१. उरगवग्गो

१. खेत्तूपमपेतवत्थुवण्णना

तं पनेतं वत्थुं भगवा राजगहे विहरन्तो वेळुवने कलन्दकनिवापे अञ्ञतरं सेट्ठिपुत्तपेतं आरब्भ कथेसि. राजगहे किर अञ्ञतरो अड्ढो महद्धनो महाभोगो पहूतवित्तूपकरणो अनेककोटिधनसन्निचयो सेट्ठि अहोसि. तस्स महाधनसम्पन्नताय ‘‘महाधनसेट्ठि’’त्वेव समञ्ञा अहोसि. एकोव पुत्तो अहोसि, पियो मनापो. तस्मिं विञ्ञुतं पत्ते मातापितरो एवं चिन्तेसुं – ‘‘अम्हाकं पुत्तस्स दिवसे दिवसे सहस्सं सहस्सं परिब्बयं करोन्तस्स वस्ससतेनापि अयं धनसन्निचयो परिक्खयं न गमिस्सति, किं इमस्स सिप्पुग्गहणपरिस्समेन, अकिलन्तकायचित्तो यथासुखं भोगे परिभुञ्जतू’’ति सिप्पं न सिक्खापेसुं. वयप्पत्ते पन कुलरूपयोब्बनविलाससम्पन्नं कामाभिमुखं धम्मसञ्ञाविमुखं कञ्ञं आनेसुं. सो ताय सद्धिं अभिरमन्तो धम्मे चित्तमत्तम्पि अनुप्पादेत्वा, समणब्राह्मणगुरुजनेसु अनादरो हुत्वा, धुत्तजनपरिवुतो रज्जमानो पञ्चकामगुणे रतो गिद्धो मोहेन अन्धो हुत्वा कालं वीतिनामेत्वा, मातापितूसु कालकतेसु नटनाटकगायकादीनं यथिच्छितं देन्तो धनं विनासेत्वा नचिरस्सेव पारिजुञ्ञप्पत्तो हुत्वा, इणं गहेत्वा जीविकं कप्पेन्तो पुन इणम्पि अलभित्वा इणायिकेहि चोदियमानो तेसं अत्तनो खेत्तवत्थुघरादीनि दत्वा, कपालहत्थो भिक्खं चरित्वा भुञ्जन्तो तस्मिंयेव नगरे अनाथसालायं वसति.

अथ नं एकदिवसं चोरा समागता एवमाहंसु – ‘‘अम्भो पुरिस, किं तुय्हं इमिना दुज्जीवितेन, तरुणो त्वमसि थामजवबलसम्पन्नो, कस्मा हत्थपादविकलो विय अच्छसि? एहि अम्हेहि सह चोरिकाय परेसं सन्तकं गहेत्वा सुखेन जीविकं कप्पेही’’ति. सो ‘‘नाहं चोरिकं कातुं जानामी’’ति आह. चोरा ‘‘मयं तं सिक्खापेम, केवलं त्वं अम्हाकं वचनं करोही’’ति आहंसु. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा तेहि सद्धिं अगमासि. अथ ते चोरा तस्स हत्थे महन्तं मुग्गरं दत्वा सन्धिं छिन्दित्वा घरं पविसन्तो तं सन्धिमुखे ठपेत्वा आहंसु – ‘‘सचे इध अञ्ञो कोचि आगच्छति, तं इमिना मुग्गरेन पहरित्वा एकप्पहारेनेव मारेही’’ति. सो अन्धबालो हिताहितं अजानन्तो परेसं आगमनमेव ओलोकेन्तो तत्थ अट्ठासि. चोरा पन घरं पविसित्वा गय्हूपगं भण्डं गहेत्वा घरमनुस्सेहि ञातमत्ताव इतो चितो च पलायिंसु. घरमनुस्सा उट्ठहित्वा सीघं सीघं धावन्ता इतो चितो च ओलोकेन्ता तं पुरिसं सन्धिद्वारे ठितं दिस्वा ‘‘हरे दुट्ठचोरा’’ति गहेत्वा हत्थपादे मुग्गरादीहि पोथेत्वा रञ्ञो दस्सेसुं – ‘‘अयं, देव, चोरो सन्धिसुखे गहितो’’ति. राजा ‘‘इमस्स सीसं छिन्दापेही’’ति नगरगुत्तिकं आणापेसि. ‘‘साधु, देवा’’ति नगरगुत्तिको तं गाहापेत्वा पच्छाबाहं गाळ्हबन्धनं बन्धापेत्वा रत्तवण्णविरळमालाबन्धकण्ठं इट्ठकचुण्णमक्खितसीसं वज्झपहटभेरिदेसितमग्गं रथिकाय रथिकं सिङ्घाटकेन सिङ्घाटकं विचरापेत्वा कसाहि ताळेन्तो आघातनाभिमुखं नेति. ‘‘अयं इमस्मिं नगरे विलुम्पमानकचोरो गहितो’’ति कोलाहलं अहोसि.

तेन च समयेन तस्मिं नगरे सुलसा नाम नगरसोभिनी पासादे ठिता वातपानन्तरेन ओलोकेन्ती तं तथा नीयमानं दिस्वा पुब्बे तेन कतपरिचया ‘‘अयं पुरिसो इमस्मिंयेव नगरे महतिं सम्पत्तिं अनुभवित्वा इदानि एवरूपं अनत्थं अनयब्यसनं पत्तो’’ति तस्स कारुञ्ञं उप्पादेत्वा चत्तारो मोदके पानीयञ्च पेसेसि. नगरगुत्तिकस्स च आरोचापेसि – ‘‘ताव अय्यो आगमेतु, यावायं पुरिसो इमे मोदके खादित्वा पानीयं पिविस्सती’’ति.

