं पन खेत्ते वुत्तानि सस्सानि. धनवीरियेन सम्पन्नोति भणन्तो सत्तहि रतनेहि अवेकल्लत्तं, परराजूहि अतक्कनीयं वीरपुरिसाधिट्ठितभावञ्चस्स दस्सेति. कोसलेसु निकेतिनोति भणन्तो नवकराजभावं पटिक्खिपति. नवकराजा हि निकेतीति न वुच्चति. यस्स पन आदिकालतो पभुति अन्वयवसेन सो एव जनपदो निवासो, सो निकेतीति वुच्चति. तथारूपो च राजा सुद्धोदनो, यं सन्धायाह ‘‘कोसलेसु निकेतिनो’’ति. तेन अन्वयागतम्पि भोगसम्पत्तिं दीपेति.

४२६. एत्तावता अत्तनो भोगसम्पत्तिं दीपेत्वा ‘‘आदिच्चा नाम गोत्तेन, साकिया नाम जातिया’’ति इमिना जातिसम्पत्तिञ्च आचिक्खित्वा यं वुत्तं रञ्ञा ‘‘ददामि भोगे भुञ्जस्सू’’ति, तं पटिक्खिपन्तो आह – ‘‘तम्हा कुला पब्बजितोम्हि, न कामे अभिपत्थय’’न्ति. यदि हि अहं कामे अभिपत्थयेय्यं, न ईदिसं धनवीरियसम्पन्नं द्वासीतिसहस्सवीरपुरिससमाकुलं कुलं छड्डेत्वा पब्बजेय्यन्ति अयं किरेत्थ अधिप्पायो.

४२७. एवं रञ्ञो वचनं पटिक्खिपित्वा ततो परं अत्तनो पब्बज्जाहेतुं दस्सेन्तो आह – ‘‘कामेस्वादीनवं दिस्वा, नेक्खम्मं दट्ठु खेमतो’’ति. एतं ‘‘पब्बजितोम्ही’’ति इमिना सम्बन्धितब्बं. तत्थ दट्ठूति दिस्वा. सेसमेत्थ इतो पुरिमगाथासु च यं यं न विचारितं, तं तं सब्बं उत्तानत्थत्ता एव न विचारितन्ति वेदितब्बं. एवं अत्तनो पब्बज्जाहेतुं वत्वा पधानत्थाय गन्तुकामो राजानं आमन्तेन्तो आह – ‘‘पधानाय गमिस्सामि, एत्थ मे रञ्जती मनो’’ति. तस्सत्थो – यस्माहं, महाराज, नेक्खम्मं दट्ठु खेमतो पब्बजितो, तस्मा तं परमत्थनेक्खम्मं निब्बानामतं सब्बधम्मानं अग्गट्ठेन पधानं पत्थेन्तो पधानत्थाय गमिस्सामि, एत्थ मे पधाने रञ्जति मनो, न कामेसूति. एवं वुत्ते किर राजा बोधिसत्तं आह – ‘‘पुब्बेव मेतं, भन्ते, सुतं ‘सुद्धोदनरञ्ञो किर पुत्तो सिद्धत्थकुमारो चत्तारि पुब्बनिमित्तानि दिस्वा पब्बजित्वा बुद्धो भविस्सती’ति, सोहं, भन्ते, तुम्हाकं अधिमुत्तिं दिस्वा एवंपसन्नो ‘अद्धा बुद्धत्तं पापुणिस्सथा’ति. साधु, भन्ते, बुद्धत्तं पत्वा पठमं मम विजितं ओक्कमेय्याथा’’ति.

परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय

सुत्तनिपात-अट्ठकथाय पब्बज्जासुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. पधानसुत्तवण्णना

४२८. तं मं पधानपहितत्तन्ति पधानसुत्तं. का उप्पत्ति? ‘‘पधानाय गमिस्सामि, एत्थ मे रञ्जती मनो’’ति आयस्मा आनन्दो पब्बज्जासुत्तं निट्ठापेसि. भगवा गन्धकुटियं निसिन्नो चिन्तेसि – ‘‘मया छब्बस्सानि पधानं पत्थयमानेन दुक्करकारिका कता, तं अज्ज भिक्खूनं कथेस्सामी’’ति. अथ गन्धकुटितो निक्खमित्वा बुद्धासने निसिन्नो ‘‘तं मं पधानपहितत्त’’न्ति आरभित्वा इमं सुत्तमभासि.

तत्थ तं मन्ति द्वीहिपि वचनेहि अत्तानमेव निद्दिसति. पधानपहितत्तन्ति निब्बानत्थाय पेसितचित्तं परिच्चत्तअत्तभावं वा. नदिं नेरञ्जरं पतीति लक्खणं निद्दिसति. लक्खणञ्हि पधानपहितत्ताय नेरञ्जरा नदी. तेनेव चेत्थ उपयोगवचनं. अयं पनत्थो ‘‘नदिया नेरञ्जराया’’ति, नेरञ्जराय तीरेति वुत्तं होति. विपरक्कम्माति अतीव परक्कमित्वा. झायन्तन्ति अप्पाणकज्झानमनुयुञ्जन्तं. योगक्खेमस्स पत्तियाति चतूहि योगेहि खेमस्स निब्बानस्स अधिगमत्थं.

४२९. नमुचीति मारो. सो हि अत्तनो विसया निक्खमितुकामे देवमनुस्से न मुञ्चति, अन्तरायं नेसं करोति, तस्मा ‘‘नमुची’’ति वुच्चति. करुणं वाचन्ति अनुद्दयायुत्तं वाचं. भासमानो उपागमीति इदं उत्तानमेव. कस्मा पन उपागतो? महापुरिसो किर एकदिवसं चिन्तेसि – ‘‘सब्बदा आहारं परियेसमानो जीविते सापेक्खो होति, न च सक्का जीविते सापेक्खेन अमतं अधिगन्तु’’न्ति. ततो आहारुपच्छेदाय पटिपज्जि, तेन किसो दुब्बण्णो च अहोसि. अथ मारो ‘‘अयं सम्बोधाय मग्गो होति, न होतीति अजानन्तो अतिघोरं तपं करोति, कदाचि मम विसयं अतिक्कमेय्या’’ति भीतो ‘‘इदञ्चिदञ्च वत्वा वारेस्सामी’’ति आगतो. तेनेवाह – ‘‘किसो त्वमसि दुब्बण्णो, सन्तिके मरणं तवा’’ति.

४३०. एवञ्च पन वत्वा अथस्स मरणसन्तिकभावं सावेन्तो आह – ‘‘सहस्सभागो मरणस्स, एकंसो तव जीवित’’न्ति. तस्सत्थो – सहस्सं भागानं अस्साति सहस्सभागो. को सो? मरणस्स पच्चयोति पाठसेसो. एको अंसोति एकंसो. इदं वुत्तं होति – अयं अप्पाणकज्झानादिसहस्सभागो तव मरणस्स पच्चयो, ततो पन ते एको एव भागो जीवितं, एवं सन्तिके मरणं तवाति. एवं मरणस्स सन्तिकभावं सावेत्वा अथ नं जीविते समुस्साहेन्तो आह ‘‘जीव भो जीवितं सेय्यो’’ति. कथं सेय्योति चे. जीवं पुञ्ञानि काहसीति.

४३१. अथ अत्तना सम्मतानि पुञ्ञानि दस्सेन्तो आह – ‘‘चरतो च ते ब्रह्मचरिय’’न्ति. तत्थ ब्रह्मचरियन्ति कालेन कालं मेथुनविरतिं सन्धायाह, यं तापसा करोन्ति. जूहतोति जुहन्तस्स. सेसमेत्थ पाकटमेव.

४३२. दुग्गो मग्गोति इमं पन अड्ढगाथं पधानविच्छन्दं जनेन्तो आह. तत्थ अप्पाणकज्झानादिगहनत्ता दुक्खेन गन्तब्बोति दुग्गो, दुक्खितकायचित्तेन कत्तब्बत्ता दुक्करो, सन्तिकमरणेन तादिसेनापि पापुणितुं असक्कुणेय्यतो दुरभिसम्भवोति एवमत्थो वेदितब्बो. इतो परं इमा गाथा भणं मारो, अट्ठा बुद्धस्स सन्तिकेति अयमुपड्ढगाथा सङ्गीतिकारेहि वुत्ता. सकलगाथापीति एके. भगवता एव पन परं विय अत्तानं निद्दिसन्तेन सब्बमेत्थ एवंजातिकं वुत्तन्ति अयमम्हाकं खन्ति. तत्थ अट्ठाति अट्ठासि. सेसं उत्तानमेव.

४३३. छट्ठगाथाय येनत्थेनाति एत्थ परेसं अन्तरायकरणेन अत्तनो अत्थेन त्वं, पापिम, आगतोसीति अयमधिप्पायो. सेसं उत्तानमेव.

४३४. ‘‘जीवं पुञ्ञानि काहसी’’ति इदं पन वचनं पटिक्खिपन्तो ‘‘अणुमत्तोपी’’ति इमं गाथमाह. तत्थ पुञ्ञेनाति वट्टगामिं मारेन वुत्तं पुञ्ञं सन्धाय भणति. सेसं उत्तानमेव.

४३५. इदानि ‘‘एकंसो तव जीवित’’न्ति इदं वचनं आरब्भ मारं सन्तज्जेन्तो ‘‘अत्थि सद्धा’’ति इमं गाथमाह. तत्रायमधिप्पायो – अरे, मार, यो अनुत्तरे सन्तिवरपदे अस्सद्धो भवेय्य, सद्धोपि वा कुसीतो, सद्धो आरद्धवीरियो समानोपि वा दुप्पञ्ञो, तं त्वं जीवितमनुपुच्छमानो सोभेय्यासि, मय्हं पन अनुत्तरे सन्तिवरपदे ओकप्पनसद्धा अत्थि, तथा कायिकचेतसिकमसिथिलपरक्कमतासङ्खातं वीरियं, वजिरूपमा पञ्ञा च मम विज्जति, सो त्वं एवं मं पहितत्तं उत्तमज्झासयं किं जीवमनुपुच्छसि, कस्मा जीवितं पुच्छसि. पञ्ञा च ममाति एत्थ च सद्देन सति समाधि च. एवं सन्ते येहि पञ्चहि इन्द्रियेहि समन्नागता निब्बानं पापुणन्ति, तेसु एकेनापि अविरहितं एवं मं पहितत्तं किं जीवमनुपुच्छसि? ननु – एकाहं जीवितं सेय्यो, वीरियमारभतो दळ्हं (ध. प. ११२). पञ्ञवन्तस्स झायिनो, पस्सतो उदयब्बयन्ति (ध. प. १११, ११३).

४३६-८. एवं मारं सन्तज्जेत्वा अत्तनो देहचित्तप्पवत्तिं दस्सेन्तो ‘‘नदीनमपी’’पि गाथात्तयमाह. तमत्थतो पाकटमेव. अयं पन अधिप्पायवण्णना – य्वायं मम सरीरे अप्पाणकज्झानवीरियवेगसमुट्ठितो वातो वत्तति, लोके गङ्गायमुनादीनं नदीनम्पि सोतानि अयं विसोसये, किञ्च मे एवं पहितत्तस्स चतुनाळिमत्तं लोहितं न उपसोसेय्य. न केवलञ्च मे लोहितमेव सुस्सति, अपिच खो पन तम्हि लोहिते सुस्समानम्हि बद्धाबद्धभेदं सरीरानुगतं पित्तं, असितपीतादिपटिच्छादकं चतुनाळिमत्तमेव सेम्हञ्च, किञ्चापरं तत्तकमेव मुत्तञ्च ओजञ्च सुस्सति, तेसु च सुस्समानेसु मंसानिपि खीयन्ति, तस्स मे एवं अनुपुब्बेन मंसेसु खीयमानेसु भिय्यो चित्तं पसीदति, न त्वेव तप्पच्चया संसीदति. सो त्वं ईदिसं चित्तमजानन्तो सरीरमत्तमेव दिस्वा भणसि ‘‘किसो त्वमसि दुब्बण्णो, सन्तिके मरणं तवा’’ति. न केवलञ्च मे चित्तमेव पसीदति, अपिच खो पन भिय्यो सति च पञ्ञा च समाधि मम तिट्ठति, अणुमत्तोपि पमादो वा सम्मोहो वा चित्तविक्खेपो वा नत्थि, तस्स मय्हं एवं विहरतो ये केचि समणब्राह्मणा अतीतं वा अद्धानं अनागतं वा एतरहि वा ओपक्कमिका वेदना वेदयन्ति, तासं निदस्सनभूतं पत्तस्स उत्तमवेदनं. यथा अञ्ञेसं दुक्खेन फुट्ठानं सुखं, सीतेन उण्हं, उण्हेन सीतं, खुदाय भोजनं, पिपासाय फुट्ठानं उदकं अपेक्खते चित्तं, एवं पञ्चसु कामगुणेसु एककामम्पि नापेक्खके चित्तं. ‘‘अहो वताहं सुभोजनं भुञ्जित्वा सुखसेय्यं सयेय्य’’न्ति ईदिसेनाकारेन मम चित्तं न उप्पन्नं, पस्स, त्वं मार, सत्तस्स सुद्धतन्ति.

४३९-४१. एवं अत्तनो सुद्धतं दस्सेत्वा ‘‘निवारेस्सामि त’’न्ति आगतस्स मारस्स मनोरथभञ्जनत्थं मारसेनं कित्तेत्वा ताय अपराजितभावं दस्सेन्तो ‘‘कामा ते पठमा सेना’’तिआदिका छ गाथायो आह.

