३. सुभासितसुत्तवण्णना
एवं मे सुतन्ति सुभासितसुत्तं. अत्तज्झासयतो चस्स उप्पत्ति. भगवा हि सुभासितप्पियो, सो अत्तनो सुभासितसमुदाचारप्पकासनेन सत्तानं दुब्भासितसमुदाचारं पटिसेधेन्तो इमं सुत्तमभासि. तत्थ एवं मे सुतन्तिआदि सङ्गीतिकारवचनं. तत्थ तत्र खो भगवा…पे… भदन्तेति ते भिक्खूति एतं अपुब्बं, सेसं वुत्तनयमेव. तस्मा अपुब्बपदवण्णनत्थमिदं वुच्चति – तत्राति देसकालपरिदीपनं. तञ्हि यं समयं विहरति, तत्र समये, यस्मिञ्च आरामे विहरति, तत्र आरामेति दीपेति. भासितब्बयुत्ते वा देसकाले दीपेति. न हि भगवा अयुत्ते देसे काले वा धम्मं भासति. ‘‘अकालो खो, ताव, बाहिया’’तिआदि (उदा. १०) चेत्थ साधकं. खोति पदपूरणमत्ते अवधारणादिकालत्थे वा निपातो. भगवाति लोकगरुपरिदीपनं. भिक्खूति कथासवनयुत्तपुग्गलपरिदीपनं. आमन्तेसीति आलपि अभासि सम्बोधेसि.
भिक्खवोति आमन्तनाकारपरिदीपनं. तञ्च भिक्खनसीलतादिगुणयोगसिद्धत्ता वुत्तं. तेन नेसं हीनाधिकजनसेवितं वुत्तिं पकासेन्तो उद्धतदीनभावनिग्गहं करोति. ‘‘भिक्खवो’’ति इमिना च करुणाविप्फारसोम्महदयनयननिपातपुब्बङ्गमेन वचनेन ते अत्तनो मुखाभिमुखे करित्वा तेनेव कथेतुकम्यतादीपकेन वचनेन तेसं सोतुकम्यतं जनेति, तेनेव च सम्बोधनत्थेन वचनेन साधुकसवनमनसिकारेपि ते नियोजेति. साधुकसवनमनसिकारायत्ता हि सासनसम्पत्ति. अपरेसुपि देवमनुस्सेसु विज्जमानेसु कस्मा भिक्खू एव आमन्तेसीति चे? जेट्ठसेट्ठासन्नसदासन्निहितभावतो. सब्बपरिससाधारणा हि अयं धम्मदेसना, न पाटिपुग्गलिका. परिसाय च जेट्ठा भिक्खू पठमुप्पन्नत्ता, सेट्ठा अनगारियभावं आदिं कत्वा सत्थु चरियानुविधायकत्ता सकलसासनपटिग्गाहकत्ता च. आसन्ना तत्थ निसिन्नेसु सत्थु सन्तिकत्ता, सदा सन्निहिता सत्थु सन्तिकावचरत्ता. तेन भगवा सब्बपरिससाधारणं धम्मं देसेन्तो भिक्खू एव आमन्तेसि. अपिच भाजनं ते इमाय कथाय यथानुसिट्ठं पटिपत्तिसब्भावतोतिपि ते एव आमन्तेसि. भदन्तेति गारवाधिवचनमेतं. ते भिक्खूति ये भगवा आमन्तेसि, ते एवं भगवन्तं आलपन्ता भगवतो पच्चस्सोसुन्ति.