अथेतस्मिं अन्तरे आयस्मा महामोग्गल्लानो दिब्बेन चक्खुना ओलोकेन्तो तस्स ब्यसनप्पत्तिं दिस्वा करुणाय सञ्चोदितमानसो – ‘‘अयं पुरिसो अकतपुञ्ञो कतपापो, तेनायं निरये निब्बत्तिस्सति, मयि पन गते मोदके च पानीयञ्च दत्वा भुम्मदेवेसु उप्पज्जिस्सति, यंनूनाहं इमस्स अवस्सयो भवेय्य’’न्ति चिन्तेत्वा पानीयमोदकेसु उपनीयमानेसु तस्स पुरिसस्स पुरतो पातुरहोसि. सो थेरं दिस्वा पसन्नमानसो ‘‘किं मे इदानेव इमेहि मारियमानस्स मोदकेहि खादितेहि, इदं पन परलोकं गच्छन्तस्स पाथेय्यं भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा मोदके च पानीयञ्च थेरस्स दापेसि. थेरो तस्स पसादसंवड्ढनत्थं तस्स पस्सन्तस्सेव तथारूपे ठाने निसीदित्वा मोदके परिभुञ्जित्वा पानीयञ्च पिवित्वा उट्ठायासना पक्कामि. सो पन पुरिसो चोरघातकेहि आघातनं नेत्वा सीसच्छेदं पापितो अनुत्तरे पुञ्ञक्खेत्ते महामोग्गल्लानत्थेरे कतेन पुञ्ञेन उळारे देवलोके निब्बत्तनारहोपि यस्मा ‘‘सुलसं आगम्म मया अयं देय्यधम्मो लद्धो’’ति सुलसाय गतेन सिनेहेन मरणकाले चित्तं उपक्किलिट्ठं अहोसि. तस्मा हीनकायं उपपज्जन्तो पब्बतगहनसम्भूते सन्दच्छाये महानिग्रोधरुक्खे रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति.

सो किर सचे पठमवये कुलवंसट्ठपने उस्सुक्कं अकरिस्स, तस्मिंयेव नगरे सेट्ठीनं अग्गो अभविस्स, मज्झिमवये मज्झिमो, पच्छिमवये पच्छिमो. सचे पन पठमवये पब्बजितो अभविस्स, अरहा अभविस्स, मज्झिमवये सकदागामी अनागामी वा अभविस्स, पच्छिमवये सोतापन्नो अभविस्स. पापमित्तसंसग्गेन पन इत्थिधुत्तो सुराधुत्तो दुच्चरितनिरतो अनादरिको हुत्वा अनुक्कमेन सब्बसम्पत्तितो परिहायित्वा महाब्यसनं पत्तोति वदन्ति.

अथ सो अपरेन समयेन सुलसं उय्यानगतं दिस्वा सञ्जातकामरागो अन्धकारं मापेत्वा तं अत्तनो भवनं नेत्वा सत्ताहं ताय सद्धिं संवासं कप्पेसि, अत्तानञ्चस्सा आरोचेसि. तस्सा माता तं अपस्सन्ती रोदमाना इतो चितो च परिब्भमति. तं दिस्वा महाजनो ‘‘अय्यो महामोग्गल्लानो महिद्धिको महानुभावो तस्सा गतिं जानेय्य, तं उपसङ्कमित्वा पुच्छेय्यासी’’ति आह. सा ‘‘साधु अय्यो’’ति थेरं उपसङ्कमित्वा तमत्थं पुच्छि. थेरो ‘‘इतो सत्तमे दिवसे वेळुवनमहाविहारे भगवति धम्मं देसेन्ते परिसपरियन्ते पस्सिस्ससी’’ति आह. अथ सुलसा तं देवपुत्तं अवोच – ‘‘अयुत्तं मय्हं तव भवने वसन्तिया, अज्ज सत्तमो दिवसो, मम माता मं अपस्सन्ती परिदेवसोकसमापन्ना भविस्सति, साधु मं, देव, तत्थेव नेही’’ति. सो तं नेत्वा वेळुवने भगवति धम्मं देसेन्ते परिसपरियन्ते ठपेन्त्वा अदिस्समानरूपो अट्ठासि.

ततो महाजनो सुलसं दिस्वा एवमाह – ‘‘अम्म सुलसे, त्वं एत्तकं दिवसं कुहिं गता? तव माता त्वं अपस्सन्ती परिदेवसोकसमापन्ना उम्मादप्पत्ता विय जाता’’ति. सा तं पवत्तिं महाजनस्स आचिक्खि. महाजनेन च ‘‘कथं सो पुरिसो तथापापपसुतो अकतकुसलो देवूपपत्तिं पटिलभती’’ति वुत्ते सुलसा ‘‘मया दापिते मोदके पानीयञ्च अय्यस्स महामोग्गल्लानत्थेरस्स दत्वा तेन पुञ्ञेन देवूपपत्तिं पटिलभती’’ति आह. तं सुत्वा महाजनो अच्छरियब्भुतचित्तजातो अहोसि – ‘‘अरहन्तो नाम अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्स, येसु अप्पकोपि कतो कारो सत्तानं देवूपपत्तिं आवहती’’ति उळारं पीतिसोमनस्सं पटिसंवेदेसि. भिक्खू तमत्थं भगवतो आरोचेसुं. ततो भगवा इमिस्सा अट्ठुप्पत्तिया –

१. ‘‘खेत्तूपमा अरहन्तो, दायका कस्सकूपमा;

बीजूपमं देय्यधम्मं, एत्तो निब्बत्तते फलं.

२. ‘‘एतं बीजं कसी खेत्तं, पेतानं दायकस्स च;

तं पेता परिभुञ्जन्ति, दाता पुञ्ञेन वड्ढति.

३. ‘‘इधेव कुसलं कत्वा, पेते च पटिपूजिय;

सग्गञ्च कमतिट्ठानं, कम्मं कत्वान भद्दक’’न्ति. – इमा गाथा अभासि;

१. तत्थ खेत्तूपमाति खित्तं वुत्तं बीजं तायति महप्फलभावकरणेन रक्खतीति खेत्तं, सालिबीजादीनं विरुहनट्ठानं. तं उपमा एतेसन्ति खेत्तूपमा, केदारसदिसाति अत्थो. अरहन्तोति खीणासवा. ते हि किलेसारीनं संसारचक्कस्स अरानञ्च हतत्ता, ततो एव आरकत्ता, पच्चयादीनं अरहत्ता, पापकरणे रहाभावा च ‘‘अरहन्तो’’ति वुच्चन्ति. तत्थ यथा खेतञ्हि तिणादिदोसरहितं स्वाभिसङ्खतबीजम्हि वुत्ते उतुसलिलादिपच्चयन्तरूपेतं कस्सकस्स महप्फलं होति, एवं खीणासवसन्तानो लोभादिदोसरहितो स्वाभिसङ्खते देय्यधम्मबीजे वुत्ते कालादिपच्चयन्तरसहितो दायकस्स महप्फलो होति. तेनाह भगवा ‘‘खेत्तूपमा अरहन्तो’’ति. उक्कट्ठनिद्देसो अयं तस्स सेखादीनम्पि खेत्तभावापटिक्खेपतो.

