११. नालकसुत्तवण्णना
६८५. आनन्दजातेति नालकसुत्तं. का उप्पत्ति? पदुमुत्तरस्स किर भगवतो सावकं मोनेय्यपटिपदं पटिपन्नं दिस्वा तथत्तं अभिकङ्खमानो ततो पभुति कप्पसतसहस्सं पारमियो पूरेत्वा असितस्स इसिनो भागिनेय्यो नालको नाम तापसो भगवन्तं धम्मचक्कप्पवत्तितदिवसतो सत्तमे दिवसे ‘‘अञ्ञातमेत’’न्तिआदीहि द्वीहि गाथाहि मोनेय्यपटिपदं पुच्छि. तस्स भगवा ‘‘मोनेय्यं ते उपञ्ञिस्स’’न्तिआदिना नयेन तं ब्याकासि. परिनिब्बुते पन भगवति सङ्गीतिं करोन्तेनायस्मता महाकस्सपेन आयस्मा आनन्दो तमेव मोनेय्यपटिपदं पुट्ठो येन यदा च समादपितो नालको भगवन्तं पुच्छि. तं सब्बं पाकटं कत्वा दस्सेतुकामो ‘‘आनन्दजाते’’तिआदिका वीसति वत्थुगाथायो वत्वा अभासि. तं सब्बम्पि ‘‘नालकसुत्त’’न्ति वुच्चति.
तत्थ आनन्दजातेति समिद्धिजाते वुद्धिप्पत्ते. पतीतेति तुट्ठे. अथ वा आनन्दजातेति पमुदिते. पतीतेति सोमनस्सजाते. सुचिवसनेति अकिलिट्ठवसने. देवानञ्हि कप्परुक्खनिब्बत्तानि वसनानि रजं वा मलं वा न गण्हन्ति. दुस्सं गहेत्वाति इध दुस्ससदिसत्ता ‘‘दुस्स’’न्ति लद्धवोहारं दिब्बवत्थं उक्खिपित्वा. असितो इसीति कण्हसरीरवण्णत्ता एवंलद्धनामो इसि. दिवाविहारेति दिवाविहारट्ठाने. सेसं पदतो उत्तानमेव.
सम्बन्धतो पन – अयं किर सुद्धोदनस्स पितु सीहहनुरञ्ञो पुरोहितो सुद्धोदनस्सपि अनभिसित्तकाले सिप्पाचरियो हुत्वा अभिसित्तकाले पुरोहितोयेव अहोसि. तस्स सायं पातं राजुपट्ठानं आगतस्स राजा दहरकाले विय निपच्चकारं अकत्वा अञ्जलिकम्ममत्तमेव करोति. धम्मता किरेसा पत्ताभिसेकानं सक्यराजूनं. पुरोहितो तेन निब्बिज्जित्वा ‘‘पब्बज्जामहं महाराजा’’ति आह. राजा तस्स निच्छयं ञत्वा ‘‘तेन हि, आचरिय, ममेव उय्याने वसितब्बं, यथा ते अहं अभिण्हं पस्सेय्य’’न्ति याचि. सो ‘‘एवं होतू’’ति पटिस्सुणित्वा तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा रञ्ञा उपट्ठहियमानो उय्यानेयेव वसन्तो कसिणपरिकम्मं कत्वा अट्ठ समापत्तियो पञ्चाभिञ्ञायो च निब्बत्तेसि. सो ततो पभुति राजकुले भत्तकिच्चं कत्वा हिमवन्तचातुमहाराजिकभवनादीनं अञ्ञतरं गन्त्वा दिवाविहारं करोति. अथेकदिवसं तावतिंसभवनं गन्त्वा रतनविमानं पविसित्वा दिब्बरतनपल्लङ्के निसिन्नो समाधिसुखं अनुभवित्वा सायन्हसमयं वुट्ठाय विमानद्वारे ठत्वा इतो चितो च विलोकेन्तो सट्ठियोजनाय महावीथिया चेलुक्खेपं कत्वा बोधिसत्तगुणपसंसितानि थुतिवचनानि वत्वा कीळन्ते सक्कप्पमुखे देवे अद्दस. तेनाह आयस्मा आनन्दो – ‘‘आनन्दजाते…पे… दिवाविहारे’’ति.
६८६. ततो सो एवं दिस्वान देवे…पे… किं पटिच्च. तत्थ उदग्गेति अब्भुन्नतकाये. चित्तिं करित्वानाति आदरं कत्वा. कल्यरूपोति तुट्ठरूपो. सेसं उत्तानत्थमेव.
६८७. इदानि ‘‘यदापि आसी’’तिआदिगाथा उत्तानसम्बन्धा एव. पदत्थो पन पठमगाथाय ताव सङ्गमोति सङ्गामो. जयो सुरानन्ति देवानं जयो.
तस्साविभावत्थं अयमनुपुब्बिकथा वेदितब्बा – सक्को किर मगधरट्ठे मचलगामवासी तेत्तिंसमनुस्ससेट्ठो मघो नाम माणवो हुत्वा सत्त वत्तपदानि पूरेत्वा तावतिंसभवने निब्बत्ति सद्धिं परिसाय. ततो पुब्बदेवा ‘‘आगन्तुकदेवपुत्ता आगता, सक्कारं नेसं करिस्सामा’’ति वत्वा दिब्बपदुमानि उपनामेसुं, उपड्ढरज्जेन च निमन्तेसुं. सक्को उपड्ढरज्जेन असन्तुट्ठो सकपरिसं सञ्ञापेत्वा एकदिवसं सुरामदमत्ते ते पादे गहेत्वा सिनेरुपब्बतपादे खिपि. तेसं सिनेरुस्स हेट्ठिमतले दससहस्सयोजनं असुरभवनं निब्बत्ति पारिच्छत्तकपटिच्छन्नभूताय चित्रपाटलिया उपसोभितं. ततो ते सतिं पटिलभित्वा तावतिंसभवनं अपस्सन्ता ‘‘अहो रे नट्ठा मयं पानमददोसेन, न दानि मयं सुरं पिविम्हा, असुरं पिविम्हा, न दानिम्हा सुरा, असुरा दानि जातम्हा’’ति. ततो पभुति ‘‘असुरा’’इच्चेव उप्पन्नसमञ्ञा हुत्वा ‘‘हन्द दानि देवेहि सद्धिं सङ्गामेमा’’ति सिनेरुं परितो आरोहिंसु. ततो सक्को असुरे युद्धेन अब्भुग्गन्त्वा पुनपि समुद्दे पक्खिपित्वा चतूसु द्वारेसु अत्तना सदिसं इन्दपटिमं मापेत्वा ठपेसि. ततो असुरा ‘‘अप्पमत्तो वतायं सक्को निच्चं रक्खन्तो तिट्ठती’’ति चिन्तेत्वा पुनदेव नगरं अगमिंसु. ततो देवा अत्तनो जयं घोसेन्ता महावीथियं चेलुक्खेपं करोन्ता नक्खत्तं कीळिंसु. अथ असितो अतीतानागते चत्तालीसकप्पे अनुस्सरितुं समत्थताय ‘‘किं नु खो इमेहि पुब्बेपि एवं कीळितपुब्ब’’न्ति आवज्जेन्तो तं देवासुरसङ्गामे देवविजयं दिस्वा आह –
‘‘यदापि आसी असुरेहि सङ्गमो,
जयो सुरानं असुरा पराजिता;
तदापि नेतादिसो लोमहंसनो’’ति.