तत्थ यस्मा आदितोव अगारियभूते सत्ते वत्थुकामेसु किलेसकामा मोहयन्ति, ते अभिभुय्य अनगारियभावं उपगतानं पन्तेसु वा सेनासनेसु अञ्ञतरञ्ञतरेसु वा अधिकुसलेसु धम्मेसु अरति उप्पज्जति. वुत्तञ्चेतं ‘‘पब्बजितेन खो, आवुसो, अभिरति दुक्करा’’ति (सं. नि. ४.३३१). ततो ते परपटिबद्धजीविकत्ता खुप्पिपासा बाधेति, ताय बाधितानं परियेसनतण्हा चित्तं किलमयति, अथ नेसं किलन्तचित्तानं थिनमिद्धं ओक्कमति. ततो विसेसमनधिगच्छन्तानं दुरभिसम्भवेसु अरञ्ञवनपत्थेसु सेनासनेसु विहरतं उत्राससञ्ञिता भीरु जायति, तेसं उस्सङ्कितपरिसङ्कितानं दीघरत्तं विवेकरसमनस्सादयमानानं विहरतं ‘‘न सिया नु खो एस मग्गो’’ति पटिपत्तियं विचिकिच्छा उप्पज्जति, तं विनोदेत्वा विहरतं अप्पमत्तकेन विसेसाधिगमेन मानमक्खथम्भा जायन्ति, तेपि विनोदेत्वा विहरतं ततो अधिकतरं विसेसाधिगमं निस्साय लाभसक्कारसिलोका उप्पज्जन्ति, लाभादिमुच्छिता धम्मपतिरूपकानि पकासेन्ता मिच्छायसं अधिगन्त्वा तत्थ ठिता जातिआदीहि अत्तानं उक्कंसेन्ति, परं वम्भेन्ति, तस्मा कामादीनं पठमसेनादिभावो वेदितब्बो.

४४२-३. एवमेतं दसविधं सेनं उद्दिसित्वा यस्मा सा कण्हधम्मसमन्नागतत्ता कण्हस्स नमुचिनो उपकाराय संवत्तति, तस्मा नं तव सेनाति निद्दिसन्तो आह – ‘‘एसा नमुचि ते सेना, कण्हस्साभिप्पहारिनी’’ति. तत्थ अभिप्पहारिनीति समणब्राह्मणानं घातनी निप्पोथनी, अन्तरायकरीति अत्थो. न नं असूरो जिनाति, जेत्वा च लभते सुखन्ति एवं तव सेनं असूरो काये च जीविते च सापेक्खो पुरिसो न जिनाति, सूरो पन जिनाति, जेत्वा च मग्गसुखं फलसुखञ्च अधिगच्छति. यस्मा च लभते सुखं, तस्मा सुखं पत्थयमानो अहम्पि एस मुञ्जं परिहरेति. सङ्गामावचरा अनिवत्तिनो पुरिसा अत्तनो अनिवत्तनकभावविञ्ञापनत्थं सीसे वा धजे वा आवुधे वा मुञ्जतिणं बन्धन्ति, तं अयम्पि परिहरतिच्चेव मं धारेहि. तव सेनाय पराजितस्स धिरत्थु मम जीवितं, तस्मा एवं धारेहि – सङ्गामे मे मतं सेय्यो, यञ्चे जीवे पराजितो, येन जीवितेन पराजितो जीवे, तस्मा जीविता तया सम्मापटिपन्नानं अन्तरायकरेन सद्धिं सङ्गामे मतं मम सेय्योति अत्थो.

४४४. कस्मा मतं सेय्योति चे? यस्मा पगाळ्हेत्थ…पे… सुब्बता, एत्थ कामादिकाय अत्तुक्कंसनपरवम्भनपरियोसानाय तव सेनाय पगाळ्हा निमुग्गा अनुपविट्ठा एके समणब्राह्मणा न दिस्सन्ति, सीलादीहि गुणेहि नप्पकासन्ति, अन्धकारं पविट्ठा विय होन्ति. एते एवं पगाळ्हा समाना सचेपि कदाचि उम्मुज्जित्वा निमुज्जनपुरिसो विय ‘‘साहु सद्धा’’तिआदिना नयेन उम्मुज्जन्ति, तथापि ताय सेनाय अज्झोत्थटत्ता तञ्च मग्गं न जानन्ति खेमं निब्बानगामीनं, सब्बेपि बुद्धपच्चेकबुद्धादयो येन गच्छन्ति सुब्बताति. इमं पन गाथं सुत्वा मारो पुन किञ्चि अवत्वा एव पक्कामि.

४४५-६. पक्कन्ते पन तस्मिं महासत्तो ताय दुक्करकारिकाय किञ्चिपि विसेसं अनधिगच्छन्तो अनुक्कमेन ‘‘सिया नु खो अञ्ञो मग्गो बोधाया’’तिआदीनि चिन्तेत्वा ओळारिकाहारं आहारेत्वा, बलं गहेत्वा, विसाखपुण्णमदिवसे पगेव सुजाताय पायासं परिभुञ्जित्वा, भद्रवनसण्डे दिवाविहारं निसीदित्वा, तत्थ अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेन्तो दिवसं वीतिनामेत्वा सायन्हसमये महाबोधिमण्डाभिमुखो गन्त्वा सोत्थियेन दिन्ना अट्ठ तिणमुट्ठियो बोधिमूले विकिरित्वा दससहस्सलोकधातुदेवताहि कतसक्कारबहुमानो –

‘‘कामं तचो च न्हारु च, अट्ठि च अवसिस्सतु;

उपसुस्सतु निस्सेसं, सरीरे मंसलोहित’’न्ति. –

चतुरङ्गवीरियं अधिट्ठहित्वा ‘‘न दानि बुद्धत्तं अपापुणित्वा पल्लङ्कं भिन्दिस्सामी’’ति पटिञ्ञं कत्वा अपराजितपल्लङ्के निसीदि. तं ञत्वा मारो पापिमा ‘‘अज्ज सिद्धत्थो पटिञ्ञं कत्वा निसिन्नो, अज्जेव दानिस्स सा पटिञ्ञा पटिबाहितब्बा’’ति बोधिमण्डतो याव चक्कवाळमायतं द्वादसयोजनवित्थारं उद्धं नवयोजनमुग्गतं मारसेनं समुट्ठापेत्वा दियड्ढयोजनसतप्पमाणं गिरिमेखलं हत्थिराजानं आरुय्ह बाहुसहस्सं मापेत्वा नानावुधानि गहेत्वा ‘‘गण्हथ, हनथ, पहरथा’’ति भणन्तो आळवकसुत्ते वुत्तप्पकारा वुट्ठियो मापेसि, ता महापुरिसं पत्वा तत्थ वुत्तप्पकारा एव सम्पज्जिंसु. ततो वजिरङ्कुसेन हत्थिं कुम्भे पहरित्वा महापुरिसस्स समीपं नेत्वा ‘‘उट्ठेहि, भो सिद्धत्थ, पल्लङ्का’’ति आह. महापुरिसो ‘‘न उट्ठहामि मारा’’ति वत्वा तं धजिनिं समन्ता विलोकेन्तो इमा गाथायो अभासि ‘‘समन्ता धजिनि’’न्ति.

तत्थ धजिनिन्ति सेनं. युत्तन्ति उय्युत्तं. सवाहनन्ति गिरिमेखलनागराजसहितं. पच्चुग्गच्छामीति अभिमुखो उपरि गमिस्सामि, सो च खो तेजेनेव, न कायेन. कस्मा? मा मं ठाना अचावयि, मं एतस्मा ठाना अपराजितपल्लङ्का मारो मा चालेसीति वुत्तं होति. नप्पसहतीति सहितुं न सक्कोति, नाभिभवति वा. आमं पत्तन्ति काचजातं मत्तिकाभाजनं. अस्मनाति पासाणेन. सेसमेत्थ पाकटमेव.

४४७-८. इदानि ‘‘एतं ते मारसेनं भिन्दित्वा ततो परं विजितसङ्गामो सम्पत्तधम्मराजाभिसेको इदं करिस्सामी’’ति दस्सेन्तो आह ‘‘वसीकरित्वा’’ति. तत्थ वसीकरित्वा सङ्कप्पन्ति मग्गभावनाय सब्बं मिच्छासङ्कप्पं पहाय सम्मासङ्कप्पस्सेव पवत्तनेन वसीकरित्वा सङ्कप्पं. सतिञ्च सूपतिट्ठितन्ति कायादीसु चतूसु ठानेसु अत्तनो सतिञ्च सुट्ठु उपट्ठितं करित्वा एवं वसीकतसङ्कप्पो सुप्पतिट्ठितस्सति रट्ठा रट्ठं विचरिस्सामि देवमनुस्सभेदे पुथू सावके विनयन्तो. अथ मया विनीयमाना ते अप्पमत्ता…पे… न सोचरे, तं निब्बानामतमेवाति अधिप्पायो.

४४९-५१. अथ मारो इमा गाथायो सुत्वा आह – ‘‘एवरूपं पक्खं दिस्वा न भायसि भिक्खू’’ति? ‘‘आम, मार, न भायामी’’ति. ‘‘कस्मा न भायसी’’ति? ‘‘दानादीनं पारमिपुञ्ञानं कतत्ता’’ति. ‘‘को एतं जानाति दानादीनि त्वमकासी’’ति? ‘‘किं एत्थ पापिम सक्खिकिच्चेन, अपिच एकस्मिंयेव भवे वेस्सन्तरो हुत्वा यं दानमदासिं, तस्सानुभावेन सत्तक्खत्तुं छहि पकारेहि सञ्जातकम्पा अयं महापथवीयेव सक्खी’’ति. एवं वुत्ते उदकपरियन्तं कत्वा महापथवी कम्पि भेरवसद्दं मुञ्चमाना, यं सुत्वा मारो असनिहतो विय भीतो धजं पणामेत्वा पलायि सद्धिं परिसाय. अथ महापुरिसो तीहि यामेहि तिस्सो विज्जा सच्छिकत्वा अरुणुग्गमने ‘‘अनेकजातिसंसारं…पे… तण्हानं खयमज्झगा’’ति इमं उदानं उदानेसि. मारो उदानसद्देन आगन्त्वा ‘‘अयं‘बुद्धो अह’न्ति पटिजानाति, हन्द नं अनुबन्धामि आभिसमाचारिकं पस्सितुं. सचस्स किञ्चि कायेन वा वाचाय वा खलितं भविस्सति, विहेठेस्सामि न’’न्ति पुब्बे बोधिसत्तभूमियं छब्बस्सानि अनुबन्धित्वा बुद्धत्तं पत्तं एकं वस्सं अनुबन्धि. ततो भगवतो किञ्चि खलितं अपस्सन्तो ‘‘सत्त वस्सानी’’ति इमा निब्बेजनीयगाथायो अभासि.

तत्थ ओतारन्ति रन्धं विवरं. नाधिगच्छिस्सन्ति नाधिगमिं. मेदवण्णन्ति मेदपिण्डसदिसं. अनुपरियगाति परितो परितो अगमासि. मुदुन्ति मुदुकं. विन्देमाति अधिगच्छेय्याम. अस्सादनाति सादुभावो. वायसेत्तोति वायसो एत्तो. सेसमेत्थ पाकटमेव.

अयं पन योजना – सत्त वस्सानि भगवन्तं ओतारापेक्खो अनुबन्धिं कत्थचि अविजहन्तो पदापदं, एवं अनुबन्धित्वापि च ओतारं नाधिगमिं. सोहं यथा नाम मेदवण्णं पासाणं मेदसञ्ञी वायसो एकस्मिं पस्से मुखतुण्डकेन विज्झित्वा अस्सादं अविन्दमानो ‘‘अप्पेव नाम एत्थ मुदु विन्देम, अपि इतो अस्सादना सिया’’ति समन्ता तथेव विज्झन्तो अनुपरियायित्वा कत्थचि अस्सादं अलद्धा ‘‘पासाणोवाय’’न्ति निब्बिज्ज पक्कमेय्य, एवमेवाहं भगवन्तं कायकम्मादीसु अत्तनो परित्तपञ्ञामुखतुण्डकेन विज्झन्तो समन्ता अनुपरियगा ‘‘अप्पेव नाम कत्थचि अपरिसुद्धकायसमाचारादिमुदुभावं विन्देम, कुतोचि अस्सादना सिया’’ति, ते दानि मयं अस्सादं अलभमाना काकोव सेलमासज्ज निब्बिज्जापेम गोतमं आसज्ज ततो गोतमा निब्बिज्ज अपेमाति. एवं वदतो किर मारस्स सत्त वस्सानि निप्फलपरिस्समं निस्साय बलवसोको उदपादि. तेनस्स विसीदमानङ्गपच्चङ्गस्स बेलुवपण्डु नाम वीणा कच्छतो पतिता. या सकिं कुसलेहि वादिता चत्तारो मासे मधुरस्सरं मुञ्चति, यं गहेत्वा सक्को पञ्चसिखस्स अदासि. तं सो पतमानम्पि न बुज्झि. तेनाह भगवा –

४५२. ‘‘तस्स सोकपरेतस्स, वीणा कच्छा अभस्सथ;

ततो सो दुम्मनो यक्खो, तत्थेवन्तरधायथा’’ति.

सङ्गीतिकारका आहंसूति एके, अम्हाकं पनेतं नक्खमतीति.

परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय

सुत्तनिपात-अट्ठकथाय पधानसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. सुभासितसुत्तवण्णना

एवं मे सुतन्ति सुभासितसुत्तं. अत्तज्झासयतो चस्स उप्पत्ति. भगवा हि सुभासितप्पियो, सो अत्तनो सुभासितसमुदाचारप्पकासनेन सत्तानं दुब्भासितसमुदाचारं पटिसेधेन्तो इमं सुत्तमभासि. तत्थ एवं मे सुतन्तिआदि सङ्गीतिकारवचनं. तत्थ तत्र खो भगवा…पे… भदन्तेति ते भिक्खूति एतं अपुब्बं, सेसं वुत्तनयमेव. तस्मा अपुब्बपदवण्णनत्थमिदं वुच्चति – तत्राति देसकालपरिदीपनं. तञ्हि यं समयं विहरति, तत्र समये, यस्मिञ्च आरामे विहरति, तत्र आरामेति दीपेति. भासितब्बयुत्ते वा देसकाले दीपेति. न हि भगवा अयुत्ते देसे काले वा धम्मं भासति. ‘‘अकालो खो, ताव, बाहिया’’तिआदि (उदा. १०) चेत्थ साधकं. खोति पदपूरणमत्ते अवधारणादिकालत्थे वा निपातो. भगवाति लोकगरुपरिदीपनं. भिक्खूति कथासवनयुत्तपुग्गलपरिदीपनं. आमन्तेसीति आलपि अभासि सम्बोधेसि.