चतूहि अङ्गेहीति चतूहि कारणेहि अवयवेहि वा. मुसावादावेरमणिआदीनि हि चत्तारि सुभासितवाचाय कारणानि. सच्चवचनादयो चत्तारो अवयवा, कारणत्थे च अङ्गसद्दो. चतूहीति निस्सक्कवचनं होति, अवयवत्थे करणवचनं. समन्नागताति समनुआगता पवत्ता युत्ता च. वाचाति समुल्लपनवाचा. या सा ‘‘वाचा गिरा ब्यप्पथो’’ति (ध. स. ६३६) च, ‘‘नेला कण्णसुखा’’ति (दी. नि. १.९; म. नि. ३.१४) च एवमादीसु आगच्छति. या पन ‘‘वाचाय चे कतं कम्म’’न्ति (ध. स. अट्ठ. १ कायकम्मद्वार) एवं विञ्ञत्ति च, ‘‘या चतूहि वचीदुच्चरितेहि आरति विरति…पे… अयं वुच्चति सम्मावाचा’’ति (ध. स. २९९; विभ. २०६) एवं विरति च, ‘‘फरुसवाचा, भिक्खवे, आसेविता भाविता बहुलीकता निरयसंवत्तनिका होती’’ति (अ. नि. ८.४०) एवं चेतना च वाचाति आगच्छति, सा इध न अधिप्पेता. कस्मा? अभासितब्बतो. सुभासिता होतीति सुट्ठु भासिता होति. तेनस्सा अत्थावहनतं दीपेति. न दुब्भासिताति न दुट्ठु भासिता. तेनस्सा अनत्थानावहनतं दीपेति. अनवज्जाति वज्जसङ्खातरागादिदोसविरहिता. तेनस्सा कारणसुद्धिं वुत्तदोसाभावञ्च दीपेति. अननुवज्जा चाति अनुवादविमुत्ता. तेनस्सा सब्बाकारसम्पत्तिं दीपेति. विञ्ञूनन्ति पण्डितानं. तेन निन्दापसंसासु बाला अप्पमाणाति दीपेति.
कतमेहि चतूहीति कथेतुकम्यतापुच्छा. इधाति इमस्मिं सासने. भिक्खवेति येसं कथेतुकामो, तदालपनं. भिक्खूति वुत्तप्पकारवाचाभासनकपुग्गलनिदस्सनं. सुभासितंयेव भासतीति पुग्गलाधिट्ठानाय देसनाय चतूसु वाचङ्गेसु अञ्ञतरङ्गनिद्देसवचनं. नो दुब्भासितन्ति तस्सेव वाचङ्गस्स पटिपक्खभासननिवारणं. तेन ‘‘मुसावादादयोपि कदाचि वत्तब्बा’’ति दिट्ठिं निसेधेति. ‘‘नो दुब्भासित’’न्ति इमिना वा मिच्छावाचप्पहानं दीपेति, ‘‘सुभासित’’न्ति इमिना पहीनमिच्छावाचेन सता भासितब्बवचनलक्खणं. तथा पापस्स अकरणं, कुसलस्स उपसम्पदं. अङ्गपरिदीपनत्थं पन अभासितब्बं पुब्बे अवत्वा भासितब्बमेवाह. एस नयो धम्मंयेवातिआदीसुपि.
एत्थ च ‘‘सुभासितंयेव भासति नो दुब्भासित’’न्ति इमिना पिसुणदोसरहितं समग्गकरणवचनं वुत्तं, ‘‘धम्मंयेव भासति नो अधम्म’’न्ति इमिना सम्फदोसरहितं धम्मतो अनपेतं मन्तावचनं वुत्तं, इतरेहि द्वीहि फरुसालिकरहितानि पियसच्चवचनानि वुत्तानि. इमेहि खोतिआदिना पन तानि अङ्गानि पच्चक्खतो दस्सेन्तो तं वाचं निगमेति. विसेसतो चेत्थ ‘‘इमेहि खो, भिक्खवे, चतूहि अङ्गेहि समन्नागता वाचा सुभासिता होती’’ति भणन्तो यदञ्ञे पटिञ्ञादीहि अवयवेहि नामादीहि पदेहि लिङ्गवचनविभत्तिकालकारकादीहि