तस्मिम्पि काले एतादिसो लोमहंसनो पमोदो न आसि. किमब्भुतं दट्ठु मरू पमोदिताति अज्ज पन किं अब्भुतं दिस्वा एवं देवा पमुदिताति.
६८८. दुतियगाथाय सेळेन्तीति मुखेन उस्सेळनसद्दं मुञ्चन्ति. गायन्ति नानाविधानि गीतानि, वादयन्ति अट्ठसट्ठि तूरियसहस्सानि, फोटेन्तीति अप्फोटेन्ति. पुच्छामि वोहन्ति अत्तना आवज्जेत्वा ञातुं समत्थोपि तेसं वचनं सोतुकामताय पुच्छति. मेरुमुद्धवासिनेति सिनेरुमुद्धनि वसन्ते. सिनेरुस्स हि हेट्ठिमतले दसयोजनसहस्सं असुरभवनं, मज्झिमतले द्विसहस्सपरित्तदीपपरिवारा चत्तारो महादीपा, उपरिमतले दसयोजनसहस्सं तावतिंसभवनं. तस्मा देवा ‘‘मेरुमुद्धवासिनो’’ति वुच्चन्ति. मारिसाति देवे आमन्तेति, निदुक्खा निराबाधाति वुत्तं होति.
६८९. अथस्स तमत्थं आरोचेन्तेहि देवेहि वुत्ताय ततियगाथाय बोधिसत्तोति बुज्झनकसत्तो, सम्मासम्बोधिं गन्तुं अरहो सत्तो रतनवरोति वररतनभूतो. तेनम्ह तुट्ठाति तेन कारणेन मयं तुट्ठा. सो हि बुद्धत्तं पत्वा तथा धम्मं देसेस्सति, यथा मयञ्च अञ्ञे च देवगणा सेक्खासेक्खभूमिं पापुणिस्साम. मनुस्सापिस्स धम्मं सुत्वा ये न सक्खिस्सन्ति परिनिब्बातुं, ते दानादीनि कत्वा देवलोके परिपूरेस्सन्तीति अयं किर नेसं अधिप्पायो. तत्थ ‘‘तुट्ठा कल्यरूपा’’ति किञ्चापि इदं पदद्वयं अत्थतो अभिन्नं, तथापि ‘‘किमब्भुतं दट्ठु मरू पमोदिता, किं देवसङ्घो अतिरिव कल्यरूपो’’ति इमस्स पञ्हद्वयस्स विस्सज्जनत्थं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
६९०. इदानि येन अधिप्पायेन बोधिसत्ते जाते तुट्ठा अहेसुं, तं आविकरोन्तेहि वुत्ताय चतुत्थगाथाय सत्तग्गहणेन देवमनुस्सग्गहणं, पजागहणेन सेसगतिग्गहणं. एवं द्वीहि पदेहि पञ्चसुपि गतीसु सेट्ठभावं दस्सेति. तिरच्छानापि हि सीहादयो असन्तासादिगुणयुत्ता, तेपि अयमेव अतिसेति. तस्मा ‘‘पजानमुत्तमो’’ति वुत्तो. देवमनुस्सेसु पन ये अत्तहिताय पटिपन्नादयो चत्तारो पुग्गला, तेसु उभयहितपटिपन्नो अग्गपुग्गलो अयं, नरेसु च उसभसदिसत्ता नरासभो. तेनस्स थुतिं भणन्ता इदम्पि पदद्वयमाहंसु.
६९१. पञ्चमगाथाय तं सद्दन्ति तं देवेहि वुत्तवचनसद्दं. अवसरीति ओतरि. तद भवनन्ति तदा भवनं.
६९२. छट्ठगाथाय ततोति असितस्स वचनतो अनन्तरं. उक्कामुखेवाति उक्कामुखे एव, मूसामुखेति वुत्तं होति. सुकुसलसम्पहट्ठन्ति सुकुसलेन सुवण्णकारेन सङ्घट्टितं, सङ्घट्टेन्तेन तापितन्ति अधिप्पायो. दद्दल्लमानन्ति विज्जोतमानं. असितव्हयस्साति असितनामस्स दुतियेन नामेन कण्हदेविलस्स इसिनो.
६९३. सत्तमगाथाय तारासभं वाति तारानं उसभसदिसं, चन्दन्ति अधिप्पायो. विसुद्धन्ति अब्भादिउपक्किलेसरहितं. सरदरिवाति सरदे इव. आनन्दजातोति सवनमत्तेनेव उप्पन्नाय पीतिया पीतिजातो. अलत्थ पीतिन्ति दिस्वा पुनपि पीतिं लभि.
६९४. ततो परं बोधिसत्तस्स देवेहि सदा पयुज्जमानसक्कारदीपनत्थं वुत्तअट्ठमगाथाय अनेकसाखन्ति अनेकसलाकं. सहस्समण्डलन्ति रत्तसुवण्णमयसहस्समण्डलयुत्तं. छत्तन्ति दिब्बसेतच्छत्तं. वीतिपतन्तीति सरीरं बीजमाना पतनुप्पतनं करोन्ति.
६९५. नवमगाथाय जटीति जटिलो. कण्हसिरिव्हयोति कण्हसद्देन च सिरिसद्देन च अव्हयमानो. तं किर ‘‘सिरिकण्हो’’तिपि अव्हयन्ति आमन्तेन्ति, आलपन्तीति वुत्तं होति. पण्डुकम्बलेति रत्तकम्बले. अधिकारतो चेत्थ ‘‘कुमार’’न्ति वत्तब्बं, पाठसेसो वा कातब्बो. पुरिमगाथाय च अहत्थपासगतं सन्धाय ‘‘दिस्वा’’ति वुत्तं. इध पन हत्थपासगतं पटिग्गहणत्थं उपनीतं, तस्मा पुन वचनं ‘‘दिस्वा’’ति. पुरिमं वा दस्सनपीतिलाभापेक्खं गाथावसाने ‘‘विपुलमलत्थ पीति’’न्ति वचनतो, इदं पटिग्गहापेक्खं अवसाने ‘‘सुमनो पटिग्गहे’’ति वचनतो. पुरिमञ्च कुमारसम्बन्धमेव, इदं सेतच्छत्तसम्बन्धम्पि. दिस्वाति सतसहस्सग्घनके गन्धाररत्तकम्बले सुवण्णनिक्खं विय कुमारं ‘‘छत्तं मरू’’ति एत्थ वुत्तप्पकारं सेतच्छत्तं धारियन्तं मुद्धनि दिस्वा. केचि पन ‘‘इदं मानुसकं छत्तं सन्धाय वुत्त’’न्ति भणन्ति. यथेव हि देवा, एवं मनुस्सापि छत्तचामरमोरहत्थतालवण्टवाळबीजनिहत्था महापुरिसं उपगच्छन्तीति. एवं सन्तेपि न तस्स वचनेन कोचिपि अतिसयो अत्थि, तस्मा यथावुत्तमेव सुन्दरं. पटिग्गहेति उभोहि हत्थेहि पटिग्गहेसि. इसिं किर वन्दापेतुं कुमारं उपनेसुं. अथस्स पादा परिवत्तित्वा इसिस्स मत्थके पतिट्ठहिंसु. सो तम्पि अच्छरियं दिस्वा उदग्गचित्तो सुमनो पटिग्गहेसि.