भिक्खवोति आमन्तनाकारपरिदीपनं. तञ्च भिक्खनसीलतादिगुणयोगसिद्धत्ता वुत्तं. तेन नेसं हीनाधिकजनसेवितं वुत्तिं पकासेन्तो उद्धतदीनभावनिग्गहं करोति. ‘‘भिक्खवो’’ति इमिना च करुणाविप्फारसोम्महदयनयननिपातपुब्बङ्गमेन वचनेन ते अत्तनो मुखाभिमुखे करित्वा तेनेव कथेतुकम्यतादीपकेन वचनेन तेसं सोतुकम्यतं जनेति, तेनेव च सम्बोधनत्थेन वचनेन साधुकसवनमनसिकारेपि ते नियोजेति. साधुकसवनमनसिकारायत्ता हि सासनसम्पत्ति. अपरेसुपि देवमनुस्सेसु विज्जमानेसु कस्मा भिक्खू एव आमन्तेसीति चे? जेट्ठसेट्ठासन्नसदासन्निहितभावतो. सब्बपरिससाधारणा हि अयं धम्मदेसना, न पाटिपुग्गलिका. परिसाय च जेट्ठा भिक्खू पठमुप्पन्नत्ता, सेट्ठा अनगारियभावं आदिं कत्वा सत्थु चरियानुविधायकत्ता सकलसासनपटिग्गाहकत्ता च. आसन्ना तत्थ निसिन्नेसु सत्थु सन्तिकत्ता, सदा सन्निहिता सत्थु सन्तिकावचरत्ता. तेन भगवा सब्बपरिससाधारणं धम्मं देसेन्तो भिक्खू एव आमन्तेसि. अपिच भाजनं ते इमाय कथाय यथानुसिट्ठं पटिपत्तिसब्भावतोतिपि ते एव आमन्तेसि. भदन्तेति गारवाधिवचनमेतं. ते भिक्खूति ये भगवा आमन्तेसि, ते एवं भगवन्तं आलपन्ता भगवतो पच्चस्सोसुन्ति.

चतूहि अङ्गेहीति चतूहि कारणेहि अवयवेहि वा. मुसावादावेरमणिआदीनि हि चत्तारि सुभासितवाचाय कारणानि. सच्चवचनादयो चत्तारो अवयवा, कारणत्थे च अङ्गसद्दो. चतूहीति निस्सक्कवचनं होति, अवयवत्थे करणवचनं. समन्नागताति समनुआगता पवत्ता युत्ता च. वाचाति समुल्लपनवाचा. या सा ‘‘वाचा गिरा ब्यप्पथो’’ति (ध. स. ६३६) च, ‘‘नेला कण्णसुखा’’ति (दी. नि. १.९; म. नि. ३.१४) च एवमादीसु आगच्छति. या पन ‘‘वाचाय चे कतं कम्म’’न्ति (ध. स. अट्ठ. १ कायकम्मद्वार) एवं विञ्ञत्ति च, ‘‘या चतूहि वचीदुच्चरितेहि आरति विरति…पे… अयं वुच्चति सम्मावाचा’’ति (ध. स. २९९; विभ. २०६) एवं विरति च, ‘‘फरुसवाचा, भिक्खवे, आसेविता भाविता बहुलीकता निरयसंवत्तनिका होती’’ति (अ. नि. ८.४०) एवं चेतना च वाचाति आगच्छति, सा इध न अधिप्पेता. कस्मा? अभासितब्बतो. सुभासिता होतीति सुट्ठु भासिता होति. तेनस्सा अत्थावहनतं दीपेति. न दुब्भासिताति न दुट्ठु भासिता. तेनस्सा अनत्थानावहनतं दीपेति. अनवज्जाति वज्जसङ्खातरागादिदोसविरहिता. तेनस्सा कारणसुद्धिं वुत्तदोसाभावञ्च दीपेति. अननुवज्जा चाति अनुवादविमुत्ता. तेनस्सा सब्बाकारसम्पत्तिं दीपेति. विञ्ञूनन्ति पण्डितानं. तेन निन्दापसंसासु बाला अप्पमाणाति दीपेति.

कतमेहि चतूहीति कथेतुकम्यतापुच्छा. इधाति इमस्मिं सासने. भिक्खवेति येसं कथेतुकामो, तदालपनं. भिक्खूति वुत्तप्पकारवाचाभासनकपुग्गलनिदस्सनं. सुभासितंयेव भासतीति पुग्गलाधिट्ठानाय देसनाय चतूसु वाचङ्गेसु अञ्ञतरङ्गनिद्देसवचनं. नो दुब्भासितन्ति तस्सेव वाचङ्गस्स पटिपक्खभासननिवारणं. तेन ‘‘मुसावादादयोपि कदाचि वत्तब्बा’’ति दिट्ठिं निसेधेति. ‘‘नो दुब्भासित’’न्ति इमिना वा मिच्छावाचप्पहानं दीपेति, ‘‘सुभासित’’न्ति इमिना पहीनमिच्छावाचेन सता भासितब्बवचनलक्खणं. तथा पापस्स अकरणं, कुसलस्स उपसम्पदं. अङ्गपरिदीपनत्थं पन अभासितब्बं पुब्बे अवत्वा भासितब्बमेवाह. एस नयो धम्मंयेवातिआदीसुपि.

एत्थ च ‘‘सुभासितंयेव भासति नो दुब्भासित’’न्ति इमिना पिसुणदोसरहितं समग्गकरणवचनं वुत्तं, ‘‘धम्मंयेव भासति नो अधम्म’’न्ति इमिना सम्फदोसरहितं धम्मतो अनपेतं मन्तावचनं वुत्तं, इतरेहि द्वीहि फरुसालिकरहितानि पियसच्चवचनानि वुत्तानि. इमेहि खोतिआदिना पन तानि अङ्गानि पच्चक्खतो दस्सेन्तो तं वाचं निगमेति. विसेसतो चेत्थ ‘‘इमेहि खो, भिक्खवे, चतूहि अङ्गेहि समन्नागता वाचा सुभासिता होती’’ति भणन्तो यदञ्ञे पटिञ्ञादीहि अवयवेहि नामादीहि पदेहि लिङ्गवचनविभत्तिकालकारकादीहि सम्पत्तीहि च समन्नागतं वाचं ‘‘सुभासित’’न्ति मञ्ञन्ति, तं धम्मतो पटिसेधेति. अवयवादिसम्पन्नापि हि पेसुञ्ञादिसमन्नागता वाचा दुब्भासिताव होति अत्तनो परेसञ्च अनत्थावहत्ता. इमेहि पन चतूहि अङ्गेहि समन्नागता सचेपि मिलक्खुभासापरियापन्ना घटचेटिकागीतिकपरियापन्ना वा होति, तथापि सुभासिता एव लोकियलोकुत्तरहितसुखावहत्ता. सीहळदीपे मग्गपस्से सस्सं रक्खन्तिया सीहळचेटिकाय सीहळकेनेव जातिजरामरणपटिसंयुत्तं गीतं गायन्तिया सुत्वा मग्गं गच्छन्ता सट्ठिमत्ता विपस्सकभिक्खू चेत्थ अरहत्तं पत्ता निदस्सनं. तथा तिस्सो नाम आरद्धविपस्सको भिक्खु पदुमसरसमीपेन गच्छन्तो पदुमसरे पदुमानि भञ्जित्वा भञ्जित्वा –

‘‘पातो फुल्लं कोकनदं, सूरियालोकेन भज्जियते;

एवं मनुस्सत्तगता सत्ता, जराभिवेगेन मद्दीयन्ती’’ति. –

इमं गीतं गायन्तिया चेटिकाय सुत्वा अरहत्तं पत्तो, बुद्धन्तरे च अञ्ञतरो पुरिसो सत्तहि पुत्तेहि सद्धिं वना आगम्म अञ्ञतराय इत्थिया मुसलेन तण्डुले कोट्टेन्तिया –

‘‘जराय परिमद्दितं एतं, मिलातछविचम्मनिस्सितं;

मरणेन भिज्जति एतं, मच्चुस्स घसमामिसं.

‘‘किमीनं आलयं एतं, नानाकुणपेन पूरितं;

असुचिस्स भाजनं एतं, कदलिक्खन्धसमं इद’’न्ति. –

इमं गीतिकं सुत्वा सह पुत्तेहि पच्चेकबोधिं पत्तो, अञ्ञे च ईदिसेहि उपायेहि अरियभूमिं पत्ता निदस्सनं. अनच्छरियं पनेतं, यं भगवता आसयानुसयकुसलेन ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’तिआदिना नयेन वुत्ता गाथायो सुत्वा पञ्चसता भिक्खू अरहत्तं पापुणिंसु, अञ्ञे च खन्धायतनादिपटिसंयुत्ता कथा सुत्वा अनेके देवमनुस्साति. एवं इमेहि चतूहि अङ्गेहि समन्नागता वाचा सचेपि मिलक्खुभासापरियापन्ना, घटचेटिकागीतिकपरियापन्ना वा होति, तथापि ‘‘सुभासिता’’ति वेदितब्बा. सुभासितत्ता एव च अनवज्जा च अननुवज्जा च विञ्ञूनं अत्थत्थिकानं कुलपुत्तानं अत्थपटिसरणानं, नो ब्यञ्जनपटिसरणानन्ति.

इदमवोच भगवाति इदं सुभासितलक्खणं भगवा अवोच. इदं वत्वान सुगतो, अथापरं एतदवोच सत्थाति इदञ्च लक्खणं वत्वा अथ अञ्ञम्पि एतं अवोच सत्था. इदानि वत्तब्बगाथं दस्सेत्वा सब्बमेतं सङ्गीतिकारका आहंसु. तत्थ अपरन्ति गाथाबन्धवचनं सन्धाय वुच्चति. तं दुविधं होति – पच्छा आगतपरिसं अस्सवनसुस्सवनआधारणदळ्हीकरणादीनि वा सन्धाय तदत्थदीपकमेव च. पुब्बे केनचि कारणेन परिहापितस्स अत्थस्स दीपनेन अत्थविसेसदीपकञ्च ‘‘पुरिसस्स हि जातस्स, कुठारी जायते मुखे’’तिआदीसु (सु. नि. ६६२) विय. इध पन तदत्थदीपकमेव.

४५३. तत्थ सन्तोति बुद्धादयो. ते हि सुभासितं ‘‘उत्तमं सेट्ठ’’न्ति वण्णयन्ति. दुतियं ततियं चतुत्थन्ति इदं पन पुब्बे निद्दिट्ठक्कमं उपादाय वुत्तं. गाथापरियोसाने पन वङ्गीसत्थेरो भगवतो सुभासिते पसीदि.

सो यं पसन्नाकारं अकासि, यञ्च वचनं भगवा अभासि, तं दस्सेन्ता सङ्गीतिकारका ‘‘अथ खो आयस्मा’’तिआदिमाहंसु. तत्थ पटिभाति मन्ति मम भागो पकासति. पटिभातु तन्ति तव भागो पकासतु. सारुप्पाहीति अनुच्छविकाहि. अभित्थवीति पसंसि.

४५४. न तापयेति विप्पटिसारेन न तापेय्य. न विहिंसेय्याति अञ्ञमञ्ञं भिन्दन्तो न बाधेय्य. सा वे वाचाति सा वाचा एकंसेनेव सुभासिता. एत्तावता अपिसुणवाचाय भगवन्तं थोमेति.

४५५. पटिनन्दिताति हट्ठेन हदयेन पटिमुखं गन्त्वा नन्दिता सम्पियायिता. यं अनादाय पापानि, परेसं भासते पियन्ति यं वाचं भासन्तो परेसं पापानि अप्पियानि पटिक्कूलानि फरुसवचनानि अनादाय अत्थब्यञ्जनमधुरं पियमेव वचनं भासति, तं पियवाचमेव भासेय्याति वुत्तं होति. इमाय गाथाय पियवचनेन भगवन्तं अभित्थवि.

४५६. अमताति अमतसदिसा सादुभावेन. वुत्तम्पि चेतं ‘‘सच्चं हवे सादुतरं रसान’’न्ति (सं. नि. १.७३; सु. नि. १८४). निब्बानामतपच्चयत्ता वा अमता. एस धम्मो सनन्तनोति यायं सच्चवाचा नाम, एस पोराणो धम्मो चरिया पवेणी, इदमेव हि पोराणानं आचिण्णं, न ते अलिकं भासिंसु. तेनेवाह – ‘‘सच्चे अत्थे च धम्मे च, अहु सन्तो पतिट्ठिता’’ति. तत्थ सच्चे पतिट्ठितत्ता एव अत्तनो च परेसञ्च अत्थे पतिट्ठिता. अत्थे पतिट्ठितत्ता एव च धम्मे पतिट्ठिता होन्तीति वेदितब्बा. परं वा द्वयं सच्चविसेसनमिच्चेव वेदितब्बं. सच्चे पतिट्ठिता. कीदिसे? अत्थे च धम्मे च, यं परेसं अत्थतो अनपेतत्ता अत्थं अनुपरोधं करोतीति वुत्तं होति. सतिपि च अनुपरोधकरत्ते धम्मतो अनपेतत्ता धम्मं, यं धम्मिकमेव अत्थं साधेतीति वुत्तं होति. इमाय गाथाय सच्चवचनेन भगवन्तं अभित्थवि.

४५७. खेमन्ति अभयं निरुपद्दवं. केन कारणेनाति चे? निब्बानप्पत्तिया दुक्खस्सन्तकिरियाय, यस्मा किलेसनिब्बानं पापेति, वट्टदुक्खस्स च अन्तकिरियाय संवत्ततीति अत्थो. अथ वा यं बुद्धो निब्बानप्पत्तिया दुक्खस्सन्तकिरियायाति द्विन्नं निब्बानधातूनमत्थाय खेममग्गप्पकासनतो खेमं वाचं भासति, सा वे वाचानमुत्तमाति सा वाचा सब्बवाचानं सेट्ठाति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. इमाय गाथाय मन्तावचनेन भगवन्तं अभित्थवन्तो अरहत्तनिकूटेन देसनं निट्ठापेसीति अयमेत्थ अपुब्बपदवण्णना. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति.

परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय

सुत्तनिपात-अट्ठकथाय सुभासितसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. पूरळाससुत्त-(सुन्दरिकभारद्वाजसुत्त)-वण्णना

एवं मे सुतन्ति पूरळाससुत्तं. का उप्पत्ति? भगवा पच्छाभत्तकिच्चावसाने बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो सुन्दरिकभारद्वाजब्राह्मणं अरहत्तस्स उपनिस्सयसम्पन्नं दिस्वा ‘‘तत्थ मयि गते कथा पवत्तिस्सति, ततो कथावसाने धम्मदेसनं सुत्वा एस ब्राह्मणो पब्बजित्वा अरहत्तं पापुणिस्सती’’ति च ञत्वा तत्थ गन्त्वा कथं समुट्ठापेत्वा इमं सुत्तमभासि.