दायकाति चीवरादीनं पच्चयानं दातारो परिच्चजनका, तेसं परिच्चागेन अत्तनो सन्ताने लोभादीनं परिच्चजनका छेदनका, ततो वा अत्तनो सन्तानस्स सोधका, रक्खका चाति अत्थो. कस्सकूपमाति कस्सकसदिसा. यथा कस्सको सालिखेत्तादीनि कसित्वा यथाकालञ्च वुत्तुदकदाननीहरणनिधानरक्खणादीहि अप्पमज्जन्तो उळारं विपुलञ्च सस्सफलं पटिलभति, एवं दायकोपि अरहन्तेसु देय्यधम्मपरिच्चागेन पारिचरियाय च अप्पमज्जन्तो उळारं विपुलञ्च दानफलं पटिलभति. तेन वुत्तं ‘‘दायका कस्सकूपमा’’ति.

बीजूपमं देय्यधम्मन्ति लिङ्गविपल्लासेन वुत्तं, बीजसदिसो देय्यधम्मोति अत्थो. अन्नपानादिकस्स हि दसविधस्स दातब्बवत्थुनो एतं नामं. एत्तो निब्बत्तते फलन्ति एतस्मा दायकपटिग्गाहकदेय्यधम्मपरिच्चागतो दानफलं निब्बत्तति चेव उप्पज्जति च, चिरतरपबन्धवसेन पवत्तति चाति अत्थो. एत्थ च यस्मा परिच्चागचेतनाभिसङ्खतस्स अन्नपानादिवत्थुनो भावो, न इतरस्स, तस्मा ‘‘बीजूपमं देय्यधम्म’’न्ति देय्यधम्मग्गहणं कतं. तेन देय्यधम्मापदेसेन देय्यधम्मवत्थुविसयाय परिच्चागचेतनाययेव बीजभावो दट्ठब्बो. सा हि पटिसन्धिआदिप्पभेदस्स तस्स निस्सयारम्मणप्पभेदस्स च फलस्स निप्फादिका, न देय्यधम्मोति.

२. एतं बीजं कसी खेत्तन्ति यथावुत्तं बीजं, यथावुत्तञ्च खेत्तं, तस्स बीजस्स तस्मिं खेत्ते वपनपयोगसङ्खाता कसि चाति अत्थो. एतं तयं केसं इच्छितब्बन्ति आह ‘‘पेतानं दायकस्स चा’’ति. यदि दायको पेते उद्दिस्स दानं देति, पेतानञ्च दायकस्स च, यदि न पेते उद्दिस्स दानं देति, दायकस्सेव एतं बीजं एसा कसि एतं खेत्तं उपकाराय होतीति अधिप्पायो. इदानि तं उपकारं दस्सेतुं ‘‘तं पेता परिभुञ्जन्ति, दाता पुञ्ञेन वड्ढती’’ति वुत्तं. तत्थ तं पेता परिभुञ्जन्तीति दायकेन पेते उद्दिस्स दाने दिन्ने यथावुत्तखेत्तकसिबीजसम्पत्तिया अनुमोदनाय च यं पेतानं उपकप्पति, तं दानफलं पेता परिभुञ्जन्ति. दाता पुञ्ञेन वड्ढतीति दाता पन अत्तनो दानमयपुञ्ञनिमित्तं देवमनुस्सेसु भोगसम्पत्तिआदिना पुञ्ञफलेन अभिवड्ढति. पुञ्ञफलम्पि हि ‘‘कुसलानं, भिक्खवे, धम्मानं समादानहेतु एवमिदं पुञ्ञं पवड्ढती’’तिआदीसु (दी. नि. ३.८०) पुञ्ञन्ति वुच्चति.

३. इधेव कुसलं कत्वाति अनवज्जसुखविपाकट्ठेन कुसलं पेतानं उद्दिसनवसेन दानमयं पुञ्ञं उपचिनित्वा इधेव इमस्मिंयेव अत्तभावे. पेते च पटिपूजियाति पेते उद्दिस्स दानेन सम्मानेत्वा अनुभुय्यमानदुक्खतो ते मोचेत्वा. पेते हि उद्दिस्स दिय्यमानं दानं तेसं पूजा नाम होति. तेनाह – ‘‘अम्हाकञ्च कता पूजा’’ति (पे. व. १८), ‘‘पेतानं पूजा च कता उळारा’’ति (पे. व. २५) च. ‘‘पेते चा’’ति च-सद्देन ‘‘पियो च होति मनापो, अभिगमनीयो च होति विस्सासनीयो, भावनीयो च होति गरुकातब्बो, पासंसो च होति कित्तनीयो विञ्ञून’’न्ति एवमादिके दिट्ठधम्मिके दानानिसंसे सङ्गण्हाति. सग्गञ्च कमति ठानं, कम्मं कत्वान भद्दकन्ति कल्याणं कुसलकम्मं कत्वा दिब्बेहि आयुआदीहि दसहि ठानेहि सुट्ठु अग्गत्ता ‘‘सग्ग’’न्ति लद्धनामं कतपुञ्ञानं निब्बत्तनट्ठानं देवलोकं कमति उपपज्जनवसेन उपगच्छति.