६९६. दसमगाथायं जिगीसकोति जिगीसन्तो मग्गन्तो परियेसन्तो, उपपरिक्खन्तोति वुत्तं होति. लक्खणमन्तपारगूति लक्खणानं वेदानञ्च पारं गतो. अनुत्तरायन्ति अनुत्तरो अयं. सो किर अत्तनो अभिमुखागतेसु महासत्तस्स पादतलेसु चक्कानि दिस्वा तदनुसारेन सेसलक्खणानि जिगीसन्तो सब्बं लक्खणसम्पत्तिं दिस्वा ‘‘अद्धायं बुद्धो भविस्सती’’ति ञत्वा एवमाह.
६९७. एकादसायं अथत्तनो गमनन्ति पटिसन्धिवसेन अरूपगमनं. अकल्यरूपो गळयति अस्सुकानीति तं अत्तनो अरूपूपपत्तिं अनुस्सरित्वा ‘‘न दानाहं अस्स धम्मदेसनं सोतुं लच्छामी’’ति अतुट्ठरूपो बलवसोकाभिभवेन दोमनस्सजातो हुत्वा अस्सूनि पातेति गळयति. ‘‘गरयती’’तिपि पाठो. यदि पनेस रूपभवे चित्तं नमेय्य, किं तत्थ न उप्पज्जेय्य, येनेवं रोदतीति? न न उप्पज्जेय्य, अकुसलताय पनेतं विधिं न जानाति. एवं सन्तेपि दोमनस्सुप्पत्तियेवस्स अयुत्ता समापत्तिलाभेन विक्खम्भितत्ताति चे? न, विक्खम्भितत्ता एव. मग्गभावनाय समुच्छिन्ना हि किलेसा न उप्पज्जन्ति, समापत्तिलाभीनं पन बलवपच्चयेन उप्पज्जन्ति. उप्पन्ने किलेसे परिहीनज्झानत्ता कुतस्स अरूपगमनन्ति चे? अप्पकसिरेन पुनाधिगमतो. समापत्तिलाभिनो हि उप्पन्ने किलेसे बलववीतिक्कमं अनापज्जन्ता वूपसन्तमत्तेयेव किलेसवेगे पुन तं विसेसं अप्पकसिरेनेवाधिगच्छन्ति, ‘‘परिहीनविसेसा इमे’’तिपि दुविञ्ञेय्या होन्ति, तादिसो च एसो. नो चे कुमारे भविस्सति अन्तरायोति न भविस्सति नु खो इमस्मिं कुमारे अन्तरायो.
६९८. द्वादसायं न ओरकायन्ति अयं ओरको परित्तो न होति. उत्तरगाथाय वत्तब्बं बुद्धभावं सन्धायाह.
६९९. तेरसायं सम्बोधियग्गन्ति सब्बञ्ञुतञ्ञाणं. तञ्हि अविपरीतभावेन सम्मा बुज्झनतो सम्बोधि, कत्थचि आवरणाभावेन सब्बञाणुत्तमतो ‘‘अग्ग’’न्ति वुच्चति. फुसिस्सतीति पापुणिस्सति. परमविसुद्धदस्सीति निब्बानदस्सी. तञ्हि एकन्तविसुद्धत्ता परमविसुद्धं. वित्थारिकस्साति वित्थारिकं अस्स. ब्रह्मचरियन्ति सासनं.
७००. चुद्दसायं अथन्तराति अन्तरायेव अस्स, सम्बोधिप्पत्तितो ओरतो एवाति वुत्तं होति. न सोस्सन्ति न सुणिस्सं. असमधुरस्साति असमवीरियस्स. अट्टोति आतुरो. ब्यसनं गतोति सुखविनासं पत्तो. अघावीति दुक्खितो, सब्बं दोमनस्सुप्पादमेव सन्धायाह. दोमनस्सेन हि सो आतुरो. तञ्चस्स सुखब्यसनतो ब्यसनं, सुखविनासनतोति वुत्तं होति. तेन च सो चेतसिकअघभूतेन अघावी.
७०१. पन्नरसायं विपुलं जनेत्वानाति विपुलं जनेत्वा. अयमेव वा पाठो. निग्गमाति निग्गतो. एवं निग्गतो च सो भागिनेय्यं सयन्ति सकं भागिनेय्यं, अत्तनो भगिनिया पुत्तन्ति वुत्तं होति. समादपेसीति अत्तनो अप्पायुकभावं ञत्वा कनिट्ठभगिनिया च पुत्तस्स नालकस्स माणवकस्स उपचितपुञ्ञतं अत्तनो बलेन ञत्वा ‘‘वुड्ढिप्पत्तो पमादम्पि आपज्जेय्या’’ति नं अनुकम्पमानो भगिनिया घरं गन्त्वा ‘‘कहं नालको’’ति. ‘‘बहि, भन्ते, कीळती’’ति. ‘‘आनेथ न’’न्ति आणापेत्वा तङ्खणंयेव तापसपब्बज्जं पब्बाजेत्वा समादपेसि ओवदि अनुसासि. कथं? ‘‘बुद्धोति घोसं…पे… ब्रह्मचरिय’’न्ति सोळसमगाथमाह.
७०२. तत्थ यद परतोति यदा परतो. धम्ममग्गन्ति परमधम्मस्स निब्बानस्स मग्गं, धम्मं वा अग्गं सह पटिपदाय निब्बानं. तस्मिन्ति तस्स सन्तिके. ब्रह्मचरियन्ति समणधम्मं.