तत्थ एवं मे सुतन्तिआदि सङ्गीतिकारकानं वचनं. किंजच्चो भवन्तिआदि तस्स ब्राह्मणस्स, न ब्राह्मणो नोम्हीतिआदि भगवतो. तं सब्बम्पि समोधानेत्वा ‘‘पूरळाससुत्त’’न्ति वुच्चति. तत्थ वुत्तसदिसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं, अवुत्तं वण्णयिस्साम, तञ्च खो उत्तानत्थानि पदानि अनामसन्ता. कोसलेसूति कोसला नाम जानपदिनो राजकुमारा. तेसं निवासो एकोपि जनपदो रुळ्हिसद्देन ‘‘कोसला’’ति वुच्चति. तस्मिं कोसलेसु जनपदे. केचि पन ‘‘यस्मा पुब्बे महापनादं राजकुमारं नानानाटकादीनि दिस्वा सितमत्तम्पि अकरोन्तं सुत्वा राजा आणापेसि ‘यो मम पुत्तं हसापेति, सब्बाभरणेहि नं अलङ्करोमी’ति. ततो नङ्गलानि छड्डेत्वा महाजनकायो सन्निपति. ते च मनुस्सा अतिरेकसत्तवस्सानि नानाकीळिकादयो दस्सेन्तापि तं नासक्खिंसु हसापेतुं. ततो सक्को देवनटं पेसेसि, सो दिब्बनाटकं दस्सेत्वा हसापेसि. अथ ते मनुस्सा अत्तनो अत्तनो वसनोकासाभिमुखा पक्कमिंसु. ते पटिपथे मित्तसुहज्जादयो दिस्वा पटिसन्थारमकंसु ‘कच्चि भो कुसलं, कच्चि भो कुसल’न्ति. तस्मा तं ‘कुसल’न्ति सद्दं उपादाय सो पदेसो ‘कोसलो’ति वुच्चती’’ति वण्णयन्ति. सुन्दरिकाय नदिया तीरेति सुन्दरिकाति एवंनामिकाय नदिया तीरे.

तेन खो पनाति येन समयेन भगवा तं ब्राह्मणं विनेतुकामो गन्त्वा तस्सा नदिया तीरे ससीसं पारुपित्वा रुक्खमूले निसज्जासङ्खातेन इरियापथविहारेन विहरति. सुन्दरिकभारद्वाजोति सो ब्राह्मणो तस्सा नदिया तीरे वसति अग्गिञ्च जुहति, भारद्वाजोति चस्स गोत्तं, तस्मा एवं वुच्चति. अग्गिं जुहतीति आहुतिपक्खिपनेन जालेति. अग्गिहुत्तं परिचरतीति अग्यायतनं सम्मज्जनूपलेपनबलिकम्मादिना पयिरुपासति. को नु खो इमं हब्यसेसं भुञ्जेय्याति सो किर ब्राह्मणो अग्गिम्हि जुहित्वा अवसेसं पायासं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘अग्गिम्हि ताव पक्खित्तपायासो महाब्रह्मुना भुत्तो, अयं पन अवसेसो अत्थि. तं यदि ब्रह्मुनो मुखतो जातस्स ब्राह्मणस्सेव ददेय्यं, एवं मे पितरा सह पुत्तोपि सन्तप्पितो भवेय्य, सुविसोधितो च ब्रह्मलोकगामिमग्गो अस्स, हन्दाहं ब्राह्मणं गवेसामी’’ति. ततो ब्राह्मणदस्सनत्थं उट्ठायासना चतुद्दिसा अनुविलोकेसि – ‘‘को नु खो इमं हब्यसेसं भुञ्जेय्या’’ति.

अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूलेति तस्मिं वनसण्डे सेट्ठरुक्खमूले. ससीसं पारुतन्ति सह सीसेन पारुतकायं. कस्मा पन भगवा एवमकासि, किं नारायनसङ्खातबलोपि हुत्वा नासक्खि हिमपातं सीतवातञ्च पटिबाहितुन्ति? अत्थेतं कारणं. न हि बुद्धा सब्बसो कायपटिजग्गनं करोन्ति एव, अपिच भगवा ‘‘आगते ब्राह्मणे सीसं विवरिस्सामि, मं दिस्वा ब्राह्मणो कथं पवत्तेस्सति, अथस्स कथानुसारेन धम्मं देसेस्सामी’’ति कथापवत्तनत्थं एवमकासि. दिस्वान वामेन…पे… तेनुपसङ्कमीति सो किर भगवन्तं दिस्वा ब्राह्मणो ‘‘अयं ससीसं पारुपित्वा सब्बरत्तिं पधानमनुयुत्तो, इमस्स दक्खिणोदकं दत्वा इमं हब्यसेसं दस्सामी’’ति ब्राह्मणसञ्ञी हुत्वा एव उपसङ्कमि. मुण्डो अयं भवं, मुण्डको अयं भवन्ति सीसे विवरितमत्तेव केसन्तं दिस्वा ‘‘मुण्डो’’ति आह. ततो सुट्ठुतरं ओलोकेन्तो परित्तम्पि सिखं अदिस्वा हीळेन्तो ‘‘मुण्डको’’ति आह. एवरूपा हि नेसं ब्राह्मणानं दिट्ठि. ततो वाति यत्थ ठितो अद्दस, तम्हा पदेसा मुण्डापीति केनचि कारणेन मुण्डितसीसापि होन्ति.

४५८. न ब्राह्मणो नोम्हीति एत्थ नकारो पटिसेधे, नोकारो अवधारणे ‘‘न नो सम’’न्तिआदीसु (खु. पा. ६.३; सु. नि. २२६) विय. तेन नेवम्हि ब्राह्मणोति दस्सेति. न राजपुत्तोति खत्तियो नम्हि. न वेस्सायनोति वेस्सोपि नम्हि. उदकोचि नोम्हीति अञ्ञोपि सुद्दो वा चण्डालो वा कोचि न होमीति एवं एकंसेनेव जातिवादसमुदाचारं पटिक्खिपति. कस्मा? महासमुद्दं पत्ता विय हि नदियो पब्बज्जूपगता कुलपुत्ता जहन्ति पुरिमानि नामगोत्तानि. पहारादसुत्तञ्चेत्थ (अ. नि. ८.१९) साधकं. एवं जातिवादं पटिक्खिपित्वा यथाभूतमत्तानं आविकरोन्तो आह – ‘‘गोत्तं परिञ्ञाय पुथुज्जनानं, अकिञ्चनो मन्त चरामि लोके’’ति. कथं गोत्तं परिञ्ञासीति चे? भगवा हि तीहि परिञ्ञाहि पञ्चक्खन्धे परिञ्ञासि, तेसु च परिञ्ञातेसु गोत्तं परिञ्ञातमेव होति. रागादिकिञ्चनानं पन अभावेन सो अकिञ्चनो मन्ता जानित्वा ञाणानुपरिवत्तीहि कायकम्मादीहि चरति. तेनाह – ‘‘गोत्तं…पे… लोके’’ति. मन्ता वुच्चति पञ्ञा, ताय चेस चरति. तेनेवाह – ‘‘मन्तं चरामि लोके’’ति छन्दवसेन रस्सं कत्वा.

४५९-६०. एवं अत्तानं आविकत्वा इदानि ‘‘एवं ओळारिकं लिङ्गम्पि दिस्वा पुच्छितब्बापुच्छितब्बं न जानासी’’ति ब्राह्मणस्स उपारम्भं आरोपेन्तो आह – ‘‘सङ्घाटिवासी…पे… गोत्तपञ्ह’’न्ति. एत्थ च छिन्नसङ्घटितट्ठेन तीणिपि चीवरानि ‘‘सङ्घाटी’’ति अधिप्पेतानि, तानि निवासेति परिदहतीति सङ्घाटिवासी. अगहोति अगेहो, नित्तण्होति अधिप्पायो. निवासागारं पन भगवतो जेतवने महागन्धकुटिकरेरिमण्डलमाळकोसम्बकुटिचन्दनमालादिअनेकप्पकारं, तं सन्धाय न युज्जति. निवुत्तकेसोति अपनीतकेसो, ओहारितकेसमस्सूति वुत्तं होति. अभिनिब्बुतत्तोति अतीव वूपसन्तपरिळाहचित्तो, गुत्तचित्तो वा. अलिप्पमानो इध माणवेहीति उपकरणसिनेहस्स पहीनत्ता मनुस्सेहि अलित्तो असंसट्ठो एकन्तविवित्तो. अकल्लं मं ब्राह्मणाति य्वाहं एवं सङ्घाटिवासी…पे… अलिप्पमानो इध माणवेहि, तं मं त्वं, ब्राह्मण, पाकतिकानि नामगोत्तानि अतीतं पब्बजितं समानं अप्पतिरूपं गोत्तपञ्हं पुच्छसीति.

एवं वुत्ते उपारम्भं मोचेन्तो ब्राह्मणो आह – पुच्छन्ति वे, भो ब्राह्मणा, ब्राह्मणेभि सह ‘‘ब्राह्मणो नो भव’’न्ति. तत्थ ब्राह्मणो नोति ब्राह्मणो नूति अत्थो. इदं वुत्तं होति – नाहं भो अकल्लं पुच्छामि. अम्हाकञ्हि ब्राह्मणसमये ब्राह्मणा ब्राह्मणेहि सह समागन्त्वा ‘‘ब्राह्मणो नु भवं, भारद्वाजो नु भव’’न्ति एवं जातिम्पि गोत्तम्पि पुच्छन्ति एवाति.

४६१-२. एवं वुत्ते भगवा ब्राह्मणस्स चित्तमुदुभावकरणत्थं मन्तेसु अत्तनो पकतञ्ञुतं पकासेन्तो आह – ‘‘ब्राह्मणो हि चे त्वं ब्रूसि…पे… चतुवीसतक्खर’’न्ति. तस्सत्थो – सचे त्वं ‘‘ब्राह्मणो अहं’’ति ब्रूसि, मञ्च अब्राह्मणं ब्रूसि, तस्मा भवन्तं सावित्तिं पुच्छामि तिपदं चतुवीसतक्खरं, तं मे ब्रूहीति. एत्थ च भगवा परमत्थवेदानं तिण्णं पिटकानं आदिभूतं परमत्थब्राह्मणेहि सब्बबुद्धेहि पकासितं अत्थसम्पन्नं ब्यञ्जनसम्पन्नञ्च ‘‘बुद्धं सरणं गच्छामि, धम्मं सरणं गच्छामि, सङ्घं सरणं गच्छामी’’ति इमं अरियसावित्तिं सन्धाय पुच्छति. यदिपि हि ब्राह्मणो अञ्ञं वदेय्य, अद्धा नं भगवा ‘‘नायं, ब्राह्मण, अरियस्स विनये सावित्तीति वुच्चती’’ति तस्स असारकत्तं दस्सेत्वा इधेव पतिट्ठापेय्य. ब्राह्मणो पन ‘‘सावित्तिं पुच्छामि तिपदं चतुवीसतक्खर’’न्ति इदं अत्तनो समयसिद्धं सावित्तिलक्खणब्यञ्जनकं ब्रह्मस्सरेन निच्छारितवचनं सुत्वाव ‘‘अद्धायं समणो ब्राह्मणसमये निट्ठं गतो, अहं पन अञ्ञाणेन ‘अब्राह्मणो अय’न्ति परिभविं, साधुरूपो मन्तपारगू ब्राह्मणोव एसो’’ति निट्ठं गन्त्वा ‘‘हन्द नं यञ्ञविधिं दक्खिणेय्यविधिञ्च पुच्छामी’’ति तमत्थं पुच्छन्तो ‘‘किंनिस्सिता…पे… लोके’’ति इमं विसमगाथापदत्तयमाह. तस्सत्थो – किंनिस्सिता किमधिप्पाया किं पत्थेन्ता इसयो च खत्तिया च ब्राह्मणा च अञ्ञे च मनुजा देवतानं अत्थाय यञ्ञं अकप्पयिंसु. यञ्ञमकप्पयिंसूति मकारो पदसन्धिकरो. अकप्पयिंसूति संविदहिंसु अकंसु. पुथूति बहू अन्नपानदानादिना भेदेन अनेकप्पकारे पुथू वा इसयो मनुजा खत्तिया ब्राह्मणा च किंनिस्सिता यञ्ञमकप्पयिंसु. कथं नेसं तं कम्मं समिज्झतीति इमिनाधिप्पायेन पुच्छति.

४६३. अथस्स भगवा तमत्थं ब्याकरोन्तो ‘‘यदन्तगू वेदगू यञ्ञकाले. यस्साहुतिं लभे तस्सिज्झेति ब्रूमी’’ति इदं सेसपदद्वयमाह. तत्थ यदन्तगूति यो अन्तगू, ओकारस्स अकारो, दकारो च पदसन्धिकरो ‘‘असाधारणमञ्ञेस’’न्तिआदीसु (खु. पा. ८.९) मकारो विय. अयं पन अत्थो – यो वट्टदुक्खस्स तीहि परिञ्ञाहि अन्तगतत्ता अन्तगू, चतूहि च मग्गञाणवेदेहि किलेसे विज्झित्वा गतत्ता वेदगू, सो यस्स इसिमनुजखत्तियब्राह्मणानं अञ्ञतरस्स यञ्ञकाले यस्मिं किस्मिञ्चि आहारे पच्चुपट्ठिते अन्तमसो वनपण्णमूलफलादिम्हिपि आहुतिं लभे, ततो किञ्चि देय्यधम्मं लभेय्य, तस्स तं यञ्ञकम्मं इज्झे समिज्झेय्य, महप्फलं भवेय्याति ब्रूमीति.