सम्पत्तीहि च समन्नागतं वाचं ‘‘सुभासित’’न्ति मञ्ञन्ति, तं धम्मतो पटिसेधेति. अवयवादिसम्पन्नापि हि पेसुञ्ञादिसमन्नागता वाचा दुब्भासिताव होति अत्तनो परेसञ्च अनत्थावहत्ता. इमेहि पन चतूहि अङ्गेहि समन्नागता सचेपि मिलक्खुभासापरियापन्ना घटचेटिकागीतिकपरियापन्ना वा होति, तथापि सुभासिता एव लोकियलोकुत्तरहितसुखावहत्ता. सीहळदीपे मग्गपस्से सस्सं रक्खन्तिया सीहळचेटिकाय सीहळकेनेव जातिजरामरणपटिसंयुत्तं गीतं गायन्तिया सुत्वा मग्गं गच्छन्ता सट्ठिमत्ता विपस्सकभिक्खू चेत्थ अरहत्तं पत्ता निदस्सनं. तथा तिस्सो नाम आरद्धविपस्सको भिक्खु पदुमसरसमीपेन गच्छन्तो पदुमसरे पदुमानि भञ्जित्वा भञ्जित्वा –
‘‘पातो फुल्लं कोकनदं, सूरियालोकेन भज्जियते;
एवं मनुस्सत्तगता सत्ता, जराभिवेगेन मद्दीयन्ती’’ति. –
इमं गीतं गायन्तिया चेटिकाय सुत्वा अरहत्तं पत्तो, बुद्धन्तरे च अञ्ञतरो पुरिसो सत्तहि पुत्तेहि सद्धिं वना आगम्म अञ्ञतराय इत्थिया मुसलेन तण्डुले कोट्टेन्तिया –
‘‘जराय परिमद्दितं एतं, मिलातछविचम्मनिस्सितं;
मरणेन भिज्जति एतं, मच्चुस्स घसमामिसं.
‘‘किमीनं आलयं एतं, नानाकुणपेन पूरितं;
असुचिस्स भाजनं एतं, कदलिक्खन्धसमं इद’’न्ति. –
इमं गीतिकं सुत्वा सह पुत्तेहि पच्चेकबोधिं पत्तो, अञ्ञे च ईदिसेहि उपायेहि अरियभूमिं पत्ता निदस्सनं. अनच्छरियं पनेतं, यं भगवता आसयानुसयकुसलेन ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’तिआदिना नयेन वुत्ता गाथायो सुत्वा पञ्चसता भिक्खू अरहत्तं पापुणिंसु, अञ्ञे च खन्धायतनादिपटिसंयुत्ता कथा सुत्वा अनेके देवमनुस्साति. एवं इमेहि चतूहि अङ्गेहि समन्नागता वाचा सचेपि मिलक्खुभासापरियापन्ना, घटचेटिकागीतिकपरियापन्ना वा होति, तथापि ‘‘सुभासिता’’ति वेदितब्बा. सुभासितत्ता एव च अनवज्जा च अननुवज्जा च विञ्ञूनं अत्थत्थिकानं कुलपुत्तानं अत्थपटिसरणानं, नो ब्यञ्जनपटिसरणानन्ति.
इदमवोच भगवाति इदं सुभासितलक्खणं भगवा अवोच. इदं वत्वान सुगतो, अथापरं एतदवोच सत्थाति इदञ्च लक्खणं वत्वा अथ अञ्ञम्पि एतं अवोच सत्था. इदानि वत्तब्बगाथं दस्सेत्वा सब्बमेतं सङ्गीतिकारका आहंसु. तत्थ अपरन्ति गाथाबन्धवचनं सन्धाय वुच्चति. तं दुविधं होति – पच्छा आगतपरिसं अस्सवनसुस्सवनआधारणदळ्हीकरणादीनि वा सन्धाय तदत्थदीपकमेव च. पुब्बे केनचि कारणेन परिहापितस्स अत्थस्स दीपनेन अत्थविसेसदीपकञ्च ‘‘पुरिसस्स हि जातस्स, कुठारी जायते मुखे’’तिआदीसु (सु. नि. ६६२) विय. इध पन तदत्थदीपकमेव.