७०३. सत्तरसायं तादिनाति तस्सण्ठितेन, तस्मिं समये किलेसविक्खम्भने समाधिलाभे च सति विक्खम्भितकिलेसेन समाहितचित्तेन चाति अधिप्पायो. अनागते परमविसुद्धदस्सिनाति ‘‘अयं नालको अनागते काले भगवतो सन्तिके परमविसुद्धं निब्बानं पस्सिस्सती’’ति एवं दिट्ठत्ता सो इसि इमिना परियायेन ‘‘अनागते परमविसुद्धदस्सी’’ति वुत्तो. तेन अनागते परमविसुद्धदस्सिना. उपचितपुञ्ञसञ्चयोति पदुमुत्तरतो पभुति कतपुञ्ञसञ्चयो. पतिक्खन्ति आगमयमानो. परिवसीति पब्बजित्वा तापसवेसेन वसि. रक्खितिन्द्रियोति रक्खितसोतिन्द्रियो हुत्वा. सो किर ततो पभुति उदके न निमुज्जि ‘‘उदकं पविसित्वा सोतिन्द्रियं विनासेय्य, ततो धम्मस्सवनबाहिरो भवेय्य’’न्ति चिन्तेत्वा.
७०४. अट्ठारसायं सुत्वान घोसन्ति सो नालको एवं परिवसन्तो अनुपुब्बेन भगवता सम्बोधिं पत्वा बाराणसियं धम्मचक्के पवत्तिते तं ‘‘भगवता धम्मचक्कं पवत्तितं, सम्मासम्बुद्धो वत सो भगवा उप्पन्नो’’तिआदिना नयेन जिनवरचक्कवत्तने पवत्तघोसं अत्तनो अत्थकामाहि देवताहि आगन्त्वा आरोचितं सुत्वा. गन्त्वान दिस्वा इसिनिसभन्ति सत्ताहं देवताहि मोनेय्यकोलाहले कयिरमाने सत्तमे दिवसे इसिपतनं गन्त्वा ‘‘नालको आगमिस्सति, तस्स धम्मं देसेस्सामी’’ति इमिना च अभिसन्धिना वरबुद्धासने निसिन्नं दिस्वा निसभसदिसं इसिनिसभं भगवन्तं. पसन्नोति सह दस्सनेनेव पसन्नचित्तो हुत्वा. मोनेय्यसेट्ठन्ति ञाणुत्तमं, मग्गञाणन्ति वुत्तं होति. समागते असिताव्हयस्स सासनेति असितस्स इसिनो ओवादकाले अनुप्पत्ते. तेन हि – ‘‘यदा विवरति धम्ममग्गं, तदा गन्त्वा समयं परिपुच्छमानो चरस्सु तस्मिं भगवति ब्रह्मचरिय’’न्ति अनुसिट्ठो, अयञ्च सो कालो. तेन वुत्तं – ‘‘समागते असिताव्हयस्स सासने’’ति. सेसमेत्थ पाकटमेव.
अयं ताव वत्थुगाथावण्णना.
७०५. पुच्छागाथाद्वये अञ्ञातमेतन्ति विदितं मया एतं. यथातथन्ति अविपरीतं. को अधिप्पायो? यं असितो ‘‘सम्बोधियग्गं फुसिस्सतायं कुमारो’’ति ञत्वा ‘‘बुद्धोति घोसं यद परतो सुणोसि, सम्बोधिप्पत्तो विवरति धम्ममग्ग’’न्ति मं अवच, तदेतं मया असितस्स वचनं अज्ज भगवन्तं सक्खिं दिस्वा ‘‘यथातथमेवा’’ति अञ्ञातन्ति. तं तन्ति तस्मा तं. सब्बधम्मान पारगुन्ति हेमवतसुत्ते वुत्तनयेन छहि आकारेहि. सब्बधम्मानं पारगतं.
७०६. अनगारियुपेतस्साति अनगारियं उपेतस्स, पब्बजितस्साति अत्थो. भिक्खाचरियं जिगीसतोति अरियेहि आचिण्णं अनुपक्किलिट्ठं भिक्खाचरियं परियेसमानस्स. मोनेय्यन्ति मुनीनं सन्तकं. उत्तमं पदन्ति उत्तमपटिपदं. सेसमेत्थ पाकटमेव.
७०७. अथस्स एवं पुट्ठो भगवा ‘‘मोनेय्यं ते उपञ्ञिस्स’’न्तिआदिना नयेन मोनेय्यपटिपदं ब्याकासि. तत्थ उपञ्ञिस्सन्ति उपञ्ञापेय्यं, विवरेय्यं पञ्ञापेय्यन्ति अत्थो. दुक्करं दुरभिसम्भवन्ति कातुञ्च दुक्खं कयिरमानञ्च सम्भवितुं सहितुं दुक्खन्ति वुत्तं होति. अयं पनेत्थ अधिप्पायो – अहं ते मोनेय्यं पञ्ञापेय्यं, यदि नं कातुं वा अभिसम्भोतुं वा सुखं भवेय्य, एवं पन दुक्करं दुरभिसम्भवं पुथुज्जनकालतो पभुति किलिट्ठचित्तं अनुप्पादेत्वा पटिपज्जितब्बतो. तथा हि नं एकस्स बुद्धस्स एकोव सावको करोति च सम्भोति चाति.
एवं भगवा मोनेय्यस्स दुक्करभावं दुरभिसम्भवतञ्च दस्सेन्तो नालकस्स उस्साहं जनेत्वा तमस्स वत्तुकामो आह ‘‘हन्द ते नं पवक्खामि, सन्थम्भस्सु दळ्हो भवा’’ति. तत्थ हन्दाति ब्यवसायत्थे निपातो. ते नं पवक्खामीति तुय्हं तं मोनेय्यं पवक्खामि. सन्थम्भस्सूति दुक्करकरणसमत्थेन वीरियूपत्थम्भेन अत्तानं उपत्थम्भय. दळ्हो भवाति दुरभिसम्भवसहनसमत्थाय असिथिलपरक्कमताय थिरो होति. किं वुत्तं होति? यस्मा त्वं उपचितपुञ्ञसम्भारो, तस्माहं एकन्तब्यवसितोव हुत्वा एवं दुक्करं दुरभिसम्भवम्पि समानं तुय्हं तं मोनेय्यं पवक्खामि, सन्थम्भस्सु दळ्हो भवाति.
७०८. एवं परमसल्लेखं मोनेय्यवत्तं वत्तुकामो नालकं सन्थम्भने दळ्हीभावे च नियोजेत्वा पठमं ताव गामूपनिबद्धकिलेसप्पहानं दस्सेन्तो ‘‘समानभाग’’न्ति उपड्ढगाथमाह. तत्थ समानभागन्ति समभागं एकसदिसं निन्नानाकरणं. अक्कुट्ठवन्दितन्ति अक्कोसञ्च वन्दनञ्च.
इदानि यथा तं समानभागं कयिरति, तं उपायं दस्सेन्तो ‘‘मनोपदोस’’न्ति उपड्ढगाथमाह. तस्सत्थो – अक्कुट्ठो मनोपदोसं रक्खेय्य, वन्दितो सन्तो अनुण्णतो चरे, रञ्ञापि वन्दितो समानो ‘‘मं वन्दती’’ति उद्धच्चं नापज्जेय्य.
