८. गोणपेतवत्थुवण्णना

किं नु उम्मत्तरूपो वाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं मतपितिकं कुटुम्बिकं आरब्भ कथेसि. सावत्थियं किर अञ्ञतरस्स कुटुम्बिकस्स पिता कालमकासि. सो पितु मरणेन सोकसन्तत्तहदयो रोदमानो उम्मत्तको पिय विचरन्तो यं यं पस्सति, तं तं पुच्छति – ‘‘अपि मे पितरं पस्सित्था’’ति? न कोचि तस्स सोकं विनोदेतुं असक्खि. तस्स पन हदये घटे पदीपो विय सोतापत्तिफलस्स उपनिस्सयो पज्जलति.

सत्था पच्चूससमये लोकं ओलोकेन्तो तस्स सोतापत्तिफलस्स उपनिस्सयं दिस्वा ‘‘इमस्स अतीतकारणं आहरित्वा सोकं वूपसमेत्वा सोतापत्तिफलं दातुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा पुनदिवसे पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो पच्छासमणं अनादाय तस्स घरद्वारं अगमासि. सो ‘‘सत्था आगतो’’ति सुत्वा पच्चुग्गन्त्वा सत्थारं गेहं पवेसेत्वा सत्थरि पञ्ञत्ते आसने निसिन्ने सयं भगवन्तं वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो ‘‘किं, भन्ते, मय्हं पितु गतट्ठानं जानाथा’’ति आह. अथ नं सत्था, ‘‘उपासक, किं इमस्मिं अत्तभावे पितरं पुच्छसि, उदाहु अतीते’’ति आह. सो तं वचनं सुत्वा ‘‘बहू किर मय्हं पितरो’’ति तनुभूतसोको थोकं मज्झत्ततं पटिलभि. अथस्स सत्था सोकविनोदनं धम्मकथं कत्वा अपगतसोकं कल्लचित्तं विदित्वा सामुक्कंसिकाय धम्मदेसनाय सोतापत्तिफले पतिट्ठापेत्वा विहारं अगमासि.

अथ भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘पस्सथ, आवुसो, बुद्धानुभावं, तथा सोकपरिदेवसमापन्नो उपासको खणेनेव भगवता सोतापत्तिफले विनीतो’’ति. सत्था तत्थ गन्त्वा पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसिन्नो ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छि. भिक्खू तमत्थं भगवतो आरोचेसुं. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव मया इमस्स सोको अपनीतो, पुब्बेपि अपनीतोयेवा’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं अञ्ञतरस्स गहपतिकस्स पिता कालमकासि. सो पितु मरणेन सोकपरिदेवसमापन्नो अस्सुमुखो रत्तक्खो कन्दन्तो चितकं पदक्खिणं करोति. तस्स पुत्तो सुजातो नाम कुमारो पण्डितो ब्यत्तो बुद्धिसम्पन्नो पितुसोकविनयनूपायं चिन्तेन्तो एकदिवसं बहिनगरे एकं मतगोणं दिस्वा तिणञ्च पानीयञ्च आहरित्वा तस्स पुरतो ठपेत्वा ‘‘खाद, खाद, पिव, पिवा’’ति वदन्तो अट्ठासि. आगतागता तं दिस्वा ‘‘सम्म सुजात, किं उम्मत्तकोसि, यो त्वं मतस्स गोणस्स तिणोदकं उपनेसी’’ति वदन्ति? सो न किञ्चि पटिवदति. मनुस्सा तस्स पितु सन्तिकं गन्त्वा ‘‘पुत्तो ते उम्मत्तको जातो, मतगोणस्स तिणोदकं देती’’ति आहंसु. तं सुत्वा च कुटुम्बिकस्स पितरं आरब्भ ठितो सोको अपगतो. सो ‘‘मय्हं किर पुत्तो उम्मत्तको जातो’’ति संवेगप्पत्तो वेगेन गन्त्वा ‘‘ननु त्वं, तात सुजात, पण्डितो ब्यत्तो बुद्धिसम्पन्नो, कस्मा मतगोणस्स तिणोदकं देसी’’ति चोदेन्तो –

४६. ‘‘किं नु उम्मत्तरूपोव, लायित्वा हरितं तिणं;

खाद खादाति लपसि, गतसत्तं जरग्गवं.

४७. ‘‘न हि अन्नेन पानेन, मतो गोणो समुट्ठहे;

त्वंसि बालो च दुम्मेधो, यथा तञ्ञोव दुम्मती’’ति. –

गाथाद्वयमाह. तत्थ किं नूति पुच्छावचनं. उम्मत्तरूपोवाति उम्मत्तकसभावो विय चित्तक्खेपं पत्तो विय. लायित्वाति लवित्वा. हरितं तिणन्ति अल्लतिणं. लपसि विलपसि. गतसत्तन्ति विगतजीवितं. जरग्गवन्ति बलिबद्दं जिण्णगोणं. अन्नेन पानेनाति तया दिन्नेन हरिततिणेन वा पानीयेन वा. मतो गोणो समुट्ठहेति कालकतो गोणो लद्धजीवितो हुत्वा न हि समुट्ठहेय्य. त्वंसि बालो च दुम्मेधोति त्वं बाल्ययोगतो बालो, मेधासङ्खाताय पञ्ञाय अभावतो दुम्मेधो असि. यथा तञ्ञोव दुम्मतीति यथा तं अञ्ञोपि निप्पञ्ञो विप्पलपेय्य, एवं त्वं निरत्थकं विप्पलपसीति अत्थो. यथा तन्ति निपातमत्तं.