४६४. अथ ब्राह्मणो तं भगवतो परमत्थयोगगम्भीरं अतिमधुरगिरनिब्बिकारसरसम्पन्नं देसनं सुत्वा सरीरसम्पत्तिसूचितञ्चस्स सब्बगुणसम्पत्तिं सम्भावयमानो पीतिसोमनस्सजातो ‘‘अद्धा हि तस्सा’’ति गाथमाह. तत्थ इति ब्राह्मणोति सङ्गीतिकारानं वचनं, सेसं ब्राह्मणस्स. तस्सत्थो – अद्धा हि तस्स मय्हं हुतमिज्झे, अयं अज्ज देय्यधम्मो इज्झिस्सति समिज्झिस्सति महप्फलो भविस्सति यं तादिसं वेदगुमद्दसाम, यस्मा तादिसं भवन्तरूपं वेदगुं अद्दसाम. त्वञ्ञेव हि सो वेदगू, न अञ्ञो. इतो पुब्बे पन तुम्हादिसानं वेदगूनं अन्तगूनञ्च अदस्सनेन अम्हादिसानं यञ्ञे पटियत्तं अञ्ञो जनो भुञ्जति पूरळासं चरुकञ्च पूवञ्चाति.

४६५. ततो भगवा अत्तनि पसन्नं वचनपटिग्गहणसज्जं ब्राह्मणं विदित्वा यथास्स सुट्ठु पाकटा होन्ति, एवं नानप्पकारेहि दक्खिणेय्ये पकासेतुकामो ‘‘तस्मातिह त्व’’न्ति गाथमाह. तस्सत्थो – यस्मा मयि पसन्नोसि, तस्मा पन इह त्वं, ब्राह्मण, उपसङ्कम्म पुच्छाति अत्तानं दस्सेन्तो आह. इदानि इतो पुब्बं अत्थेनअत्थिकपदं परपदेन सम्बन्धितब्बं – अत्थेन अत्थिको तस्स अत्थत्थिकभावस्स अनुरूपं किलेसग्गिवूपसमेन सन्तं, कोधधूमविगमेन विधूमं, दुक्खाभावेन अनीघं, अनेकविधआसाभावेन निरासं अप्पेविध एकंसेन इध ठितोव इध वा सासने अभिविन्दे लच्छसि अधिगच्छिस्ससि सुमेधं वरपञ्ञं खीणासवदक्खिणेय्यन्ति. अथ वा यस्मा मयि पसन्नोसि, तस्मातिह, त्वं ब्राह्मण, अत्थेन अत्थिको समानो उपसङ्कम्म पुच्छ सन्तं विधूमं अनीघं निरासन्ति अत्तानं दस्सेन्तो आह. एवं पुच्छन्तो अप्पेविध अभिविन्दे सुमेधं खीणासवदक्खिणेय्यन्ति एवम्पेत्थ योजना वेदितब्बा.

४६६. अथ ब्राह्मणो यथानुसिट्ठं पटिपज्जमानो भगवन्तं आह – ‘‘यञ्ञे रतोहं…पे… ब्रूहि मेत’’न्ति. तत्थ यञ्ञो यागो दानन्ति अत्थतो एकं. तस्मा दानरतो अहं, ताय एव दानारामताय दानं दातुकामो, न पन जानामि, एवं अजानन्तं अनुसासतु मं भवं. अनुसासन्तो च उत्तानेनेव नयेन यत्थ हुतं इज्झते ब्रूहि मेतन्ति एवमेत्थ अत्थयोजना वेदितब्बा. ‘‘यथाहुत’’न्तिपि पाठो.

४६७. अथस्स भगवा वत्तुकामो आह – ‘‘तेन हि…पे… देसेस्सामी’’ति. ओहितसोतस्स चस्स अनुसासनत्थं ताव ‘‘मा जातिं पुच्छी’’ति गाथमाह. तत्थ मा जातिं पुच्छीति यदि हुतसमिद्धिं दानमहप्फलतं पच्चासीससि, जातिं मा पुच्छ. अकारणञ्हि दक्खिणेय्यविचारणाय जाति. चरणञ्च पुच्छाति अपिच खो सीलादिगुणभेदं चरणं पुच्छ. एतञ्हि दक्खिणेय्यविचारणाय कारणं.

इदानिस्स तमत्थं विभावेन्तो निदस्सनमाह – ‘‘कट्ठा हवे जायति जातवेदो’’तिआदि. तत्रायमधिप्पायो – इध कट्ठा अग्गि जायति, न च सो सालादिकट्ठा जातो एव अग्गिकिच्चं करोति, सापानदोणिआदिकट्ठा जातो न करोति, अपिच खो अत्तनो अच्चिआदिगुणसम्पन्नत्ता एव करोति. एवं न ब्राह्मणकुलादीसु जातो एव दक्खिणेय्यो होति, चण्डालकुलादीसु जातो न होति, अपिच खो नीचाकुलीनोपि उच्चाकुलीनोपि खीणासवमुनि धितिमा हिरीनिसेधो आजानियो होति, इमाय धितिहिरिपमुखाय गुणसम्पत्तिया जातिमा उत्तमदक्खिणेय्यो होति. सो हि धितिया गुणे धारयति, हिरिया दोसे निसेधेति. वुत्तञ्चेतं ‘‘हिरिया हि सन्तो न करोन्ति पाप’’न्ति. तेन ते ब्रूमि –

‘‘मा जातिं पुच्छी चरणञ्च पुच्छ,

कट्ठा हवे जायति जातवेदो;

नीचाकुलीनोपि मुनी धितीमा,

आजानियो होति हिरीनिसेधो’’ति. –

एस सङ्खेपो, वित्थारो पन अस्सलायनसुत्तानुसारेन (म. नि. २.४०१ आदयो) वेदितब्बो.

४६८. एवमेतं भगवा चातुवण्णिसुद्धिया अनुसासित्वा इदानि यत्थ हुतं इज्झते, यथा च हुतं इज्झते, तमत्थं दस्सेतुं ‘‘सच्चेन दन्तो’’तिआदिगाथमाह. तत्थ सच्चेनाति परमत्थसच्चेन. तञ्हि पत्तो दन्तो होति. तेनाह – ‘‘सच्चेन दन्तो’’ति. दमसा उपेतोति इन्द्रियदमेन समन्नागतो. वेदन्तगूति वेदेहि वा किलेसानं अन्तं गतो, वेदानं वा अन्तं चतुत्थमग्गञाणं गतो. वूसितब्रह्मचरियोति पुन वसितब्बाभावतो वुत्थमग्गब्रह्मचरियो. कालेन तम्हि हब्यं पवेच्छेति अत्तनो देय्यधम्मट्ठितकालं तस्स सम्मुखीभावकालञ्च उपलक्खेत्वा तेन कालेन तादिसे दक्खिणेय्ये देय्यधम्मं पवेच्छेय्य, पवेसेय्य पटिपादेय्य.

४६९-७१. कामेति वत्थुकामे च किलेसकामे च. सुसमाहितिन्द्रियाति सुट्ठु समाहितइन्द्रिया, अविक्खित्तइन्द्रियाति वुत्तं होति. चन्दोव राहुग्गहणा पमुत्ताति यथा चन्दो राहुग्गहणा, एवं किलेसग्गहणा पमुत्ता ये अतीव भासन्ति चेव तपन्ति च. सताति सतिसम्पन्ना. ममायितानीति तण्हादिट्ठिममायितानि.

४७२. यो कामे हित्वाति इतो पभुति अत्तानं सन्धाय वदति. तत्थ कामे हित्वाति किलेसकामे पहाय. अभिभुय्यचारीति तेसं पहीनत्ता वत्थुकामे अभिभुय्यचारी. जातिमरणस्स अन्तं नाम निब्बानं वुच्चति, तञ्च यो वेदि अत्तनो पञ्ञाबलेन अञ्ञासि. उदकरहदो वाति ये इमे अनोतत्तदहो कण्णमुण्डदहो रथकारदहो छद्दन्तदहो कुणालदहो मन्दाकिनिदहो सीहप्पपातदहोति हिमवति सत्त महारहदा अग्गिसूरियसन्तापेहि असम्फुट्ठत्ता निच्चं सीतला, तेसं अञ्ञतरो उदकरहदोव सीतो परिनिब्बुतकिलेसपरिळाहत्ता.

४७३. समोति तुल्यो. समेहीति विपस्सिआदीहि बुद्धेहि. ते हि पटिवेधसमत्ता ‘‘समा’’ति वुच्चन्ति. नत्थि तेसं पटिवेधेनाधिगन्तब्बेसु गुणेसु, पहातब्बेसु वा दोसेसु वेमत्तता, अद्धानआयुकुलप्पमाणाभिनिक्खमनपधानबोधिरस्मीहि पन नेसं वेमत्तता होति. तथा हि ते हेट्ठिमपरिच्छेदेन चतूहि असङ्ख्येय्येहि कप्पसतसहस्सेन च पारमियो पूरेन्ति, उपरिमपरिच्छेदेन सोळसहि असङ्ख्येय्येहि कप्पसतसहस्सेन च. अयं नेसं अद्धानवेमत्तता. हेट्ठिमपरिच्छेदेन च वस्ससतायुककाले उप्पज्जन्ति, उपरिमपरिच्छेदेन वस्ससतसहस्सायुककाले. अयं नेसं आयुवेमत्तता. खत्तियकुले वा ब्राह्मणकुले वा उप्पज्जन्ति. अयं कुलवेमत्तता. उच्चा वा होन्ति अट्ठासीतिहत्थप्पमाणा, नीचा वा पन्नरसअट्ठारसहत्थप्पमाणा. अयं पमाणवेमत्तता. हत्थिअस्सरथसिविकादीहि निक्खमन्ति वेहासेन वा. तथा हि विपस्सिककुसन्धा अस्सरथेन निक्खमिंसु, सिखीकोणागमना हत्थिक्खन्धेन, वेस्सभू सिविकाय, कस्सपो वेहासेन, सक्यमुनि अस्सपिट्ठिया. अयं नेक्खम्मवेमत्तता. सत्ताहं वा पधानमनुयुञ्जन्ति, अड्ढमासं, मासं, द्वेमासं, तेमासं, चतुमासं, पञ्चमासं, छमासं, एकवस्सं द्वितिचतुपञ्चछवस्सानि वा. अयं पधानवेमत्तता. अस्सत्थो वा बोधिरुक्खो होति निग्रोधादीनं वा अञ्ञतरो. अयं बोधिवेमत्तता. ब्यामासीतिअनन्तपभायुत्ता होन्ति. तत्थ ब्यामप्पभा वा असीतिप्पभा वा सब्बेसं समाना, अनन्तप्पभा पन दूरम्पि गच्छति आसन्नम्पि, एकगावुतं द्विगावुतं योजनं अनेकयोजनं चक्कवाळपरियन्तम्पि, मङ्गलस्स बुद्धस्स सरीरप्पभा दससहस्सचक्कवाळं अगमासि. एवं सन्तेपि मनसा चिन्तायत्ताव सब्बबुद्धानं, यो यत्तकमिच्छति, तस्स तत्तकं गच्छति. अयं रस्मिवेमत्तता. इमा अट्ठ वेमत्तता ठपेत्वा अवसेसेसु पटिवेधेनाधिगन्तब्बेसु गुणेसु, पहातब्बेसु वा दोसेसु नत्थि नेसं विसेसो, तस्मा ‘‘समा’’ति वुच्चन्ति. एवमेतेहि समो समेहि.

विसमेहि दूरेति न समा विसमा, पच्चेकबुद्धादयो अवसेससब्बसत्ता. तेहि विसमेहि असदिसताय दूरे. सकलजम्बुदीपं पूरेत्वा पल्लङ्केन पल्लङ्कं सङ्घट्टेत्वा निसिन्ना पच्चेकबुद्धापि हि गुणेहि एकस्स सम्मासम्बुद्धस्स कलं नाग्घन्ति सोळसिं, को पन वादो सावकादीसु. तेनाह – ‘‘विसमेहि दूरे’’ति. तथागतो होतीति उभयपदेहि दूरेति योजेतब्बं. अनन्तपञ्ञोति अपरिमितपञ्ञो. लोकियमनुस्सानञ्हि पञ्ञं उपनिधाय अट्ठमकस्स पञ्ञा अधिका, तस्स पञ्ञं उपनिधाय सोतापन्नस्स. एवं याव अरहतो पञ्ञं उपनिधाय पच्चेकबुद्धस्स पञ्ञा अधिका, पच्चेकबुद्धस्स पञ्ञं पन उपनिधाय तथागतस्स पञ्ञा अधिकाति न वत्तब्बा, अनन्ता इच्चेव पन वत्तब्बा. तेनाह – ‘‘अनन्तपञ्ञो’’ति. अनूपलित्तोति तण्हादिट्ठिलेपेहि अलित्तो. इध वा हुरं वाति इधलोके वा परलोके वा. योजना पनेत्थ – समो समेहि विसमेहि दूरे तथागतो होति. कस्मा? यस्मा अनन्तपञ्ञो अनुपलित्तो इध वा हुरं वा, तेन तथागतो अरहति पूरळासन्ति.

४७४. यम्हि न मायाति अयं पन गाथा अञ्ञा च ईदिसा मायादिदोसयुत्तेसु ब्राह्मणेसु दक्खिणेय्यसञ्ञापहानत्थं वुत्ताति वेदितब्बा. तत्थ अममोति सत्तसङ्खारेसु ‘‘इदं ममा’’ति पहीनममायितभावो.

४७५. निवेसनन्ति तण्हादिट्ठिनिवेसनं. तेन हि मनो तीसु भवेसु निविसति, तेन तं ‘‘निवेसनं मनसो’’ति वुच्चति. तत्थेव वा निविसति तं हित्वा गन्तुं असमत्थताय. तेनपि ‘‘निवेसन’’न्ति वुच्चति. परिग्गहाति तण्हादिट्ठियो एव, ताहि परिग्गहितधम्मा वा. केचीति अप्पमत्तकापि. अनुपादियानोति तेसं निवेसनपरिग्गहानं अभावा कञ्चि धम्मं अनुपादियमानो.

४७६. समाहितो मग्गसमाधिना. उदतारीति उत्तिण्णो. धम्मं चञ्ञासीति सब्बञ्च ञेय्यधम्मं अञ्ञासि. परमाय दिट्ठियाति सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन.

४७७. भवासवाति भवतण्हाझाननिकन्तिसस्सतदिट्ठिसहगता रागा. वचीति वाचा. खराति कक्खळा फरुसा. विधूपिताति दड्ढा. अत्थगताति अत्थङ्गता. न सन्तीति विधूपितत्ता अत्थङ्गतत्ता च. उभयेहि पन उभयं योजेतब्बं सब्बधीति सब्बेसु खन्धायतनादीसु.