७०९. इदानि अरञ्ञूपनिबद्धकिलेसप्पहानं दस्सेन्तो ‘‘उच्चावचा’’ति गाथमाह. तस्सत्थो – अरञ्ञसञ्ञिते दायेपि इट्ठानिट्ठवसेन उच्चावचा नानप्पकारा आरम्मणा निच्छरन्ति, चक्खादीनं आपाथमागच्छन्ति, ते च खो अग्गिसिखूपमा परिळाहजनकट्ठेन. यथा वा डय्हमाने वने अग्गिसिखा नानप्पकारताय उच्चावचा निच्छरन्ति, सधूमापि, विधूमापि, नीलापि, पीतापि, रत्तापि, खुद्दकापि, महन्तापि, एवं सीहब्यग्घमनुस्सामनुस्सविविधविहङ्गविरुतपुप्फफलपल्लवादिभेदवसेन नानप्पकारताय दाये उच्चावचा आरम्मणा निच्छरन्ति भिंसनकापि, रजनीयापि, दोसनीयापि, मोहनीयापि. तेनाह – ‘‘उच्चावचा निच्छरन्ति, दाये अग्गिसिखूपमा’’ति. एवं निच्छरन्तेसु च उच्चावचेसु आरम्मणेसु या काचि उय्यानवनचारिकं गता समाना पकतिया वा वनचारिनियो कट्ठहारिकादयो रहोगतं दिस्वा हसितलपितरुदितदुन्निवत्थादीहि नारियो मुनिं पलोभेन्ति, ता सु तं मा पलोभयुं, ता नारियो तं मा पलोभयुं. यथा न पलोभेन्ति, तथा करोहीति वुत्तं होति.
७१०-११. एवमस्स भगवा गामे च अरञ्ञे च पटिपत्तिविधिं दस्सेत्वा इदानि सीलसंवरं दस्सेन्तो ‘‘विरतो मेथुना धम्मा’’ति गाथाद्वयमाह. तत्थ हित्वा कामे परोपरेति मेथुनधम्मतो अवसेसेपि सुन्दरे च असुन्दरे च पञ्च कामगुणे हित्वा. तप्पहानेन हि मेथुनविरति सुसम्पन्ना होति. तेनाह – ‘‘हित्वा कामे परोपरे’’ति. अयमेत्थ अधिप्पायो. ‘‘अविरुद्धो’’तिआदीनि पन पदानि ‘‘न हनेय्य, न घातये’’ति एत्थ वुत्ताय पाणातिपातावेरमणिया सम्पत्तिदस्सनत्थं वुत्तानि. तत्रायं सङ्खेपवण्णना – परपक्खियेसु पाणेसु अविरुद्धो, अत्तपक्खियेसु असारत्तो, सब्बेपि सतण्हनित्तण्हताय तसथावरे पाणे जीवितुकामताय अमरितुकामताय सुखकामताय दुक्खपटिकूलताय च ‘‘यथा अहं तथा एते’’ति अत्तसमानताय तेसु विरोधं विनेन्तो तेनेव पकारेन ‘‘यथा एते तथा अह’’न्ति परेसं समानताय च अत्तनि अनुरोधं विनेन्तो एवं उभयथापि अनुरोधविरोधविप्पहीनो हुत्वा मरणपटिकूलताय अत्तानं उपमं कत्वा पाणेसु ये केचि तसे वा थावरे वा पाणे न हनेय्य साहत्थिकादीहि पयोगेहि, न घातये आणत्तिकादीहीति.
७१२. एवमस्स मेथुनविरतिपाणातिपातविरतिमुखेन सङ्खेपतो पातिमोक्खसंवरसीलं वत्वा ‘‘हित्वा कामे’’तिआदीहि इन्द्रियसंवरञ्च दस्सेत्वा इदानि आजीवपारिसुद्धिं दस्सेन्तो ‘‘हित्वा इच्छञ्चा’’तिआदिमाह. तस्सत्थो – यायं तण्हा एकं लद्धा दुतियं इच्छति, द्वे लद्धा ततियं, सतसहस्सं लद्धा तदुत्तरिम्पि इच्छतीति एवं अप्पटिलद्धविसयं इच्छनतो ‘‘इच्छा’’ति वुच्चति, यो चायं पटिलद्धविसयलुब्भनो लोभो. तं हित्वा इच्छञ्च लोभञ्च यत्थ सत्तो पुथुज्जनो, यस्मिं चीवरादिपच्चये तेहि इच्छालोभेहि पुथुज्जनो सत्तो लग्गो पटिबद्धो तिट्ठति, तत्थ तं उभयम्पि हित्वा पच्चयत्थं आजीवपारिसुद्धिं अविरोधेन्तो ञाणचक्खुना चक्खुमा हुत्वा इमं मोनेय्यपटिपदं पटिपज्जेय्य. एवञ्हि पटिपन्नो तरेय्य नरकं इमं, दुप्पूरणट्ठेन नरकसञ्ञितं मिच्छाजीवहेतुभूतं इमं पच्चयतण्हं तरेय्य, इमाय वा पटिपदाय तरेय्याति वुत्तं होति.
७१३. एवं पच्चयतण्हापहानमुखेन आजीवपारिसुद्धिं दस्सेत्वा इदानि भोजने मत्तञ्ञुतामुखेन पच्चयपरिभोगसीलं तदनुसारेन च याव अरहत्तप्पत्ति, ताव पटिपदं दस्सेन्तो ‘‘ऊनूदरो’’ति गाथमाह. तस्सत्थो – धम्मेन समेन लद्धेसु इतरीतरचीवरादीसु पच्चयेसु आहारं ताव आहारेन्तो –
‘‘चत्तारो पञ्च आलोपे, अभुत्वा उदकं पिवे;
अलं फासुविहाराय, पहितत्तस्स भिक्खुनो’’ति. (थेरगा. ९८३) –
वुत्तनयेन ऊनउदरो अस्स, न वातभरितभस्ता विय उद्धुमातुदरो, भत्तसम्मदपच्चया थिनमिद्धं परिहरेय्याति वुत्तं होति. ऊनूदरो होन्तोपि च मिताहारो अस्स भोजने मत्तञ्ञू, ‘‘नेव दवाया’’तिआदिना पच्चवेक्खणेन गुणतो दोसतो च परिच्छिन्नाहारो. एवं मिताहारो समानोपि पच्चयधुतङ्गपरियत्तिअधिगमवसेन चतुब्बिधाय अप्पिच्छताय अप्पिच्छो अस्स. एकंसेन हि मोनेय्यपटिपदं पटिपन्नेन भिक्खुना एवं अप्पिच्छेन भवितब्बं. तत्थ एकेकस्मिं पच्चये तीहि सन्तोसेहि सन्तुस्सना पच्चयप्पिच्छता. धुतङ्गधरस्सेव सतो ‘‘धुतवाति मं परे जानन्तू’’ति अनिच्छनता धुतङ्गप्पिच्छता. बहुस्सुतस्सेव सतो ‘‘बहुस्सुतोति मं परे जानन्तू’’ति अनिच्छनता परियत्तिअप्पिच्छता मज्झन्तिकत्थेरस्स विय. अधिगमसम्पन्नस्सेव सतो ‘‘अधिगतो अयं कुसलं धम्मन्ति मं परे जानन्तू’’ति अनिच्छनता अधिगमप्पिच्छता. सा च अरहत्ताधिगमतो ओरं वेदितब्बा. अरहत्ताधिगमत्थञ्हि अयं पटिपदाति. एवं अप्पिच्छोपि च अरहत्तमग्गेन तण्हालोलुप्पं हित्वा अलोलुपो अस्स. एवं अलोलुपो हि सदा इच्छाय निच्छातो अनिच्छो होति निब्बुतो, याय इच्छाय छाता होन्ति सत्ता खुप्पिपासातुरा विय अतित्ता, ताय इच्छाय अनिच्छो होति अनिच्छत्ता च निच्छातो होति अनातुरो परमतित्तिप्पत्तो. एवं निच्छातत्ता निब्बुतो होति वूपसन्तसब्बकिलेसपरिळाहोति एवमेत्थ उप्पटिपाटिया योजना वेदितब्बा.