एत्थ च ‘‘कुसलं कत्वा’’ति वत्वा पुन ‘‘कम्मं कत्वान भद्दक’’न्ति वचनं ‘‘देय्यधम्मपरिच्चागो विय पत्तिदानवसेन दानधम्मपरिच्चागोपि दानमयकुसलकम्ममेवा’’ति दस्सनत्थन्ति दट्ठब्बं. केचि पनेत्थ ‘‘पेताति अरहन्तो अधिप्पेता’’ति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तं ‘‘पेता’’ति खीणासवानं आगतट्ठानस्सेव अभावतो, बीजादिभावस्स च दायकस्स विय तेसं अयुज्जमानत्ता, पेतयोनिकानं युज्जमानत्ता च. देसनापरियोसाने देवपुत्तं सुलसञ्च आदिं कत्वा चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसीति.

खेत्तूपमपेतवत्थुवण्णना निट्ठिता.

२. सूकरमुखपेतवत्थुवण्णना

कायो ते सब्बसोवण्णोति इदं सत्थरि राजगहं उपनिस्साय वेळुवने कलन्दकनिवापे विहरन्ते अञ्ञतरं सूकरमुखपेतं आरब्भ वुत्तं. अतीते किर कस्सपस्स भगवतो सासने एको भिक्खु कायेन सञ्ञतो अहोसि, वाचाय असञ्ञतो, भिक्खू अक्कोसति परिभासति. सो कालं कत्वा निरये निब्बत्तो, एकं बुद्धन्तरं तत्थ पच्चित्वा ततो चवित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहसमीपे गिज्झकूटपब्बतपादे तस्सेव कम्मस्स विपाकावसेसेन खुप्पिपासाभिभूतो पेतो हुत्वा निब्बत्ति. तस्स कायो सुवण्णवण्णो अहोसि, मुखं सूकरमुखसदिसं. अथायस्मा नारदो गिज्झकूटे पब्बते वसन्तो पातोव सरीरपटिजग्गनं कत्वा पत्तचीवरमादाय राजगहं पिण्डाय गच्छन्तो अन्तरामग्गे तं पेतं दिस्वा तेन कतकम्मं पुच्छन्तो –

४. ‘‘कायो ते सब्बसोवण्णो, सब्बा ओभासते दिसा;

मुखं ते सूकरस्सेव, किं कम्ममकरी पुरे’’ति. –

गाथमाह. तत्थ कायो ते सब्बसोवण्णोति तव कायो देहो सब्बो सुवण्णवण्णो उत्तत्तकनकसन्निभो. सब्बा ओभासते दिसाति तस्स पभाय सब्बापि दिसा समन्तन्तो ओभासति विज्जोतति. ओभासतेति वा अन्तोगधहोतुअत्थमिदं पदन्ति ‘‘ते कायो सब्बसोवण्णो सब्बा दिसा ओभासेति विज्जोतेती’’ति अत्थो दट्ठब्बो. मुखं ते सूकरस्सेवाति मुखं पन ते सूकरस्स विय, सूकरमुखसदिसं तव मुखन्ति अत्थो. किं कम्ममकरी पुरेति ‘‘त्वं पुब्बे अतीतजातियं कीदिसं कम्मं अकासी’’ति पुच्छति.

एवं थेरेन सो पेतो कतकम्मं पुट्ठो गाथाय विस्सज्जेन्तो –

५. ‘‘कायेन सञ्ञतो आसिं, वाचायासिमसञ्ञतो;

तेन मेतादिसो वण्णो, यथा पस्ससि नारदा’’ति. –

आह. तत्थ कायेन सञ्ञतो आसिन्ति कायिकेन संयमेन संयतो कायद्वारिकेन संवरेन संवुतो अहोसिं. वाचायासिमसञ्ञतोति वाचाय असञ्ञतो वाचसिकेन असंवरेन समन्नागतो अहोसिं. तेनाति तेन उभयेन संयमेन असंयमेन च. मेति मय्हं. एतादिसो वण्णोति एदिसो. यथा त्वं, नारद, पच्चक्खतो पस्ससि, एवरूपो, कायेन मनुस्ससण्ठानो सुवण्णवण्णो, मुखेन सूकरसदिसो आसिन्ति योजना. वण्णसद्दो हि इध छवियं सण्ठाने च दट्ठब्बो.

एवं पेतो थेरेन पुच्छितो तमत्थं विस्सज्जेत्वा तमेव कारणं कत्वा थेरस्स ओवादं देन्तो –

६. ‘‘तं त्याहं नारद ब्रूमि, सामं दिट्ठमिदं तया;

माकासि मुखसा पापं, मा खो सूकरमुखो अहू’’ति. –

गाथमाह. तत्थ तन्ति तस्मा. त्याहन्ति ते अहं. नारदाति थेरं आलपति. ब्रूमीति कथेमि. सामन्ति सयमेव. इदन्ति अत्तनो सरीरं सन्धाय वदति. अयञ्हेत्थ अत्थो – यस्मा, भन्ते नारद, इदं मम सरीरं गलतो पट्ठाय हेट्ठा मनुस्ससण्ठानं, उपरि सूकरसण्ठानं, तया पच्चक्खतोव दिट्ठं, तस्मा ते अहं ओवादवसेन वदामीति. किन्ति चेति आह ‘‘माकासि मुखसा पापं, मा खो सूकरमुखो अहू’’ति. तत्थ माति पटिसेधे निपातो. मुखसाति मुखेन. खोति अवधारणे, वाचाय पापकम्मं माकासि मा करोहि. मा खो सूकरमुखो अहूति अहं विय सूकरमुखो मा अहोसियेव. सचे पन त्वं मुखरो हुत्वा वाचाय पापं करेय्यासि, एकंसेन सूकरमुखो भवेय्यासि, तस्मा माकासि मुखसा पापन्ति फलपटिसेधनमुखेनपि हेतुमेव पटिसेधेति.

अथायस्मा नारदो राजगहे पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो चतुपरिसमज्झे निसिन्नस्स सत्थुनो तमत्थं आरोचेसि. सत्था, ‘‘नारद, पुब्बेव मया सो सत्थो दिट्ठो’’ति वत्वा अनेकाकारवोकारं वचीदुच्चरितसन्निस्सितं आदीनवं, वचीसुचरितपटिसंयुत्तञ्च आनिसंसं पकासेन्तो धम्मं देसेसि. सा देसना सम्पत्तपरिसाय सात्थिका अहोसीति.