४७८. मानसत्तेसूति मानेन लग्गेसु. दुक्खं परिञ्ञायाति वट्टदुक्खं तीहि परिञ्ञाहि परिजानित्वा. सखेत्तवत्थुन्ति सहेतुपच्चयं, सद्धिं कम्मकिलेसेहीति वुत्तं होति.

४७९. आसं अनिस्सायाति तण्हं अनल्लीयित्वा. विवेकदस्सीति निब्बानदस्सी. परवेदियन्ति परेहि ञापेतब्बं. दिट्ठिमुपातिवत्तोति द्वासट्ठिभेदम्पि मिच्छादिट्ठिं अतिक्कन्तो. आरम्मणाति पच्चया, पुनब्भवकारणानीति वुत्तं होति.

४८०. परोपराति वरावरा सुन्दरासुन्दरा. परा वा बाहिरा, अपरा अज्झत्तिका. समेच्चाति ञाणेन पटिविज्झित्वा. धम्माति खन्धायतनादयो धम्मा. उपादानखये विमुत्तोति निब्बाने निब्बानारम्मणतो विमुत्तो, निब्बानारम्मणविमुत्तिलाभीति अत्थो.

४८१. संयोजनंजातिखयन्तदस्सीति संयोजनक्खयन्तदस्सी जातिक्खयन्तदस्सी च. संयोजनक्खयन्तेन चेत्थ सउपादिसेसा निब्बानधातु, जातिक्खयन्तेन अनुपादिसेसा वुत्ता. खयन्तोति हि अच्चन्तखयस्स समुच्छेदप्पहानस्सेतं अधिवचनं. अनुनासिकलोपो चेत्थ ‘‘विवेकजं पीतिसुख’’न्तिआदीसु विय न कतो. योपानुदीति यो अपनुदि. रागपथन्ति रागारम्मणं, रागमेव वा. रागोपि हि दुग्गतीनं पथत्ता ‘‘रागपथो’’ति वुच्चति कम्मपथो विय. सुद्धो निदोसो विमलो अकाचोति परिसुद्धकायसमाचारादिताय सुद्धो. येहि ‘‘रागदोसा अयं पजा, दोसदोसा, मोहदोसा’’ति वुच्चति. तेसं अभावा निदोसो. अट्ठपुरिसमलविगमा विमलो, उपक्किलेसाभावतो अकाचो. उपक्किलिट्ठो हि उपक्किलेसेन ‘‘सकाचो’’ति वुच्चति. सुद्धो वा यस्मा निद्दोसो, निद्दोसताय विमलो, बाहिरमलाभावेन विमलत्ता अकाचो. समलो हि ‘‘सकाचो’’ति वुच्चति. विमलत्ता वा आगुं न करोति, तेन अकाचो. आगुकिरिया हि उपघातकरणतो ‘‘काचो’’ति वुच्चति.

४८२. अत्तनो अत्तानं नानुपस्सतीति ञाणसम्पयुत्तेन चित्तेन विपस्सन्तो अत्तनो खन्धेसु अञ्ञं अत्तानं नाम न पस्सति, खन्धमत्तमेव पस्सति. या चायं ‘‘अत्तनाव अत्तानं सञ्जानामी’’ति तस्स सच्चतो थेततो दिट्ठि उप्पज्जति, तस्सा अभावा अत्तनो अत्तानं नानुपस्सति, अञ्ञदत्थु पञ्ञाय खन्धे पस्सति. मग्गसमाधिना समाहितो, कायवङ्कादीनं अभावा उज्जुगतो, लोकधम्मेहि अकम्पनीयतो ठितत्तो, तण्हासङ्खाताय एजाय पञ्चन्नं चेतोखिलानञ्च अट्ठट्ठानाय कङ्खाय च अभावा अनेजो अखिलो अकङ्खो.

४८३. मोहन्तराति मोहकारणा मोहपच्चया, सब्बकिलेसानमेतं अधिवचनं. सब्बेसु धम्मेसु च ञाणदस्सीति सच्छिकतसब्बञ्ञुतञ्ञाणो. तञ्हि सब्बेसु धम्मेसु ञाणं, तञ्च भगवा पस्सि, ‘‘अधिगतं मे’’ति सच्छिकत्वा विहासि. तेन वुच्चति ‘‘सब्बेसु धम्मेसु च ञाणदस्सी’’ति. सम्बोधिन्ति अरहत्तं. अनुत्तरन्ति पच्चेकबुद्धसावकेहि असाधारणं. सिवन्ति खेमं निरुपद्दवं सस्सिरिकं वा. यक्खस्साति पुरिसस्स. सुद्धीति वोदानता. एत्थ हि मोहन्तराभावेन सब्बदोसाभावो, तेन संसारकारणसमुच्छेदो अन्तिमसरीरधारिता, ञाणदस्सिताय सब्बगुणसम्भवो. तेन अनुत्तरा सम्बोधिपत्ति, इतो परञ्च पहातब्बमधिगन्तब्बं वा नत्थि. तेनाह – ‘‘एत्तावता यक्खस्स सुद्धी’’ति.

४८४. एवं वुत्ते ब्राह्मणो भिय्योसोमत्ताय भगवति पसन्नो पसन्नाकारं करोन्तो आह ‘‘हुतञ्च मय्ह’’न्ति. तस्सत्थो – यमहं इतो पुब्बे ब्रह्मानं आरब्भ अग्गिम्हि अजुहं, तं मे हुतं सच्चं वा होति, अलिकं वाति न जानामि. अज्ज पन इदं हुतञ्च मय्हं हुतमत्थु सच्चं, सच्चहुतमेव अत्थूति याचन्तो भणति. यं तादिसं वेदगुनं अलत्थं, यस्मा इधेव ठितो भवन्तरूपं वेदगुं अलत्थं. ब्रह्मा हि सक्खि, पच्चक्खमेव हि त्वं ब्रह्मा, यतो पटिग्गण्हातु मे भगवा, पटिग्गहेत्वा च भुञ्जतु मे भगवा पूरळासन्ति तं हब्यसेसं उपनामेन्तो आह.

४८७. अथ भगवा कसिभारद्वाजसुत्ते वुत्तनयेन गाथाद्वयमभासि. ततो ब्राह्मणो ‘‘अयं अत्तना न इच्छति, कम्पि चञ्ञं सन्धाय ‘केवलिनं महेसिं खीणासवं कुक्कुच्चवूपसन्तं अन्नेन पानेन उपट्ठहस्सू’ति भणती’’ति एवं गाथाय अत्थं असल्लक्खेत्वा तं ञातुकामो आह ‘‘साधाहं भगवा’’ति. तत्थ साधूति आयाचनत्थे निपातो. तथाति येन त्वमाह, तेन पकारेन. विजञ्ञन्ति जानेय्यं. यन्ति यं दक्खिणेय्यं यञ्ञकाले परियेसमानो उपट्ठहेय्यन्ति पाठसेसो. पप्पुय्याति पत्वा. तव सासनन्ति तव ओवादं. इदं वुत्तं होति. साधाहं भगवा तव ओवादं आगम्म तथा विजञ्ञं आरोचेहि मे तं केवलिनन्ति अधिप्पायो. यो दक्खिणं भुञ्जेय्य मादिसस्स, यं चाहं यञ्ञकाले परियेसमानो उपट्ठहेय्यं, तथारूपं मे दक्खिणेय्यं दस्सेहि, सचे त्वं न भुञ्जसीति.

४८८-९०. अथस्स भगवा पाकटेन नयेन तथारूपं दक्खिणेय्यं दस्सेन्तो ‘‘सारम्भा यस्सा’’ति गाथात्तयमाह. तत्थ सीमन्तानं विनेतारन्ति सीमाति मरियादा साधुजनवुत्ति, तस्सा अन्ता परियोसाना अपरभागाति कत्वा सीमन्ता वुच्चन्ति किलेसा, तेसं विनेतारन्ति अत्थो. सीमन्ताति बुद्धवेनेय्या सेक्खा च पुथुज्जना च, तेसं विनेतारन्तिपि एके. जातिमरणकोविदन्ति ‘‘एवं जाति एवं मरण’’न्ति एत्थ कुसलं. मोनेय्यसम्पन्नन्ति पञ्ञासम्पन्नं, कायमोनेय्यादिसम्पन्नं वा. भकुटिं विनयित्वानाति यं एकच्चे दुब्बुद्धिनो याचकं दिस्वा भकुटिं करोन्ति, तं विनयित्वा, पसन्नमुखा हुत्वाति अत्थो. पञ्जलिकाति पग्गहितअञ्जलिनो हुत्वा.

४९१. अथ ब्राह्मणो भगवन्तं थोमयमानो ‘‘बुद्धो भव’’न्ति गाथमाह. तत्थ आयागोति आयजितब्बो, ततो ततो आगम्म वा यजितब्बमेत्थातिपि आयागो, देय्यधम्मानं अधिट्ठानभूतोति वुत्तं होति. सेसमेत्थ इतो पुरिमगाथासु च यं न वण्णितं, तं सक्का अवण्णितम्पि जानितुन्ति उत्तानत्थत्तायेव न वण्णितं. इतो परं पन कसिभारद्वाजसुत्ते वुत्तनयमेवाति.

परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय

सुत्तनिपात-अट्ठकथाय पूरळाससुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. माघसुत्तवण्णना

एवं मे सुतन्ति माघसुत्तं. का उप्पत्ति? अयमेव यास्स निदाने वुत्ता. अयञ्हि माघो माणवो दायको अहोसि दानपति. तस्सेतदहोसि – ‘‘सम्पत्तकपणद्धिकादीनं दानं दिन्नं महप्फलं होति, उदाहु नोति समणं गोतमं एतमत्थं पुच्छिस्सामि, समणो किर गोतमो अतीतानागतपच्चुप्पन्नं जानाती’’ति. सो भगवन्तं उपसङ्कमित्वा पुच्छि. भगवा चस्स पुच्छानुरूपं ब्याकासि. तयिदं सङ्गीतिकारानं ब्राह्मणस्स भगवतोति तिण्णम्पि वचनं समोधानेत्वा ‘‘माघसुत्त’’न्ति वुच्चति.

तत्थ राजगहेति एवंनामके नगरे. तञ्हि मन्धातुमहागोविन्दादीहि परिग्गहितत्ता ‘‘राजगह’’न्ति वुच्चति. अञ्ञेपेत्थ पकारे वण्णयन्ति. किं तेहि, नाममेतं तस्स नगरस्स? तं पनेतं बुद्धकाले च चक्कवत्तिकाले च नगरं होति, सेसकाले सुञ्ञं होति यक्खपरिग्गहितं, तेसं वसन्तवनं हुत्वा तिट्ठति. एवं गोचरगामं दस्सेत्वा निवासट्ठानमाह – ‘‘गिज्झकूटे पब्बते’’ति. सो च गिज्झा तस्स कूटेसु वसिंसु, गिज्झसदिसानि वास्स कूटानि, तस्मा ‘‘गिज्झकूटो’’ति वुच्चतीति वेदितब्बो.

अथ खो…पे… अवोचाति एत्थ माघोति तस्स ब्राह्मणस्स नामं. माणवोति अन्तेवासिवासं अनतीतभावेन वुच्चति, जातिया पन महल्लको. ‘‘पुब्बाचिण्णवसेना’’ति एके पिङ्गियो माणवो विय. सो हि वीसवस्ससतिकोपि पुब्बाचिण्णवसेन ‘‘पिङ्गियो माणवो’’ त्वेव सङ्खं अगमासि. सेसं वुत्तनयमेव.

अहञ्हि, भो गोतम…पे… पसवामीति एत्थ दायको दानपतीति दायको चेव दानपति च. यो हि अञ्ञस्स सन्तकं तेनाणत्तो देति, सोपि दायको होति, तस्मिं पन दाने इस्सरियाभावतो न दानपति. अयं पन अत्तनो सन्तकंयेव देति. तेनाह – ‘‘अहञ्हि, भो गोतम, दायको दानपती’’ति. अयमेव हि एत्थ अत्थो, अञ्ञत्र पन अन्तरन्तरा मच्छेरेन अभिभुय्यमानो दायको अनभिभूतो दानपतीतिआदिनापि नयेन वत्तुं वट्टति. वदञ्ञूति याचकानं वचनं जानामि वुत्तमत्तेयेव ‘‘अयमिदमरहति अयमिद’’न्ति पुरिसविसेसावधारणेन बहूपकारभावगहणेन वा. याचयोगोति याचितुं युत्तो. यो हि याचके दिस्वाव भकुटिं कत्वा फरुसवचनादीनि भणति, सो न याचयोगो होति. अहं पन न तादिसोति दीपेति. धम्मेनाति अदिन्नादाननिकतिवञ्चनादीनि वज्जेत्वा भिक्खाचरियाय, याचनायाति अत्थो. याचना हि ब्राह्मणानं भोगपरियेसने धम्मो, याचमानानञ्च नेसं परेहि अनुग्गहकामेहि दिन्ना भोगा धम्मलद्धा नाम धम्माधिगता च होन्ति, सो च तथा परियेसित्वा लभि. तेनाह – ‘‘धम्मेन भोगे परियेसामि…पे… धम्माधिगतेही’’ति. भिय्योपि ददामीति ततो उत्तरिपि ददामि, पमाणं नत्थि, एत्थ लद्धभोगप्पमाणेन ददामीति दस्सेति.

तग्घाति एकंसवचने निपातो. एकंसेनेव हि सब्बबुद्धपच्चेकबुद्धसावकेहि पसत्थं दानं अन्तमसो तिरच्छानगतानम्पि दीयमानं. वुत्तञ्चेतं ‘‘सब्बत्थ वण्णितं दानं, न दानं गरहितं क्वची’’ति. तस्मा भगवापि एकंसेनेव तं पसंसन्तो आह – ‘‘तग्घ त्वं माणव…पे… पसवसी’’ति. सेसं उत्तानत्थमेव. एवं भगवता ‘‘बहुं सो पुञ्ञं पसवती’’ति वुत्तेपि दक्खिणेय्यतो दक्खिणाविसुद्धिं सोतुकामो ब्राह्मणो उत्तरि भगवन्तं पुच्छि. तेनाहु सङ्गीतिकारा – ‘‘अथ खो माघो माणवो भगवन्तं गाथाय अज्झभासी’’ति. तं अत्थतो वुत्तनयमेव.