४५३. तत्थ सन्तोति बुद्धादयो. ते हि सुभासितं ‘‘उत्तमं सेट्ठ’’न्ति वण्णयन्ति. दुतियं ततियं चतुत्थन्ति इदं पन पुब्बे निद्दिट्ठक्कमं उपादाय वुत्तं. गाथापरियोसाने पन वङ्गीसत्थेरो भगवतो सुभासिते पसीदि.
सो यं पसन्नाकारं अकासि, यञ्च वचनं भगवा अभासि, तं दस्सेन्ता सङ्गीतिकारका ‘‘अथ खो आयस्मा’’तिआदिमाहंसु. तत्थ पटिभाति मन्ति मम भागो पकासति. पटिभातु तन्ति तव भागो पकासतु. सारुप्पाहीति अनुच्छविकाहि. अभित्थवीति पसंसि.
४५४. न तापयेति विप्पटिसारेन न तापेय्य. न विहिंसेय्याति अञ्ञमञ्ञं भिन्दन्तो न बाधेय्य. सा वे वाचाति सा वाचा एकंसेनेव सुभासिता. एत्तावता अपिसुणवाचाय भगवन्तं थोमेति.
४५५. पटिनन्दिताति हट्ठेन हदयेन पटिमुखं गन्त्वा नन्दिता सम्पियायिता. यं अनादाय पापानि, परेसं भासते पियन्ति यं वाचं भासन्तो परेसं पापानि अप्पियानि पटिक्कूलानि फरुसवचनानि अनादाय अत्थब्यञ्जनमधुरं पियमेव वचनं भासति, तं पियवाचमेव भासेय्याति वुत्तं होति. इमाय गाथाय पियवचनेन भगवन्तं अभित्थवि.
४५६. अमताति अमतसदिसा सादुभावेन. वुत्तम्पि चेतं ‘‘सच्चं हवे सादुतरं रसान’’न्ति (सं. नि. १.७३; सु. नि. १८४). निब्बानामतपच्चयत्ता वा अमता. एस धम्मो सनन्तनोति यायं सच्चवाचा नाम, एस पोराणो धम्मो चरिया पवेणी, इदमेव हि पोराणानं आचिण्णं, न ते अलिकं भासिंसु. तेनेवाह – ‘‘सच्चे अत्थे च धम्मे च, अहु सन्तो पतिट्ठिता’’ति. तत्थ सच्चे पतिट्ठितत्ता एव अत्तनो च परेसञ्च अत्थे पतिट्ठिता. अत्थे पतिट्ठितत्ता एव च धम्मे पतिट्ठिता होन्तीति वेदितब्बा. परं वा द्वयं सच्चविसेसनमिच्चेव वेदितब्बं. सच्चे पतिट्ठिता. कीदिसे? अत्थे च धम्मे च, यं परेसं अत्थतो अनपेतत्ता अत्थं अनुपरोधं करोतीति वुत्तं होति. सतिपि च अनुपरोधकरत्ते धम्मतो अनपेतत्ता धम्मं, यं धम्मिकमेव अत्थं साधेतीति वुत्तं होति. इमाय गाथाय सच्चवचनेन भगवन्तं अभित्थवि.
४५७. खेमन्ति अभयं निरुपद्दवं. केन कारणेनाति चे? निब्बानप्पत्तिया दुक्खस्सन्तकिरियाय, यस्मा किलेसनिब्बानं पापेति, वट्टदुक्खस्स च अन्तकिरियाय संवत्ततीति अत्थो. अथ वा यं बुद्धो निब्बानप्पत्तिया दुक्खस्सन्तकिरियायाति द्विन्नं निब्बानधातूनमत्थाय खेममग्गप्पकासनतो खेमं वाचं भासति, सा वे वाचानमुत्तमाति सा वाचा सब्बवाचानं सेट्ठाति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. इमाय गाथाय मन्तावचनेन भगवन्तं अभित्थवन्तो अरहत्तनिकूटेन देसनं निट्ठापेसीति अयमेत्थ अपुब्बपदवण्णना. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति.
परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय
सुत्तनिपात-अट्ठकथाय सुभासितसुत्तवण्णना निट्ठिता.