सूकरमुखपेतवत्थुवण्णना निट्ठिता.

३. पूतिमुखपेतवत्थुवण्णना

दिब्बं सुभं धारेसि वण्णधातुन्ति इदं सत्थरि वेळुवने विहरन्ते कलन्दकनिवापे अञ्ञतरं पूतिमुखपेतं आरब्भ वुत्तं. अतीते किर कस्सपस्स भगवतो काले द्वे कुलपुत्ता तस्स सासने पब्बजित्वा सीलाचारसम्पन्ना सल्लेखवुत्तिनो अञ्ञतरस्मिं गामकावासे समग्गवासं वसिंसु. अथ अञ्ञतरो पापज्झासयो पेसुञ्ञाभिरतो भिक्खु तेसं वसनट्ठानं उपगञ्छि. थेरा तेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा वसनट्ठानं दत्वा दुतियदिवसे तं गहेत्वा गामं पिण्डाय पविसिंसु. मनुस्सा ते दिस्वा तेसु थेरेसु अतिविय परमनिपच्चकारं कत्वा यागुभत्तादीहि पटिमानेसुं. सो विहारं पविसित्वा चिन्तेसि – ‘‘सुन्दरो वतायं गोचरगामो, मनुस्सा च सद्धा पसन्ना, पणीतपणीतं पिण्डपातं देन्ति, अयञ्च विहारो छायूदकसम्पन्नो, सक्का मे इध सुखेन वसितुं. इमेसु पन भिक्खूसु इध वसन्तेसु मय्हं फासुविहारो न भविस्सति, अन्तेवासिकवासो विय भविस्सति. हन्दाहं इमे अञ्ञमञ्ञं भिन्दित्वा यथा न पुन इध वसिस्सन्ति, तथा करिस्सामी’’ति.

अथेकदिवसं महाथेरे द्विन्नम्पि ओवादं दत्वा अत्तनो वसनट्ठानं पविट्ठे पेसुणिको भिक्खु थोकं कालं वीतिनामेत्वा महाथेरं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा थेरेन ‘‘किं, आवुसो, विकाले आगतोसी’’ति च वुत्ते, ‘‘आम, भन्ते किञ्चि वत्तब्बं अत्थी’’ति वत्वा ‘‘कथेहि, आवुसो’’ति थेरेन अनुञ्ञातो आह – ‘‘एसो, भन्ते, तुम्हाकं सहायकत्थेरो सम्मुखा मित्तो विय अत्तानं दस्सेत्वा परम्मुखा सपत्तो विय उपवदती’’ति. ‘‘किं कथेती’’ति पुच्छितो ‘‘सुणाथ, भन्ते, ‘एसो महाथेरो सठो मायावी कुहको मिच्छाजीवेन जीविकं कप्पेती’ति तुम्हाकं अगुणं कथेती’’ति आह. ‘‘मा, आवुसो, एवं भणि, न सो भिक्खु एवं मं उपवदिस्सति, गिहिकालतो पट्ठाय मम सभावं जानाति ‘पेसलो कल्याणसीलो’’’ति. ‘‘सचे, भन्ते, तुम्हे अत्तनो विसुद्धचित्तताय एवं चिन्तेथ, तं तुम्हाकंयेव अनुच्छविकं, मय्हं पन तेन सद्धिं वेरं नत्थि, कस्मा अहं तेन अवुत्तं ‘वुत्त’न्ति वदामि. होतु, कालन्तरेन सयमेव जानिस्सथा’’ति आह. थेरोपि पुथुज्जनभावदोसेन द्वेळ्हकचित्तो ‘‘एवम्पि सिया’’ति सासङ्कहदयो हुत्वा थोकं सिथिलविस्सासो अहोसि. सो बालो पठमं महाथेरं परिभिन्दित्वा इतरम्पि थेनं वुत्तनयेनेव परिभिन्दि. अथ ते उभोपि थेरा दुतियदिवसे अञ्ञमञ्ञं अनालपित्वा पत्तचीवरमादाय गामे पिण्डाय चरित्वा पिण्डपातमादाय अत्तनो वसनट्ठानेयेव परिभुञ्जित्वा सामीचिमत्तम्पि अकत्वा तं दिवसं तत्थेव वसित्वा विभाताय च रत्तिया अञ्ञमञ्ञं अनारोचेत्वाव यथाफासुकट्ठानं अगमंसु.

पेसुणिकं पन भिक्खुं परिपुण्णमनोरथं गामं पिण्डाय पविट्ठं मनुस्सा दिस्वा आहंसु – ‘‘भन्ते, थेरा कुहिं गता’’ति? सो आह – ‘‘सब्बरत्तिं अञ्ञमञ्ञं कलहं कत्वा मया ‘मा कलहं करोथ, समग्गा होथ, कलहो नाम अनत्थावहो आयतिदुक्खुप्पादको अकुसलसंवत्तनिको, पुरिमकापि कलहेन महता हिता परिभट्ठा’तिआदीनि वुच्चमानापि मम वचनं अनादियित्वा पक्कन्ता’’ति. ततो मनुस्सा ‘‘थेरा ताव गच्छन्तु, तुम्हे पन अम्हाकं अनुकम्पाय इधेव अनुक्कण्ठित्वा वसथा’’ति याचिंसु. सो ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा तत्थेव वसन्तो कतिपाहेन चिन्तेसि – ‘‘मया सीलवन्तो कल्याणधम्मा भिक्खू आवासलोभेन परिभिन्ना, बहुं वत मया पापकम्मं पसुत’’न्ति बलवविप्पटिसाराभिभूतो सोकवेगेन गिलानो हुत्वा नचिरेनेव कालं कत्वा अवीचिम्हि निब्बत्ति.

इतरे द्वे सहायकत्थेरा जनपदचारिकं चरन्ता अञ्ञतरस्मिं आवासे समागन्त्वा अञ्ञमञ्ञं सम्मोदित्वा तेन भिक्खुना वुत्तं भेदवचनं अञ्ञमञ्ञस्स आरोचेत्वा तस्स अभूतभावं ञत्वा समग्गा हुत्वा अनुक्कमेन तमेव आवासं पच्चागमिंसु. मनुस्सा द्वे थेरे दिस्वा हट्ठतुट्ठा सञ्जातसोमनस्सा हुत्वा चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहिंसु. थेरा च तत्थेव वसन्ता सप्पायआहारलाभेन समाहितचित्ता विपस्सनं वड्ढेत्वा नचिरेनेव अरहत्तं पापुणिंसु.

