५. उच्छुपेतवत्थुवण्णना
इदं मम उच्छुवनं महन्तन्ति इदं उच्छुपेतवत्थु. तस्स का उप्पत्ति? भगवति वेळुवने विहरन्ते अञ्ञतरो पुरिसो उच्छुकलापं खन्धे कत्वा एकं उच्छुं खादन्तो गच्छति. अथ अञ्ञतरो उपासको सीलवा कल्याणधम्मो बालदारकेन सद्धिं तस्स पिट्ठितो पिट्ठितो गच्छति. दारको उच्छुं पस्सित्वा ‘‘देही’’ति परोदति. उपासको दारकं परोदन्तं दिस्वा तं पुरिसं सङ्गण्हन्तो तेन सद्धिं सल्लापमकासि. सो पन पुरिसो तेन सद्धिं न किञ्चि आलपि, दारकस्स उच्छुखण्डम्पि नादासि. उपासको तं दारकं दस्सेत्वा ‘‘अयं दारको अतिविय रोदति, इमस्स एकं उच्छुखण्डं देही’’ति आह. तं सुत्वा सो पुरिसो असहन्तो पटिहतचित्तं उपट्ठपेत्वा अनादरवसेन एकं उच्छुलट्ठिं पिट्ठितो खिपि.
सो अपरेन समयेन कालं कत्वा चिरं परिभावितस्स लोभस्स वसेन पेतेसु निब्बत्ति, तस्स फलं नाम सककम्मसरिक्खकं होतीति अट्ठकरीसमत्तं ठानं अवत्थरन्तं अञ्जनवण्णं मुसलदण्डपरिमाणेहि उच्छूहि घनसञ्छन्नं महन्तं उच्छुवनं निब्बत्ति. तस्मिं खादितुकामताय ‘‘उच्छुं गहेस्सामी’’ति उपगतमत्ते तं उच्छू अभिहनन्ति, सो तेन पुच्छितो पतति.
अथेकदिवसं आयस्मा महामोग्गल्लानो राजगहं पिण्डाय गच्छन्तो अन्तरामग्गे तं पेतं अद्दस. सो थेरं दिस्वा अत्तना कतकम्मं पुच्छि –
७३७. ‘‘इदं मम उच्छुवनं महन्तं, निब्बत्तति पुञ्ञफलं अनप्पकं;
तं दानि मे न परिभोगमेति, आचिक्ख भन्ते किस्स अयं विपाको.
७३८. ‘‘हञ्ञामि खज्जामि च वायमामि, परिसक्कामि परिभुञ्जितुं किञ्चि;
स्वाहं छिन्नथामो कपणो लालपामि, किस्स कम्मस्स अयं विपाको.
७३९. ‘‘विघातो चाहं परिपतामि छमायं,
परिवत्तामि वारिचरोव घम्मे;
रुदतो च मे अस्सुका निग्गलन्ति,
आचिक्ख भन्ते किस्स अयं विपाको.
७४०. ‘‘छातो किलन्तो च पिपासितो च, सन्तस्सितो सातसुखं न विन्दे;
पुच्छामि तं एतमत्थं भदन्ते, कथं नु उच्छुपरिभोगं लभेय्य’’न्ति.
७४१. ‘‘पुरे तुवं कम्ममकासि अत्तना, मनुस्सभूतो पुरिमाय जातिया;
अहञ्च तं एतमत्थं वदामि, सुत्वान त्वं एतमत्थं विजान.
७४२. ‘‘उच्छुं तुवं खादमानो पयातो, पुरिसो च ते पिट्ठितो अन्वगच्छि;
सो च तं पच्चासन्तो कथेसि, तस्स तुवं न किञ्चि आलपित्थ.
७४३. ‘‘सो च तं अभणन्तं अयाचि, देहय्य उच्छुन्ति च तं अवोच;
तस्स तुवं पिट्ठितो उच्छुं अदासि, तस्सेतं कम्मस्स अयं विपाको.