४९२. पुच्छामहन्तिआदिगाथासु पन वदञ्ञुन्ति वचनविदुं, सब्बाकारेन सत्तानं वुत्तवचनाधिप्पायञ्ञुन्ति वुत्तं होति. सुज्झेति दक्खिणेय्यवसेन सुद्धं महप्फलं भवेय्य. योजना पनेत्थ – यो याचयोगो दानपति गहट्ठो पुञ्ञत्थिको हुत्वा परेसं अन्नपानं ददं यजति, न अग्गिम्हि आहुतिमत्तं पक्खिपन्तो, तञ्च खो पुञ्ञपेक्खोव न पच्चुपकारकल्याणकित्तिसद्दादिअपेक्खो, तस्स एवरूपस्स यजमानस्स हुतं कथं सुज्झेय्याति?

४९३. आराधये दक्खिणेय्येभि तादीति तादिसो याचयोगो दक्खिणेय्येहि आराधये सम्पादये सोधये, महप्फलं तं हुतं करेय्य, न अञ्ञथाति अत्थो. इमिनास्स ‘‘कथं हुतं यजमानस्स सुज्झे’’ इच्चेतं ब्याकतं होति.

४९४. अक्खाहि मे भगवा दक्खिणेय्येति एत्थ यो याचयोगो ददं परेसं यजति, तस्स मे भगवा दक्खिणेय्ये अक्खाहीति एवं योजना वेदितब्बा.

४९५. अथस्स भगवा नानप्पकारेहि नयेहि दक्खिणेय्ये पकासेन्तो ‘‘ये वे असत्ता’’तिआदिका गाथायो अभासि. तत्थ असत्ताति रागादिसङ्गवसेन अलग्गा. केवलिनोति परिनिट्ठितकिच्चा. यतत्ताति गुत्तचित्ता.

४९६-७. दन्ता अनुत्तरेन दमथेन, विमुत्ता पञ्ञाचेतोविमुत्तीहि, अनीघा आयतिं वट्टदुक्खाभावेन, निरासा सम्पति किलेसाभावेन. इमिस्सा पन गाथाय दुतियगाथा भावनानुभावप्पकासननयेन वुत्ताति वेदितब्बा. ‘‘भावनानुयोगमनुयुत्तस्स, भिक्खवे, भिक्खुनो विहरतो किञ्चापि न एवं इच्छा उप्पज्जेय्य ‘अहो वत मे अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चेय्या’ति (अ. नि. ७.७१), अथ ख्वास्स अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चती’’ति इदं चेत्थ सुत्तं साधकं.

४९८-५०२. रागञ्च…पे… येसु न माया…पे… न तण्हासु उपातिपन्नाति कामतण्हादीसु नाधिमुत्ता. वितरेय्याति वितरित्वा. तण्हाति रूपतण्हादिछब्बिधा. भवाभवायाति सस्सताय वा उच्छेदाय वा. अथ वा भवस्स अभवाय भवाभवाय, पुनब्भवाभिनिब्बत्तियाति वुत्तं होति. इध वा हुरं वाति इदं पन ‘‘कुहिञ्चि लोके’’ति इमस्स वित्थारवचनं.

५०४. ये वीतरागा…पे… समिताविनोति समितवन्तो, किलेसवूपसमकारिनोति अत्थो. समितावितत्ता च वीतरागा अकोपा. इध विप्पहायाति इधलोके वत्तमाने खन्धे विहाय, ततो परं येसं गमनं नत्थीति वुत्तं होति. इतो परं ‘‘ये कामे हित्वा अगहा चरन्ति, सुसञ्ञतत्ता तसरंव उज्जु’’न्ति इमम्पि गाथं केचि पठन्ति.

५०६-८. जहित्वाति हित्वा. ‘‘जहित्वाना’’तिपि पाठो, अयमेवत्थो. अत्तदीपाति अत्तनो गुणे एव अत्तनो दीपं कत्वा विचरन्ता खीणासवा वुच्चन्ति. ये हेत्थाति हकारो निपातो पदपूरणमत्ते. अयं पनत्थो – ये एत्थ खन्धायतनादिसन्ताने यथा इदं खन्धायतनादि तथा जानन्ति, यंसभावं तंसभावंयेव सञ्जानन्ति अनिच्चादिवसेन जानन्ता. अयमन्तिमा नत्थि पुनब्भवोति अयं नो अन्तिमा जाति, इदानि नत्थि पुनब्भवोति एवञ्च ये जानन्तीति.

५०९. यो वेदगूति इदानि अत्तानं सन्धाय भगवा इमं गाथमाह. तत्थ सतिमाति छसततविहारसतिया समन्नागतो. सम्बोधिपत्तोति सब्बञ्ञुतं पत्तो. सरणं बहूनन्ति बहूनं देवमनुस्सानं भयविहिंसनेन सरणभूतो.

५१०. एवं दक्खिणेय्ये सुत्वा अत्तमनो ब्राह्मणो आह – ‘‘अद्धा अमोघा’’ति. तत्थ त्वञ्हेत्थ जानासि यथा तथा इदन्ति त्वञ्हि एत्थ लोके इदं सब्बम्पि ञेय्यं यथा तथा जानासि याथावतो जानासि, यादिसं तं तादिसमेव जानासीति वुत्तं होति. तथा हि ते विदितो एस धम्मोति तथा हि ते एसा धम्मधातु सुप्पटिविद्धा, यस्सा सुप्पटिविद्धता यं यं इच्छसि, तं तं जानासीति अधिप्पायो.

५११. एवं सो ब्राह्मणो भगवन्तं पसंसित्वा दक्खिणेय्यसम्पदाय यञ्ञसम्पदं ञत्वा दायकसम्पदायपि तं छळङ्गपरिपूरं यञ्ञसम्पदं सोतुकामो ‘‘यो याचयोगो’’ति उत्तरिपञ्हं पुच्छि. तत्रायं योजना – यो याचयोगो ददं परेसं यजति, तस्स अक्खाहि मे भगवा यञ्ञसम्पदन्ति.

५१२. अथस्स भगवा द्वीहि गाथाहि अक्खासि. तत्थायं अत्थयोजना – यजस्सु माघ, यजमानो च सब्बत्थ विप्पसादेहि चित्तं, तीसुपि कालेसु चित्तं पसादेहि. एवं ते यायं –

‘‘पुब्बेव दाना सुमनो, ददं चित्तं पसादये;

दत्वा अत्तमनो होति, एसा यञ्ञस्स सम्पदा’’ति. (अ. नि. ६.३७; पे. व. ३०५) –

यञ्ञसम्पदा वुत्ता, ताय सम्पन्नो यञ्ञो भविस्सति. तत्थ सिया ‘‘कथं चित्तं पसादेतब्ब’’न्ति? दोसप्पहानेन. कथं दोसप्पहानं होति? यञ्ञारम्मणताय. अयञ्हि आरम्मणं यजमानस्स यञ्ञो एत्थ पतिट्ठाय जहाति दोसं, अयञ्हि सत्तेसु मेत्तापुब्बङ्गमेन सम्मादिट्ठिपदीपविहतमोहन्धकारेन चित्तेन यजमानस्स देय्यधम्मसङ्खातो यञ्ञो आरम्मणं होति, सो एत्थ यञ्ञे आरम्मणवसेन पवत्तिया पतिट्ठाय देय्यधम्मपच्चयं लोभं, पटिग्गाहकपच्चयं कोधं, तदुभयनिदानं मोहन्ति एवं तिविधम्पि जहाति दोसं. सो एवं भोगेसु वीतरागो, सत्तेसु च पविनेय्य दोसं तप्पहानेनेव पहीनपञ्चनीवरणो अनुक्कमेन उपचारप्पनाभेदं अपरिमाणसत्तफरणेन एकसत्ते वा अनवसेसफरणेन अप्पमाणं मेत्तं चित्तं भावेन्तो पुन भावनावेपुल्लत्थं, रत्तिन्दिवं सततं सब्बइरियापथेसु अप्पमत्तो हुत्वा तमेव मेत्तज्झानसङ्खातं सब्बा दिसा फरते अप्पमञ्ञन्ति.

५१४. अथ ब्राह्मणो तं मेत्तं ‘‘ब्रह्मलोकमग्गो अय’’न्ति अजानन्तो केवलं अत्तनो विसयातीतं मेत्ताभावनं सुत्वा सुट्ठुतरं सञ्जातसब्बञ्ञुसम्भावनो भगवति अत्तना ब्रह्मलोकाधिमुत्तत्ता ब्रह्मलोकूपपत्तिमेव च सुद्धिं मुत्तिञ्च मञ्ञमानो ब्रह्मलोकमग्गं पुच्छन्तो ‘‘को सुज्झती’’ति गाथमाह. तत्र च ब्रह्मलोकगामिं पुञ्ञं करोन्तं सन्धायाह – ‘‘को सुज्झति मुच्चती’’ति, अकरोन्तं सन्धाय ‘‘बज्झती चा’’ति. केनत्तनाति केन कारणेन. सक्खि ब्रह्मज्जदिट्ठोति ब्रह्मा अज्ज सक्खि दिट्ठो. सच्चन्ति भगवतो ब्रह्मसमत्तं आरब्भ अच्चादरेन सपथं करोति. कथं उपपज्जतीति अच्चादरेनेव पुनपि पुच्छति. जुतिमाति भगवन्तं आलपति.

तत्थ यस्मा यो भिक्खु मेत्ताय तिकचतुक्कज्झानं उप्पादेत्वा तमेव पादकं कत्वा विपस्सन्तो अरहत्तं पापुणाति, सो सुज्झति मुच्चति च, तथारूपो च ब्रह्मलोकं न गच्छति. यो पन मेत्ताय तिकचतुक्कज्झानं उप्पादेत्वा ‘‘सन्ता एसा समापत्ती’’तिआदिना नयेन तं अस्सादेति, सो बज्झति. अपरिहीनज्झानो च तेनेव झानेन ब्रह्मलोकं गच्छति, तस्मा भगवा यो सुज्झति मुच्चति च, तस्स ब्रह्मलोकगमनं अननुजानन्तो अनामसित्वाव तं पुग्गलं यो बज्झति. तस्स तेन झानेन ब्रह्मलोकगमनं दस्सेन्तो ब्राह्मणस्स सप्पायेन नयेन ‘‘यो यजती’’ति इमं गाथमाह.

५१५. तत्थ तिविधन्ति तिकालप्पसादं सन्धायाह. तेन दायकतो अङ्गत्तयं दस्सेति. आराधये दक्खिणेय्येभि तादीति तञ्च सो तादिसो तिविधसम्पत्तिसाधको पुग्गलो तिविधं यञ्ञसम्पदं दक्खिणेय्येहि खीणासवेहि साधेय्य सम्पादेय्य. इमिना पटिग्गाहकतो अङ्गत्तयं दस्सेति. एवं यजित्वा सम्मा याचयोगोति एवं मेत्तज्झानपदट्ठानभावेन छळङ्गसमन्नागतं यञ्ञं सम्मा यजित्वा सो याचयोगो तेन छळङ्गयञ्ञूपनिस्सयेन मेत्तज्झानेन उपपज्जति ब्रह्मलोकन्ति ब्रूमीति ब्राह्मणं समुस्साहेन्तो देसनं समापेसि. सेसं सब्बगाथासु उत्तानत्थमेव. इतो परञ्च पुब्बे वुत्तनयमेवाति.

परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय

सुत्तनिपात-अट्ठकथाय माघसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. सभियसुत्तवण्णना

एवं मे सुतन्ति सभियसुत्तं. का उप्पत्ति? अयमेव यास्स निदाने वुत्ता. अत्थवण्णनाक्कमेपि चस्स पुब्बसदिसं पुब्बे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. यं पन अपुब्बं, तं उत्तानत्थानि पदानि परिहरन्ता वण्णयिस्साम. वेळुवने कलन्दकनिवापेति वेळुवनन्ति तस्स उय्यानस्स नामं. तं किर वेळूहि च परिक्खित्तं अहोसि अट्ठारसहत्थेन च पाकारेन, गोपुरद्वारट्टालकयुत्तं नीलोभासं मनोरमं, तेन ‘‘वेळुवन’’न्ति वुच्चति. कलन्दकानञ्चेत्थ निवापं अदंसु, तेन ‘‘कलन्दकनिवापो’’ति वुच्चति. कलन्दका नाम काळका वुच्चन्ति. पुब्बे किर अञ्ञतरो राजा तत्थ उय्यानकीळनत्थं आगतो सुरामदेन मत्तो दिवासेय्यं सुपि. परिजनोपिस्स ‘‘सुत्तो राजा’’ति पुप्फफलादीहि पलोभियमानो इतो चितो च पक्कामि. अथ सुरागन्धेन अञ्ञतरस्मा सुसिररुक्खा कण्हसप्पो निक्खमित्वा रञ्ञो अभिमुखो आगच्छति. तं दिस्वा रुक्खदेवता ‘‘रञ्ञो जीवितं दस्सामी’’ति काळकवेसेन आगन्त्वा कण्णमूले सद्दमकासि. राजा पटिबुज्झि, कण्हसप्पो निवत्तो. सो तं दिस्वा ‘‘इमाय मम काळकाय जीवितं दिन्न’’न्ति काळकानं तत्थ निवापं पट्ठपेसि, अभयघोसनञ्च घोसापेसि. तस्मा तं ततो पभुति ‘‘कलन्दकनिवापो’’ति सङ्खं गतं.

सभियस्स परिब्बाजकस्साति सभियोति तस्स नामं, परिब्बाजकोति बाहिर पब्बज्जं उपादाय वुच्चति. पुराणसालोहिताय देवतायाति न माता न पिता, अपिच खो पनस्स माता विय पिता विय च हितज्झासयत्ता सो देवपुत्तो ‘‘पुराणसालोहिता देवता’’ति वुत्तो. परिनिब्बुते किर कस्सपे भगवति पतिट्ठिते सुवण्णचेतिये तयो कुलपुत्ता सम्मुखसावकानं सन्तिके पब्बजित्वा चरियानुरूपानि कम्मट्ठानानि गहेत्वा पच्चन्तजनपदं गन्त्वा अरञ्ञायतने समणधम्मं करोन्ति, अन्तरन्तरा च चेतियवन्दनत्थाय धम्मस्सवनत्थाय च नगरं गच्छन्ति. अपरेन च समयेन तावतकम्पि अरञ्ञे विप्पवासं अरोचयमाना तत्थेव अप्पमत्ता विहरिंसु, एवं विहरन्तापि न च किञ्चि विसेसं अधिगमिंसु. ततो नेसं अहोसि – ‘‘मयं पिण्डाय गच्छन्ता जीविते सापेक्खा होम, जीविते सापेक्खेन च न सक्का लोकुत्तरधम्मो अधिगन्तुं, पुथुज्जनकालकिरियापि दुक्खा, हन्द मयं निस्सेणिं बन्धित्वा पब्बतं अभिरुय्ह काये च जीविते च अनपेक्खा समणधम्मं करोमा’’ति. ते तथा अकंसु.