पेसुणिको भिक्खु एकं बुद्धन्तरं निरये पच्चित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहस्स अविदूरे पूतिमुखपेतो हुत्वा निब्बत्ति. तस्स कायो सुवण्णवण्णो अहोसि, मुखतो पन पुळवका निक्खमित्वा इतो चितो च मुखं खादन्ति, तस्स दूरम्पि ओकासं फरित्वा दुग्गन्धं वायति. अथायस्मा नारदो गिज्झकूटपब्बता ओरोहन्तो तं दिस्वा –

७. ‘‘दिब्बं सुभं धारेसि वण्णधातुं, वेहायसं तिट्ठसि अन्तलिक्खे;

मुखञ्च ते किमयो पूतिगन्धं, खादन्ति किं कम्ममकासि पुब्बे’’ति. –

इमाय गाथाय कतकम्मं पुच्छि. तत्थ दिब्बन्ति दिवि भवं देवत्तभावपरियापन्नं. इध पन दिब्बं वियाति दिब्बं. सुभन्ति सोभनं, सुन्दरभावं वा. वण्णधातुन्ति छविवण्णं. धारेसीति वहसि. वेहायसं तिट्ठसि अन्तलिक्खेति वेहायससञ्ञिते अन्तलिक्खे तिट्ठसि. केचि पन ‘‘विहायसं तिट्ठसि अन्तलिक्खे’’ति पाठं वत्वा विहायसं ओभासेन्तो अन्तलिक्खे तिट्ठसीति वचनसेसेन अत्थं वदन्ति. पूतिगन्धन्ति कुणपगन्धं, दुग्गन्धन्ति अत्थो. किं कम्ममकासि पुब्बेति परमदुग्गन्धं ते मुखं किमयो खादन्ति, कायो च सुवण्णवण्णो, कीदिसं नाम कम्मं एवरूपस्स अत्तभावस्स कारणभूतं पुब्बे त्वं अकासीति पुच्छि.

एवं थेरेन सो पेतो अत्तना कतकम्मं पुट्ठो तमत्थं विस्सज्जेन्तो –

८. ‘‘समणो अहं पापोतिदुट्ठवाचो, तपस्सिरूपो मुखसा असञ्ञतो;

लद्धा च मे तमसा वण्णधातु, मुखञ्च मे पेसुणियेन पूती’’ति. –

गाथमाह. तत्थ समणो अहं पापोति अहं लामको समणो पापभिक्खु अहोसिं. अतिदुट्ठवाचोति अतिदुट्ठवचनो, परे अतिक्कमित्वा लङ्घित्वा वत्ता, परेसं गुणपरिधंसकवचनोति अत्थो. ‘‘अतिदुक्खवाचो’’ति वा पाठो, अतिविय फरुसवचनो मुसावादपेसुञ्ञादिवचीदुच्चरितनिरतो. तपस्सिरूपोति समणपतिरूपको. मुखसाति मुखेन. लद्धाति पटिलद्धा. च-कारो सम्पिण्डनत्थो. मेति मया. तपसाति ब्रह्मचरियेन. पेसुणियेनाति पिसुणवाचाय. पुतीति पूतिगन्धं.

एवं सो पेतो अत्तना कतकम्मं आचिक्खित्वा इदानि थेरस्स ओवादं देन्तो –

९. ‘‘तयिदं तया नारद सामं दिट्ठं,

अनुकम्पका ये कुसला वदेय्युं;

मा पेसुणं मा च मुसा अभाणि,

यक्खो तुवं होहिसि कामकामी’’ति. –

ओसानगाथमाह. तत्थ तयिदन्ति तं इदं मम रूपं. अनुकम्पका ये कुसला वदेय्युन्ति ये अनुकम्पनसीला कारुणिका परहितपटिपत्तियं कुसला निपुणा बुद्धादयो यं वदेय्युं, तदेव वदामीति अधिप्पायो. इदानि तं ओवादं दस्सेन्तो ‘‘मा पेसुणं मा च मुसा अभाणि, यक्खो तुवं होहिसि कामकामी’’ति आह. तस्सत्थो – पेसुणं पिसुणवचनं मुसा च मा अभाणि मा कथेहि. यदि हि त्वं मुसावादं पिसुणवाचञ्च पहाय वाचाय सञ्ञतो भवेय्यासि, यक्खो वा देवो वा देवञ्ञतरो वा त्वं भविस्ससि, कामं कामितब्बं उळारं दिब्बसम्पत्तिं पटिलभित्वा तत्थ कामनसीलो यथासुखं इन्द्रियानं परिचरणेन अभिरमणसीलोति.

तं सुत्वा थेरो ततो राजगहं गन्त्वा पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो सत्थु तमत्थं आरोचेसि. सत्था तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा धम्मं देसेसि. सा देसना सम्पत्तपरिसाय सात्थिका अहोसीति.

पूतिमुखपेतवत्थुवण्णना निट्ठिता.

४. पिट्ठधीतलिकपेतवत्थुवण्णना

यं किञ्चारम्मणं कत्वाति इदं सत्था सावत्थियं जेतवने विहरन्तो अनाथपिण्डिकस्स गहपतिनो दानं आरब्भ कथेसि. अनाथपिण्डिकस्स किर गहपतिनो धीतु धीताय दारिकाय धाति पिट्ठधीतलिकं अदासि ‘‘अयं ते धीता, इमं गहेत्वा कीळस्सू’’ति. सा तत्थ धीतुसञ्ञं उप्पादेसि. अथस्सा एकदिवसं तं गहेत्वा कीळन्तिया पमादेन पतित्वा भिज्जि. ततो दारिका ‘‘मम धीता मता’’ति परोदि. तं रोदन्तिं कोचिपि गेहजनो सञ्ञापेतुं नासक्खि. तस्मिञ्च समये सत्था अनाथपिण्डिकस्स गहपतिनो गेहे पञ्ञत्ते आसने निसिन्नो होति, महासेट्ठि च भगवतो समीपे निसिन्नो अहोसि. धाति तं दारिकं गहेत्वा सेट्ठिस्स सन्तिकं अगमासि. सेट्ठि तं दिस्वा ‘‘किस्सायं दारिका रोदती’’ति आह. धाति तं पवत्तिं सेट्ठिस्स आरोचेसि. सेट्ठि तं दारिकं अङ्के निसीदापेत्वा ‘‘तव धीतुदानं दस्सामी’’ति सञ्ञापेत्वा सत्थु आरोचेसि – ‘‘भन्ते, मम नत्तुधीतरं पिट्ठधीतलिकं उद्दिस्स दानं दातुकामो, तं मे पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं स्वातनाय अधिवासेथा’’ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन.