७४४. ‘‘इङ्घ त्वं गन्त्वान पिट्ठितो गण्हेय्यासि, गहेत्वान तं खादस्सु यावदत्थं;
तेनेव त्वं अत्तमनो भविस्ससि, हट्ठो चुदग्गो च पमोदितो चाति.
७४५. ‘‘गन्त्वान सो पिट्ठितो अग्गहेसि, गहेत्वान तं खादि यावदत्थं;
तेनेव सो अत्तमनो अहोसि, हट्ठो चुदग्गो च पमोदितो चा’’ति. –
वचनपटिवचनगाथा पेतेन थेरेन च वुत्ता.
७३७-८. तत्थ किस्साति कीदिसस्स, कम्मस्साति अधिप्पायो. हञ्ञामीति विहञ्ञामि विघातं आपज्जामि. विहञ्ञामीति वा विबाधियामि, विसेसतो पीळियामीति अत्थो. खज्जामीति खादियामि, असिपत्तसदिसेहि निसितेहि खादन्तेहि विय उच्छुपत्तेहि कन्तियामीति अत्थो. वायमामीति उच्छुं खादितुं वायामं करोमि. परिसक्कामीति पयोगं करोमि. परिभुञ्जितुन्ति उच्छुरसं परिभुञ्जितुं, उच्छुं खादितुन्ति अत्थो. छिन्नथामोति छिन्नसहो उपच्छिन्नथामो, परिक्खीणबलोति अत्थो. कपणोति दीनो. लालपामीति दुक्खेन अट्टितो अतिविय विलपामि.
७३९. विघातोति विघातवा, विहतबलो वा. परिपतामि छमायन्ति ठातुं असक्कोन्तो भूमियं पपतामि. परिवत्तामीति परिब्भमामि. वारिचरोवाति मच्छो विय. घम्मेति घम्मसन्तत्ते थले.
७४०-४. सन्तस्सितोति ओट्ठकण्ठतालूनं सोसप्पत्तिया सुट्ठु तसितो. सातसुखन्ति सातभूतं सुखं. न विन्देति न लभामि. तन्ति तुवं. विजानाति विजानाहि. पयातोति गन्तुं आरद्धो. अन्वगच्छीति अनुबन्धि. पच्चासन्तोति पच्चासीसमानो. तस्सेतं कम्मस्साति एत्थ एतन्ति निपातमत्तं, तस्स कम्मस्साति अत्थो. पिट्ठितो गण्हेय्यासीति अत्तनो पिट्ठिपस्सेनेव उच्छुं गण्हेय्यासि. पमोदितोति पमुदितो.
७४५. गहेत्वान तं खादि यावदत्थन्ति थेरेन आणत्तिनियामेन उच्छुं गहेत्वा यथारुचि खादित्वा महन्तं उच्छुकलापं गहेत्वा थेरस्स उपनेसि, थेरो तं अनुग्गण्हन्तो तेनेव तं उच्छुकलापं गाहापेत्वा वेळुवनं गन्त्वा भगवतो अदासि, भगवा भिक्खुसङ्घेन सद्धिं तं परिभुञ्जित्वा अनुमोदनं अकासि, पेतो पसन्नचित्तो वन्दित्वा गतो, ततो पट्ठाय यथासुखं उच्छुं परिभुञ्जि.
सो अपरेन समयेन कालं कत्वा तावतिंसेसु उप्पज्जि. सा पनेसा पेतस्स पवत्ति मनुस्सलोके पाकटा अहोसि. अथ मनुस्सा सत्थारं उपसङ्कमित्वा तं पवत्तिं पुच्छिंसु. सत्था तेसं तमत्थं वित्थारतो कथेत्वा धम्मं देसेसि, तं सुत्वा मनुस्सा मच्छेरमलतो पटिविरता अहेसुन्ति.
उच्छुपेतवत्थुवण्णना निट्ठिता.