अथ नेसं महाथेरो उपनिस्सयसम्पन्नत्ता तदहेव छळभिञ्ञापरिवारं अरहत्तं सच्छाकासि. सो इद्धिया हिमवन्तं गन्त्वा अनोतत्ते मुखं धोवित्वा उत्तरकुरूसु पिण्डाय चरित्वा कतभत्तकिच्चो पुन अञ्ञम्पि पदेसं गन्त्वा पत्तं पूरेत्वा अनोतत्तउदकञ्च नागलतादन्तपोणञ्च गहेत्वा तेसं सन्तिकं आगन्त्वा आह – ‘‘पस्सथावुसो ममानुभावं, अयं उत्तरकुरुतो पिण्डपातो, इदं हिमवन्ततो उदकदन्तपोणं आभतं, इमं भुञ्जित्वा समणधम्मं करोथ, एवाहं तुम्हे सदा उपट्ठहिस्सामी’’ति. ते तं सुत्वा आहंसु – ‘‘तुम्हे, भन्ते, कतकिच्चा, तुम्हेहि सह सल्लापमत्तम्पि अम्हाकं पपञ्चो, मा दानि तुम्हे पुन अम्हाकं सन्तिकं आगमित्था’’ति. सो केनचि परियायेन ते सम्पटिच्छापेतुं असक्कोन्तो पक्कामि.

ततो तेसं एको द्वीहतीहच्चयेन पञ्चाभिञ्ञो अनागामी अहोसि. सोपि तथेव अकासि, इतरेन च पटिक्खित्तो तथेव अगमासि. सो तं पटिक्खिपित्वा वायमन्तो पब्बतं आरुहनदिवसतो सत्तमे दिवसे किञ्चि विसेसं अनधिगन्त्वाव कालकतो देवलोके निब्बत्ति. खीणासवत्थेरोपि तं दिवसमेव परिनिब्बायि, अनागामी सुद्धावासेसु उप्पज्जि. देवपुत्तो छसु कामावचरदेवलोकेसु अनुलोमपटिलोमेन दिब्बसम्पत्तिं अनुभवित्वा अम्हाकं भगवतो काले देवलोका चवित्वा अञ्ञतरिस्सा परिब्बाजिकाय कुच्छिम्हि पटिसन्धिं अग्गहेसि. सा किर अञ्ञतरस्स खत्तियस्स धीता, तं मातापितरो ‘‘अम्हाकं धीता समयन्तरं जानातू’’ति एकस्स परिब्बाजकस्स निय्यातेसुं. तस्सेको अन्तेवासिको परिब्बाजको ताय सद्धिं विप्पटिपज्जि. सा तेन गब्भं गण्हि. तं गब्भिनिं दिस्वा परिब्बाजिका निक्कड्ढिंसु. सा अञ्ञत्थ गच्छन्ती अन्तरामग्गे सभायं विजायि, तेनस्स ‘‘सभियो’’त्वेव नामं अकासि. सोपि सभियो वड्ढित्वा परिब्बाजकपब्बज्जं पब्बजित्वा नानासत्थानि उग्गहेत्वा महावादी हुत्वा वादक्खित्तताय सकलजम्बुदीपे विचरन्तो अत्तनो सदिसं वादिं अदिस्वा नगरद्वारे अस्समं कारापेत्वा खत्तियकुमारादयो सिप्पं सिक्खापेन्तो तत्थ वसति.

अथ भगवा पवत्तितवरधम्मचक्को अनुपुब्बेन राजगहं आगन्त्वा वेळुवने विहरति कलन्दकनिवापे. सभियो पन बुद्धुप्पादं न जानाति. अथ सो सुद्धावासब्रह्मा समापत्तितो वुट्ठाय ‘‘इमाहं विसेसं कस्सानुभावेन पत्तो’’ति आवज्जेन्तो कस्सपस्स भगवतो सासने समणधम्मकिरियं ते च सहाये अनुस्सरित्वा ‘‘तेसु एको परिनिब्बुतो, एको इदानि कत्था’’ति आवज्जेन्तो ‘‘देवलोका चवित्वा जम्बुदीपे उप्पन्नो बुद्धुप्पादम्पि न जानाती’’ति ञत्वा ‘‘हन्द नं बुद्धुपसेवनाय नियोजेमी’’ति वीसति पञ्हे अभिसङ्खरित्वा रत्तिभागे तस्स अस्सममागम्म आकासे ठत्वा ‘‘सभिय, सभिया’’ति पक्कोसि. सो निद्दायमानो तिक्खत्तुं तं सद्दं सुत्वा निक्खम्म ओभासं दिस्वा पञ्जलिको अट्ठासि. ततो तं ब्रह्मा आह – ‘‘अहं सभिय तवत्थाय वीसति पञ्हे आहरिं, ते त्वं उग्गण्ह. यो च ते समणो वा ब्राह्मणो वा इमे पञ्हे पुट्ठो ब्याकरोति, तस्स सन्तिके ब्रह्मचरियं चरेय्यासी’’ति. इमं देवपुत्तं सन्धायेतं वुत्तं ‘‘पुराणसालोहिताय देवताय पञ्हा उद्दिट्ठा होन्ती’’ति. उद्दिट्ठाति उद्देसमत्तेनेव वुत्ता, न विभङ्गेन.

एवं वुत्ते च ने सभियो एकवचनेनेव पदपटिपाटिया उग्गहेसि. अथ सो ब्रह्मा जानन्तोपि तस्स बुद्धुप्पादं नाचिक्खि. ‘‘अत्थं गवेसमानो परिब्बाजको सयमेव सत्थारं ञस्सति. इतो बहिद्धा च समणब्राह्मणानं तुच्छभाव’’न्ति इमिना पनाधिप्पायेन एवमाह – ‘‘यो ते सभिय…पे… चरेय्यासी’’ति. थेरगाथासु पन चतुक्कनिपाते सभियत्थेरापदानं वण्णेन्ता भणन्ति ‘‘सा चस्स माता अत्तनो विप्पटिपत्तिं चिन्तेत्वा तं जिगुच्छमाना झानं उप्पादेत्वा ब्रह्मलोके उप्पन्ना, ताय ब्रह्मदेवताय ते पञ्हा उद्दिट्ठा’’ति.

ये तेति इदानि वत्तब्बानं उद्देसपच्चुद्देसो. समणब्राह्मणाति पब्बज्जूपगमनेन लोकसम्मुतिया च समणा चेव ब्राह्मणा च. सङ्घिनोति गणवन्तो. गणिनोति सत्थारो, ‘‘सब्बञ्ञुनो मय’’न्ति एवं पटिञ्ञातारो. गणाचरियाति उद्देसपरिपुच्छादिवसेन पब्बजितगहट्ठगणस्स आचरिया. ञाताति अभिञ्ञाता, विस्सुता पाकटाति वुत्तं होति. यसस्सिनोति लाभपरिवारसम्पन्ना. तित्थकराति तेसं दिट्ठानुगतिं आपज्जन्तेहि ओतरितब्बानं ओगाहितब्बानं दिट्ठितित्थानं कत्तारो. साधुसम्मता बहुजनस्साति ‘‘साधवो एते सन्तो सप्पुरिसा’’ति एवं बहुजनस्स सम्मता.

सेय्यथिदन्ति कतमे तेति चे-इच्चेतस्मिं अत्थे निपातो. पूरणोति नामं, कस्सपोति गोत्तं. सो किर जातिया दासो, दाससतं पूरेन्तो जातो. तेनस्स ‘‘पूरणो’’ति नाममकंसु. पलायित्वा पन नग्गेसु पब्बजित्वा ‘‘कस्सपो अह’’न्ति गोत्तं उद्दिसि, सब्बञ्ञुतञ्च पच्चञ्ञासि. मक्खलीति नामं, गोसालाय जातत्ता गोसालोतिपि वुच्चति. सोपि किर जातिया दासो एव, पलायित्वा पब्बजि, सब्बञ्ञुतञ्च पच्चञ्ञासि. अजितोति नामं, अप्पिच्छताय केसकम्बलं धारेति, तेन केसकम्बलोतिपि वुच्चति, सोपि सब्बञ्ञुतं पच्चञ्ञासि. पकुधोति नामं, कच्चायनोति गोत्तं. अप्पिच्छवसेन उदके जीवसञ्ञाय च न्हानमुखधोवनादि पटिक्खित्तो, सोपि सब्बञ्ञुतं पच्चञ्ञासि. सञ्चयोति नामं, बेलट्ठो पनस्स पिता, तस्मा बेलट्ठपुत्तोति वुच्चति, सोपि सब्बञ्ञुतं पच्चञ्ञासि. निगण्ठोति पब्बज्जानामेन, नाटपुत्तोति पितुनामेन वुच्चति. नाटोति किर नामस्स पिता, तस्स पुत्तोति नाटपुत्तो, सोपि सब्बञ्ञुतं पच्चञ्ञासि. सब्बेपि पञ्चसतपञ्चसतसिस्सपरिवारा अहेसुं. तेति ते छ सत्थारो. ते पञ्हेति ते वीसति पञ्हे. तेति ते छ सत्थारो. न सम्पायन्तीति न सम्पादेन्ति. कोपन्ति चित्तचेतसिकानं आविलभावं. दोसन्ति पदुट्ठचित्ततं, तदुभयम्पेतं मन्दतिक्खभेदस्स कोधस्सेवाधिवचनं. अप्पच्चयन्ति अप्पतीतता, दोमनस्सन्ति वुत्तं होति. पातुकरोन्तीति कायवचीविकारेन पकासेन्ति, पाकटं करोन्ति.

हीनायाति गहट्ठभावाय. गहट्ठभावो हि पब्बज्जं उपनिधाय सीलादिगुणहीनतो हीनकामसुखपटिसेवनतो वा ‘‘हीनो’’ति वुच्चति. उच्चा पब्बज्जा. आवत्तित्वाति ओसक्कित्वा. कामे परिभुञ्जेय्यन्ति कामे पटिसेवेय्यं. इति किरस्स सब्बञ्ञुपटिञ्ञानम्पि पब्बजितानं तुच्छकत्तं दिस्वा अहोसि. उप्पन्नपरिवितक्कवसेनेव च आगन्त्वा पुनप्पुनं वीमंसमानस्स अथ खो सभियस्स परिब्बाजकस्स एतदहोसि – ‘‘अयम्पि खो समणो’’ति च ‘‘येपि खो ते भोन्तो’’ति च ‘‘समणो खो दहरोति न उञ्ञातब्बो’’ति चाति एवमादि. तत्थ जिण्णातिआदीनि पदानि वुत्तनयानेव. थेराति अत्तनो समणधम्मे थिरभावप्पत्ता. रत्तञ्ञूति रतनञ्ञू, ‘‘निब्बानरतनं जानाम मय’’न्ति एवं सकाय पटिञ्ञाय लोकेनापि सम्मता, बहुरत्तिविदू वा. चिरं पब्बजितानं एतेसन्ति चिरपब्बजिता. न उञ्ञातब्बोति न अवजानितब्बो, न नीचं कत्वा जानितब्बोति वुत्तं होति. न परिभोतब्बोति न परिभवितब्बो, ‘‘किमेस ञस्सती’’ति एवं न गहेतब्बोति वुत्तं होति.

५१६. कङ्खी वेचिकिच्छीति सभियो भगवता सद्धिं सम्मोदमानो एवं भगवतो रूपसम्पत्तिदमूपसमसूचितं सब्बञ्ञुतं सम्भावयमानो विगतुद्धच्चो हुत्वा आह – ‘‘कङ्खी वेचिकिच्छी’’ति. तत्थ ‘‘लभेय्यं नु खो इमेसं ब्याकरण’’न्ति एवं पञ्हानं ब्याकरणकङ्खाय कङ्खी. ‘‘को नु खो इमस्सिमस्स च पञ्हस्स अत्थो’’ति एवं विचिकिच्छाय वेचिकिच्छी. दुब्बलविचिकिच्छाय वा तेसं पञ्हानं अत्थे कङ्खनतो कङ्खी, बलवतिया विचिनन्तो किच्छतियेव, न सक्कोति सन्निट्ठातुन्ति वेचिकिच्छी. अभिकङ्खमानोति अतिविय पत्थयमानो. तेसन्तकरोति तेसं पञ्हानं अन्तकरो. भवन्तोव एवं भवाहीति दस्सेन्तो आह ‘‘पञ्हे मे पुट्ठो…पे… ब्याकरोहि मे’’ति. तत्थ पञ्हे मेति पञ्हे मया. पुट्ठोति पुच्छितो. अनुपुब्बन्ति पञ्हपटिपाटिया अनुधम्मन्ति अत्थानुरूपं पाळिं आरोपेन्तो. ब्याकरोहि मेति मय्हं ब्याकरोहि.

५१७. दूरतोति सो किर इतो चितो चाहिण्डन्तो सत्तयोजनसतमग्गतो आगतो. तेनाह – भगवा ‘‘दूरतो आगतोसी’’ति, कस्सपस्स भगवतो वा सासनतो आगतत्ता ‘‘दूरतो आगतोसी’’ति नं आह.

५१८. पुच्छ मन्ति इमाय पनस्स गाथाय सब्बञ्ञुपवारणं पवारेति. तत्थ मनसिच्छसीति मनसा इच्छसि.

यं वताहन्ति यं वत अहं. अत्तमनोति पीतिपामोज्जसोमनस्सेहि फुटचित्तो. उदग्गोति कायेन चित्तेन च अब्भुन्नतो. इदं पन पदं न सब्बपाठेसु अत्थि. इदानि येहि धम्मेहि अत्तमनो, ते दस्सेन्तो आह – ‘‘पमुदितो पीतिसोमनस्सजातो’’ति.