अथ भगवा दुतियदिवसे पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं सेट्ठिस्स घरं गन्त्वा भत्तकिच्चं कत्वा अनुमोदनं करोन्तो –

१०. ‘‘यं किञ्चारम्मणं कत्वा, दज्जा दानं अमच्छरी;

पुब्बपेते च आरब्भ, अथ वा वत्थुदेवता.

११. ‘‘चत्तारो च महाराजे, लोकपाले यसस्सिने;

कुवेरं धतरट्ठञ्च, विरूपक्खं विरूळ्हकं;

ते चेव पूजिता होन्ति, दायका च अनिप्फला.

१२. ‘‘न हि रुण्णं वा सोको वा, या चञ्ञा परिदेवना;

न तं पेतस्स अत्थाय, एवं तिट्ठन्ति ञातयो.

१३. ‘‘अयञ्च खो दक्खिणा दिन्ना, सङ्घम्हि सुप्पतिट्ठिता;

दीघरत्तं हितायस्स, ठानसो उपकप्पती’’ति. – इमा गाथा अभासि;

१०. तत्थ यं किञ्चारम्मणं कत्वाति मङ्गलादीसु अञ्ञतरं यं किञ्चि आरब्भ उद्दिस्स. दज्जाति ददेय्य. अमच्छरीति अत्तनो सम्पत्तिया परेहि साधारणभावासहनलक्खणस्स मच्छेरस्स अभावतो अमच्छरी, परिच्चागसीलो मच्छरियलोभादिचित्तमलं दूरतो कत्वा दानं ददेय्याति अधिप्पायो. पुब्बपेते च आरब्भाति पुब्बकेपि पेते उद्दिस्स. वत्थुदेवताति घरवत्थुआदीसु अधिवत्था देवता आरब्भाति योजना. अथ वाति इमिना अञ्ञेपि देवमनुस्सादिके ये केचि आरब्भ दानं ददेय्याति दस्सेति.

११. तत्थ देवेसु ताव एकच्चे पाकटे देवे दस्सेन्तो ‘‘चत्तारो च महाराजे’’ति वत्वा पुन ते नामतो गण्हन्तो ‘‘कुवेर’’न्तिआदिमाह. तत्थ कुवेरन्ति वेस्सवणं. धतरट्ठन्तिआदीनि सेसानं तिण्णं लोकपालानं नामानि. ते चेव पूजिता होन्तीति ते च महाराजानो पुब्बपेतवत्थुदेवतायो च उद्दिसनकिरियाय पटिमानिका होन्ति. दायका च अनिप्फलाति ये दानं देन्ति, ते दायका च परेसं उद्दिसनमत्तेन न निप्फला, अत्तनो दानफलस्स भागिनो एव होन्ति.

१२. इदानि ‘‘ये अत्तनो ञातीनं मरणेन रोदन्ति परिदेवन्ति सोचन्ति, तेसं तं निरत्थकं, अत्तपरितापनमत्तमेवा’’ति दस्सेतुं ‘‘न हि रुण्णं वा’’ति गाथमाह. तत्थ रुण्णन्ति रुदितं अस्सुमोचनं न हि कातब्बन्ति वचनसेसो. सोकोति सोचनं चित्तसन्तापो, अन्तोनिज्झानन्ति अत्थो. या चञ्ञा परिदेवनाति या च रुण्णसोकतो अञ्ञा परिदेवना, ‘‘कहं एकपुत्तका’’तिआदिवाचाविप्पलापो, सोपि न कातब्बोति अत्थो. सब्बत्थ वा-सद्दो विकप्पनत्थो. न तं पेतस्स अत्थायाति यस्मा रुण्णं वा सोको वा परिदेवना वाति सब्बम्पि तं पेतस्स कालकतस्स अत्थाय उपकाराय न होति, तस्मा न हि तं कातब्बं, तथापि एवं तिट्ठन्ति ञातयो अविद्दसुनोति अधिप्पायो.

१३. एवं रुण्णादीनं निरत्थकभावं दस्सेत्वा इदानि या पुब्बपेतादिके आरब्भ दायकेन सङ्घस्स दक्खिणा दिन्ना, तस्सा सात्थकभावं दस्सेन्तो ‘‘अयञ्च खो दक्खिणा’’ति गाथमाह. तत्थ अयन्ति दायकेन तं दिन्नं दानं पच्चक्खतो दस्सेन्तो वदति. च-सद्दो ब्यतिरेकत्थो, तेन यथा रुण्णादि पेतस्स न कस्सचि अत्थाय होति, न एवमयं, अयं पन दक्खिणा दीघरत्तं हितायस्स होतीति वक्खमानमेव विसेसं जोतेति. खोति अवधारणे. दक्खिणाति दानं. सङ्घम्हि सुप्पतिट्ठिताति अनुत्तरे पुञ्ञक्खेत्ते सङ्घे सुट्ठु पतिट्ठिता. दीघरत्तं हितायस्साति अस्स पेतस्स चिरकालं हिताय अत्थाय. ठानसो उपकप्पतीति तङ्खणञ्ञेव निप्फज्जति, न कालन्तरेति अत्थो. अयञ्हि तत्थ धम्मता – यं पेते उद्दिस्स दाने दिन्ने पेता चे अनुमोदन्ति, तावदेव तस्स फलेन पेता परिमुच्चन्तीति.