७१४. एवं याव अरहत्तप्पत्ति, तावपटिपदं कथेत्वा इदानि तं पटिपदं पटिपन्नस्स भिक्खुनो अरहत्तप्पत्तिनिट्ठं धुतङ्गसमादानं सेनासनवत्तञ्च कथेन्तो ‘‘स पिण्डचार’’न्ति गाथाद्वयमाह. तत्थ स पिण्डचारं चरित्वाति सो भिक्खु भिक्खं चरित्वा भत्तकिच्चं वा कत्वा. वनन्तमभिहारयेति अपपञ्चितो गिहिपपञ्चेन वनं एव गच्छेय्य. उपट्ठितो रुक्खमूलस्मिन्ति रुक्खमूले ठितो वा हुत्वा. आसनूपगतोति आसनं उपगतो वा हुत्वा, निसिन्नोति वुत्तं होति. मुनीति मोनेय्यपटिपदं पटिपन्नो. एत्थ च ‘‘पिण्डचारं चरित्वा’’ति इमिना पिण्डपातिकङ्गं वुत्तं. यस्मा पन उक्कट्ठपिण्डपातिको सपदानचारी एकासनिको पत्तपिण्डिको खलुपच्छाभत्तिको च होतियेव, तेचीवरिकपंसुकूलम्पि च समादियतेव, तस्मा इमानिपि छ वुत्तानेव होन्ति. ‘‘वनन्तमभिहारये’’ति इमिना पन आरञ्ञिकङ्गं वुत्तं, ‘‘उपट्ठितो रुक्खमूलस्मि’’न्ति इमिना रुक्खमूलिकङ्गं, ‘‘आसनूपगतो’’ति इमिना नेसज्जिकङ्गं. यथाक्कमं पन एतेसं अनुलोमत्ता अब्भोकासिकयथासन्थतिकसोसानिकङ्गानि वुत्तानियेव होन्तीति एवमेताय गाथाय तेरस धुतङ्गानि नालकत्थेरस्स कथेसि.
७१५. स झानपसुतो धीरोति सो अनुप्पन्नस्स झानस्स उप्पादनेन उप्पन्नस्स आवज्जनसमापज्जनाधिट्ठानवुट्ठानपच्चवेक्खणेहि च झानेसु पसुतो अनुयुत्तो. धीरोति धितिसम्पन्नो. वनन्ते रमितो सियाति वने अभिरतो सिया, गामन्तसेनासने नाभिरमेय्याति वुत्तं होति. झायेथ रुक्खमूलस्मिं, अत्तानमभितोसयन्ति न केवलं लोकियज्झानपसुतोयेव सिया, अपिच खो तस्मिंयेव रुक्खमूले सोतापत्तिमग्गादिसम्पयुत्तेन लोकुत्तरज्झानेनापि अत्तानं अतीव तोसेन्तो झायेथ. परमस्सासप्पत्तिया हि लोकुत्तरज्झानेनेव चित्तं अतीव तुस्सति, न अञ्ञेन. तेनाह – ‘‘अत्तानमभितोसय’’न्ति. एवमिमाय गाथाय झानपसुतताय वनन्तसेनासनाभिरतिं अरहत्तञ्च कथेसि.
७१६. इदानि यस्मा इमं धम्मदेसनं सुत्वा नालकत्थेरो वनन्तमभिहारेत्वा निराहारोपि पटिपदापूरणे अतीव उस्सुक्को अहोसि, निराहारेन च समणधम्मं कातुं न सक्का. तथा करोन्तस्स हि जीवितं नप्पवत्तति, किलेसे पन अनुप्पादेन्तेन आहारो परियेसितब्बो, अयमेत्थ ञायो. तस्मा तस्स भगवा अपरापरेसुपि दिवसेसु पिण्डाय चरितब्बं, किलेसा पन न उप्पादेतब्बाति दस्सनत्थं अरहत्तप्पत्तिनिट्ठंयेव भिक्खाचारवत्तं कथेन्तो ‘‘ततो रत्या विवसाने’’तिआदिका छ गाथायो अभासि. तत्थ ततोति ‘‘स पिण्डचारं चरित्वा, वनन्तमभिहारये’’ति एत्थ वुत्तपिण्डचारवनन्ताभिहारतो उत्तरिपि. रत्या विवसानेति रत्तिसमतिक्कमे, दुतियदिवसेति वुत्तं होति. गामन्तमभिहारयेति आभिसमाचारिकवत्तं कत्वा याव भिक्खाचारवेला, ताव विवेकमनुब्रूहेत्वा गतपच्चागतवत्ते वुत्तनयेन कम्मट्ठानं मनसि करोन्तो गामं गच्छेय्य. अव्हानं नाभिनन्देय्याति ‘‘भन्ते, अम्हाकं घरे भुञ्जितब्ब’’न्ति निमन्तनं, ‘‘देति नु खो न देति नु खो सुन्दरं नु खो देति असुन्दरं नु खो देती’’ति एवरूपं वितक्कं भोजनञ्च पटिपदापूरको भिक्खु नाभिनन्देय्य, नप्पटिग्गण्हेय्याति वुत्तं होति. यदि पन बलक्कारेन पत्तं गहेत्वा पूरेत्वा देन्ति, परिभुञ्जित्वा समणधम्मो कातब्बो, धुतङ्गं न कुप्पति, तदुपादाय पन तं गामं न पविसितब्बं. अभिहारञ्च गामतोति सचे गामं पविट्ठस्स पातिसतेहिपि भत्तं अभिहरन्ति, तम्पि नाभिनन्देय्य, ततो एकसित्थम्पि नप्पटिग्गण्हेय्य, अञ्ञदत्थु घरपटिपाटिया पिण्डपातमेव चरेय्याति.