तं सुत्वा सुजातो पितरं सञ्ञापेतुं अत्तनो अधिप्पायं पकासेन्तो –

४८. ‘‘इमे पादा इदं सीसं, अयं कायो सवालधि;

नेत्ता तथेव तिट्ठन्ति, अयं गोणो समुट्ठहे.

४९. ‘‘नाय्यकस्स हत्थपादा, कायो सीसञ्च दिस्सति;

रुदं मत्तिकथूपस्मिं, ननु त्वञ्ञेव दुम्मती’’ति. –

गाथाद्वयं अभासि. तस्सत्थो – इमस्स गोणस्स इमे चत्तारो पादा, इदं सीसं, सह वालधिना वत्ततीति सवालधि अयं कायो. इमानि च नेत्ता नयनानि यथा मरणतो पुब्बे, तथेव अभिन्नसण्ठानानि तिट्ठन्ति. अयं गोणो समुट्ठहेति इमस्मा कारणा अयं गोणो समुट्ठहेय्य समुत्तिट्ठेय्याति मम चित्तं भवेय्य. ‘‘मञ्ञे गोणो समुट्ठहे’’ति केचि पठन्ति, तेन कारणेन अयं गोणो सहसापि कायं समुट्ठहेय्याति अहं मञ्ञेय्यं, एवं मे मञ्ञना सम्भवेय्याति अधिप्पायो. अय्यकस्स पन मय्हं पितामहस्स न हत्थपादा कायो सीसं दिस्सति, केवलं पन तस्स अट्ठिकानि पक्खिपित्वा कते मत्तिकामये थूपे रुदन्तो सतगुणेन सहस्सगुणेन, तात, त्वञ्ञेव दुम्मति निप्पञ्ञो, भिज्जनधम्मा सङ्खारा भिज्जन्ति, तत्थ विजानतं का परिदेवनाति पितु धम्मं कथेसि.

तं सुत्वा बोधिसत्तस्स पिता ‘‘मम मुत्तो पण्डितो मं सञ्ञापेतुं इमं कम्मं अकासी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘तात सुजात, ‘सब्बेपि सत्ता मरणधम्मा’ति अञ्ञातमेतं, इतो पट्ठाय न सोचिस्सामि, सोकहरणसमत्थेन नाम मेधाविना तादिसेनेव भवितब्ब’’न्ति पुत्तं पसंसन्तो –

५०. ‘‘आदित्तं वत मं सन्तं, घतसित्तंव पावकं;

वारिना विय ओसिञ्चं, सब्बं निब्बापये दरं.

५१. ‘‘अब्बही वत मे सल्लं, सोकं हदयनिस्सितं;

यो मे सोकपरेतस्स, पितुसोकं अपानुदि.

५२. ‘‘स्वाहं अब्बूळ्हसल्लोस्मि, सीतिभूतोस्मि निब्बुतो;

न सोचामि न रोदामि, तव सुत्वान माणव.

५३. ‘‘एवं करोन्ति सप्पञ्ञा, ये होन्ति अनुकम्पका;

विनिवत्तयन्ति सोकम्हा, सुजातो पितरं यथा’’ति. –

चतस्सो गाथा अभासि. तत्थ आदित्तन्ति सोकग्गिना आदित्तं जलितं. सन्तन्ति समानं. पावकन्ति अग्गि. वारिना विय ओसिञ्चन्ति उदकेन अवसिञ्चन्तो विय. सब्बं निब्बापये दरन्ति सब्बं मे चित्तदरथं निब्बापेसि. अब्बही वताति नीहरि वत. सल्लन्ति सोकसल्लं. हदयनिस्सितन्ति चित्तसन्निस्सितसल्लभूतं. सोकपरेतस्साति सोकेन अभिभूतस्स. पितुसोकन्ति पितरं आरब्भ उप्पन्नं सोकं. अपानुदीति अपनेसि. तव सुत्वान माणवाति, कुमार, तव वचनं सुत्वा इदानि पन न सोचामि न रोदामि. सुजातो पितरं यथाति यथा अयं सुजातो अत्तनो पितरं सोकतो विनिवत्तेसि, एवं अञ्ञेपि ये अनुकम्पका अनुग्गण्हसीला होन्ति, ते सप्पञ्ञा एवं करोन्ति पितूनं अञ्ञेसञ्च उपकारं करोन्तीति अत्थो.

माणवस्स वचनं सुत्वा पिता अपगतसोको हुत्वा सीसं नहायित्वा भुञ्जित्वा कम्मन्ते पवत्तेत्वा कालं कत्वा सग्गपरायणो अहोसि. सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा तेसं भिक्खूनं सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने बहू सोतापत्तिफलादीसु पतिट्ठहिंसु. तदा सुजातो लोकनाथो अहोसीति.

गोणपेतवत्थुवण्णना निट्ठिता.