७१७. न मुनी गाममागम्म, कुलेसु सहसा चरेति सो च मोनत्थाय पटिपन्नको मुनि गामं गतो समानो कुलेसु सहसा न चरे, सहसोकितादिअननुलोमिकं गिहिसंसग्गं न आपज्जेय्याति वुत्तं होति. घासेसनं छिन्नकथो, न वाचं पयुतं भणेति छिन्नकथो विय हुत्वा ओभासपरिकथानिमित्तविञ्ञत्तिपयुत्तं घासेसनवाचं न भणेय्य. सचे आकङ्खेय्य, गिलानो समानो गेलञ्ञपटिबाहनत्थाय भणेय्य. सेनासनत्थाय वा विञ्ञत्तिं ठपेत्वा ओभासपरिकथानिमित्तपयुत्तं, अवसेसपच्चयत्थाय पन अगिलानो नेव किञ्चि भणेय्याति.
७१८-९. अलत्थं यदिदन्ति इमिस्सा पन गाथाय अयमत्थो – गामं पिण्डाय पविट्ठो अप्पमत्तकेपि किस्मिञ्चि लद्धे ‘‘अलत्थं यं इदं साधू’’ति चिन्तेत्वा अलद्धे ‘‘नालत्थं कुसल’’न्ति तम्पि ‘‘सुन्दर’’न्ति चिन्तेत्वा उभयेनेव लाभालाभेन सो तादी निब्बिकारो हुत्वा रुक्खंवुपनिवत्तति, यथापि पुरिसो फलगवेसी रुक्खं उपगम्म फलं लद्धापि अलद्धापि अननुनीतो अप्पटिहतो मज्झत्तोयेव हुत्वा गच्छति, एवं कुलं उपगम्म लाभं लद्धापि अलद्धापि मज्झत्तोव हुत्वा गच्छतीति. स पत्तपाणी ति गाथा उत्तानत्थाव.
७२०. उच्चावचाति इमिस्सा गाथाय सम्बन्धो – एवं भिक्खाचारवत्तसम्पन्नो हुत्वापि तावतकेनेव तुट्ठिं अनापज्जित्वा पटिपदं आरोधेय्य. पटिपत्तिसारञ्हि सासनं. सा चायं उच्चावचा…पे… मुतन्ति. तस्सत्थो – सा चायं मग्गपटिपदा उत्तमनिहीनभेदतो उच्चावचा बुद्धसमणेन पकासिता. सुखापटिपदा हि खिप्पाभिञ्ञा उच्चा, दुक्खापटिपदा दन्धाभिञ्ञा अवचा. इतरा द्वे एकेनङ्गेन उच्चा, एकेन अवचा. पठमा एव वा उच्चा, इतरा तिस्सोपि अवचा. ताय चेताय उच्चाय अवचाय वा पटिपदाय न पारं दिगुणं यन्ति. ‘‘दुगुण’’न्ति वा पाठो, एकमग्गेन द्विक्खत्तुं निब्बानं न यन्तीति अत्थो. कस्मा? येन मग्गेन ये किलेसा पहीना, तेसं पुन अप्पहातब्बतो. एतेन परिहानधम्माभावं दीपेति. नयिदं एकगुणं मुतन्ति तञ्च इदं पारं एकक्खत्तुंयेव फुसनारहम्पि न होति. कस्मा? एकेन मग्गेन सब्बकिलेसप्पहानाभावतो. एतेन एकमग्गेनेव अरहत्ताभावं दीपेति.
७२१. इदानि पटिपदानिसंसं दस्सेन्तो ‘‘यस्स च विसता’’ति गाथमाह. तस्सत्थो – यस्स च एवं पटिपन्नस्स भिक्खुनो ताय पटिपदाय पहीनत्ता अट्ठसततण्हाविचरितभावेन विसतत्ता विसता तण्हा नत्थि, तस्स किलेससोतच्छेदेन छिन्नसोतस्स कुसलाकुसलप्पहानेन किच्चाकिच्चप्पहीनस्स रागजो वा दोसजो वा अप्पमत्तकोपि परिळाहो न विज्जतीति.
७२२. इदानि यस्मा इमा गाथायो सुत्वा नालकत्थेरस्स चित्तं उदपादि – ‘‘यदि एत्तकं मोनेय्यं सुकरं न दुक्करं, सक्का अप्पकसिरेन पूरेतु’’न्ति, तस्मास्स भगवा ‘‘दुक्करमेव मोनेय्य’’न्ति दस्सेन्तो पुन ‘‘मोनेय्यं ते उपञ्ञिस्स’’न्तिआदिमाह. तत्थ उपञ्ञिस्सन्ति उपञ्ञापेय्यं, कथयिस्सन्ति वुत्तं होति. खुरधारा उपमा अस्साति खुरधारूपमो. भवेति भवेय्य. को अधिप्पायो? मोनेय्यं पटिपन्नो भिक्खु खुरधारं उपमं कत्वा पच्चयेसु वत्तेय्य. यथा मधुदिद्धं खुरधारं लिहन्तो, छेदतो, जिव्हं रक्खति, एवं धम्मेन लद्धे पच्चये परिभुञ्जन्तो चित्तं किलेसुप्पत्तितो रक्खेय्याति वुत्तं होति. पच्चया हि परिसुद्धेन ञायेन लद्धुञ्च अनवज्जपरिभोगेन परिभुञ्जितुञ्च न सुखेन सक्काति भगवा पच्चयनिस्सितमेव बहुसो भणति. जिव्हाय तालुमाहच्च, उदरे सञ्ञतो सियाति जिव्हाय तालुं उप्पीळेत्वापि रसतण्हं विनोदेन्तो किलिट्ठेन मग्गेन उप्पन्नपच्चये असेवन्तो उदरे संयतो सिया.
७२३. अलीनचित्तो च सियाति निच्चं कुसलानं धम्मानं भावनाय अट्ठितकारिताय अकुसीतचित्तो च भवेय्य. न चापि बहु चिन्तयेति ञातिजनपदामरवितक्कवसेन च बहुं न चिन्तेय्य. निरामगन्धो असितो, ब्रह्मचरियपरायणोति निक्किलेसो च हुत्वा तण्हादिट्ठीहि किस्मिञ्चि भवे अनिस्सितो सिक्खात्तयसकलसासनब्रह्मचरियपरायणो एव भवेय्य.
७२४-५. एकासनस्साति विवित्तासनस्स. आसनमुखेन चेत्थ सब्बइरियापथा वुत्ता. यतो सब्बइरियापथेसु एकीभावस्स सिक्खेय्याति वुत्तं होतीति वेदितब्बं. एकासनस्साति च सम्पदानवचनमेतं. समणूपासनस्स चाति समणेहि उपासितब्बस्स अट्ठतिंसारम्मणभावनानुयोगस्स, समणानं वा उपासनभूतस्स अट्ठतिंसारम्मणभेदस्सेव. इदम्पि सम्पदानवचनमेव, उपासनत्थन्ति वुत्तं होति. एत्थ च एकासनेन कायविवेको, समणूपासनेन चित्तविवेको वुत्तो होतीति वेदितब्बो. एकत्तं मोनमक्खातन्ति एवमिदं कायचित्तविवेकवसेन ‘‘एकत्तं मोन’’न्ति अक्खातं. एको चे अभिरमिस्ससीति इदं पन उत्तरगाथापेक्खं पदं, ‘‘अथ भाहिसि दसदिसा’’ति इमिना अस्स सम्बन्धो.
भाहिसीति भासिस्ससि पकासेस्ससि. इमं पटिपदं भावेन्तो सब्बदिसासु कित्तिया पाकटो भविस्ससीति वुत्तं होति. सुत्वा धीरानन्तिआदीनं पन चतुन्नं पदानं अयमत्थो – येन च कित्तिघोसेन भाहिसि दसदिसा तं धीरानं झायीनं कामचागिनं निघोसं सुत्वा अथ त्वं तेन उद्धच्चं अनापज्जित्वा भिय्यो हिरिञ्च सद्धञ्च करेय्यासि, तेन घोसेन हरायमानो ‘‘निय्यानिकपटिपदा अय’’न्ति सद्धं उप्पादेत्वा उत्तरि पटिपत्तिमेव ब्रूहेय्यासि. मामकोति एवञ्हि सन्ते मम सावको होतीति.
७२६. तं नदीहीति यं तं मया ‘‘हिरिञ्च सद्धञ्च भिय्यो कुब्बेथा’’ति वदता ‘‘उद्धच्चं न कातब्ब’’न्ति वुत्तं, तं इमिना नदीनिदस्सनेनापि जानाथ, तब्बिपरियायञ्च सोब्भेसु च पदरेसुच जानाथ. सोब्भेसूति मातिकासु. पदरेसूति दरीसु. कथं? सणन्ता यन्ति कुसोब्भा, तुण्ही यन्ति महोदधीति. कुसोब्भा हि सोब्भपदरादिभेदा सब्बापि कुन्नदियो सणन्ता सद्दं करोन्ता उद्धता हुत्वा यन्ति, गङ्गादिभेदा पन महानदियो तुण्ही यन्ति, एवं ‘‘मोनेय्यं पूरेमी’’ति उद्धतो होति अमामको, मामको पन हिरिञ्च सद्धञ्च उप्पादेत्वा नीचचित्तोव होति.
७२७-९. किञ्च भिय्यो – यदूनकं…पे… पण्डितोति. तत्थ सिया – सचे अड्ढकुम्भूपमो बालो सणन्तताय, रहदो पूरोव पण्डितो सन्तताय, अथ कस्मा बुद्धसमणो एवं धम्मदेसनाब्यावटो हुत्वा बहुं भासतीति इमिना सम्बन्धेन ‘‘यं समणो’’ति गाथमाह. तस्सत्थो – यं बुद्धसमणो बहुं भासति उपेतं अत्थसञ्हितं, अत्थुपेतं धम्मुपेतञ्च हितेन च संहितं, तं न उद्धच्चेन, अपिच खो जानं सो धम्मं देसेति दिवसम्पि देसेन्तो निप्पपञ्चोव हुत्वा. तस्स हि सब्बं वचीकम्मं ञाणानुपरिवत्ति. एवं देसेन्तो च ‘‘इदमस्स हितं इदमस्स हित’’न्ति नानप्पकारतो जानं सो बहु भासति, न केवलं बहुभाणिताय. अवसानगाथाय सम्बन्धो – एवं ताव सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन समन्नागतो बुद्धसमणो जानं सो धम्मं देसेति, जानं सो बहु भासति. तेन देसितं पन धम्मं निब्बेधभागियेनेव ञाणेन यो च जानं संयतत्तो, जानं न बहु भासति, स मुनि मोनमरहति, स मुनि मोनमज्झगाति. तस्सत्थो – तं धम्मं जानन्तो संयतत्तो गुत्तचित्तो हुत्वा यं भासितं सत्तानं हितसुखावहं न होति, तं जानं न बहु भासति. सो एवंविधो मोनत्थं पटिपन्नको मुनि मोनेय्यपटिपदासङ्खातं मोनं अरहति. न केवलञ्च अरहतियेव, अपिच खो पन स मुनि अरहत्तमग्गञाणसङ्खातं मोनं अज्झगा इच्चेव वेदितब्बोति अरहत्तनिकूटेन देसनं निट्ठापेसि.
तं सुत्वा नालकत्थेरो तीसु ठानेसु अप्पिच्छो अहोसि दस्सने सवने पुच्छायाति. सो हि देसनापरियोसाने पसन्नचित्तो भगवन्तं वन्दित्वा वनं पविट्ठो, पुन ‘‘अहो वताहं भगवन्तं पस्सेय्य’’न्ति लोलभावं न जनेसि. अयमस्स दस्सने अप्पिच्छता. तथा ‘‘अहो वताहं पुन धम्मदेसनं सुणेय्य’’न्ति लोलभावं न जनेसि. अयमस्स सवने अप्पिच्छता. तथा ‘‘अहो वताहं पुन मोनेय्यपटिपदं पुच्छेय्य’’न्ति लोलभावं न जनेसि. अयमस्स पुच्छाय अप्पिच्छता.
सो एवं अप्पिच्छो समानो पब्बतपादं पविसित्वा एकवनसण्डे द्वे दिवसानि न वसि, एकरुक्खमूले द्वे दिवसानि न निसीदि, एकगामे द्वे दिवसानि पिण्डाय न पाविसि. इति वनतो वनं, रुक्खतो रुक्खं, गामतो गामं आहिण्डन्तो अनुरूपपटिपदं पटिपज्जित्वा अग्गफले पतिट्ठासि. अथ यस्मा मोनेय्यपटिपदं उक्कट्ठं कत्वा पूरेन्तो भिक्खु सत्तेव मासानि जीवति, मज्झिमं कत्वा पूरेन्तो सत्त वस्सानि, मन्दं कत्वा पूरेन्तो सोळस वस्सानि. अयञ्च उक्कट्ठं कत्वा पूरेसि, तस्मा सत्त मासे ठत्वा अत्तनो आयुसङ्खारपरिक्खयं ञत्वा न्हायित्वा निवासेत्वा कायबन्धनं बन्धित्वा दिगुणं सङ्घाटिं पारुपित्वा दसबलाभिमुखो पञ्चपतिट्ठितं वन्दित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा हिङ्गुलकपब्बतं निस्साय ठितकोव अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायि. तस्स परिनिब्बुतभावं ञत्वा भगवा भिक्खुसङ्घेन सद्धिं तत्थ गन्त्वा सरीरकिच्चं कत्वा धातुयो गाहापेत्वा चेतियं पतिट्ठापेत्वा अगमासीति.
परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय
सुत्तनिपात-अट्ठकथाय नालकसुत्तवण्णना निट्ठिता.