एवं भगवा धम्मं देसेत्वा महाजनं पेते उद्दिस्स दानाभिरतमानसं कत्वा उट्ठायासना पक्कामि. पुनदिवसे सेट्ठिभरिया अवसेसा च ञातका सेट्ठिं अनुवत्तन्ता एवं तेमासमत्तं महादानं पवत्तेसुं. अथ राजा पसेनदि कोसलो भगवन्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘कस्मा, भन्ते, भिक्खू मासमत्तं मम घरं नागमिंसू’’ति पुच्छि. सत्थारा तस्मिं कारणे कथिते राजापि सेट्ठिं अनुवत्तन्तो बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं पवत्तेसि, तं दिस्वा नागरा राजानं अनुवत्तन्ता मासमत्तं महादानं पवत्तेसुं. एवं मासद्वयं पिट्ठधीतलिकमूलकं महादानं पवत्तेसुन्ति.

पिट्ठधीतलिकपेतवत्थुवण्णना निट्ठिता.

५. तिरोकुट्टपेतवत्थुवण्णना

तिरोकुट्टेसु तिट्ठन्तीति इदं सत्था राजगहे विहरन्तो सम्बहुले पेते आरब्भ कथेसि.

तत्रायं वित्थारकथा – इतो द्वानवुतिकप्पे कासि नाम नगरं अहोसि. तत्थ जयसेनो नाम राजा रज्जं कारेसि. तस्स सिरिमा नाम देवी. तस्सा कुच्छियं फुस्सो नाम बोधिसत्तो निब्बत्तित्वा अनुपुब्बेन सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झि. जयसेनो राजा ‘‘मम पुत्तो महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा बुद्धो जातो, मय्हमेव बुद्धो, मय्हं धम्मो, मय्हं सङ्घो’’ति ममत्तं उप्पादेत्वा सब्बकालं सयमेव उपट्ठहति, न अञ्ञेसं ओकासं देति.

भगवतो कनिट्ठभातरो वेमातिका तयो भातरो चिन्तेसुं – ‘‘बुद्धा नाम सब्बलोक हितत्थाय उप्पज्जन्ति, न एकस्सेव अत्थाय. अम्हाकञ्च पिता अञ्ञेसं ओकासं न देति. कथं नु खो मयं लभेय्याम भगवन्तं उपट्ठातुं भिक्खुसङ्घञ्चा’’ति? तेसं एतदहोसि – ‘‘हन्द मयं किञ्चि उपायं करोमा’’ति. ते पच्चन्तं कुपितं विय कारापेसुं. ततो राजा ‘‘पच्चन्तो कुपितो’’ति सुत्वा तयोपि पुत्ते पच्चन्तं वूपसमेतुं पेसेसि. ते गन्त्वा वूपसमेत्वा आगता. राजा तुट्ठो वरं अदासि ‘‘यं इच्छथ, तं गण्हथा’’ति. ते ‘‘मयं भगवन्तं उपट्ठातुं इच्छामा’’ति आहंसु. राजा ‘‘एतं ठपेत्वा अञ्ञं गण्हथा’’ति आह. ते ‘‘मयं अञ्ञेन अनत्थिका’’ति आहंसु. तेन हि परिच्छेदं कत्वा गण्हथाति. ते सत्त वस्सानि याचिंसु. राजा न अदासि. एवं ‘‘छ, पञ्च, चत्तारि, तीणि, द्वे, एकं, सत्त मासे, छ, पञ्च, चत्तारो’’ति वत्वा याव तेमासं याचिंसु. तदा राजा ‘‘गण्हथा’’ति अदासि.

ते भगवन्तं उपसङ्कमित्वा आहंसु – ‘‘इच्छाम मयं, भन्ते, भगवन्तं तेमासं उपट्ठातुं, अधिवासेतु नो, भन्ते, भगवा इमं तेमासं वस्सावास’’न्ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन. ते तयो अत्तनो जनपदे नियुत्तकपुरिसस्स लेखं पेसेसुं ‘‘इमं तेमासं अम्हेहि भगवा उपट्ठातब्बो, विहारं आदिं कत्वा सब्बं भगवतो उपट्ठानसम्भारं सम्पादेही’’ति. सो सब्बं सम्पादेत्वा पटिपेसेसि. ते कासायवत्थनिवत्था हुत्वा पुरिससहस्सेहि वेय्यावच्चकरेहि भगवन्तं भिक्खुसङ्घञ्च सक्कच्चं उपट्ठहमाना जनपदं नेत्वा विहारं निय्यातेत्वा वस्सं वसापेसुं.

तेसं भण्डागारिको एको गहपतिपुत्तो सपजापतिको सद्धो अहोसि पसन्नो. सो बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दानवत्तं सक्कच्चं अदासि. जनपदे नियुत्तकपुरिसो तं गहेत्वा जानपदेहि एकादसमत्तेहि पुरिससहस्सेहि सद्धिं सक्कच्चमेव दानं पवत्तापेसि. तत्थ केचि जानपदा पटिहतचित्ता अहेसुं. ते दानस्स अन्तरायं कत्वा देय्यधम्मं अत्तना खादिंसु, भत्तसालञ्च अग्गिना दहिंसु. पवारिता राजपुत्ता भगवतो सक्कारं कत्वा भगवन्तं पुरक्खत्वा पितु सन्तिकमेव पच्चागमिंसु. तत्थ गन्त्वा भगवा परिनिब्बायि. राजपुत्ता च जनपदे नियुत्तकपुरिसो च भण्डागारिको च अनुपुब्बेन कालं कत्वा सद्धिं परिसाय सग्गे उप्पज्जिंसु, पटिहतचित्ता जना निरये उप्पज्जिंसु. एवं तेसं उभयेसं जनानं सग्गतो सग्गं निरयतो निरयं उपपज्जन्तानं द्वानवुतिकप्पा वीतिवत्ता.

अथ इमस्मिं भद्दकप्पे कस्सपस्स भगवतो काले ते पटिहतचित्ता जना पेतेसु उप्पन्ना. तदा मनुस्सा अत्तनो अत्तनो ञातकानं पेतानं अत्थाय दानं दत्वा उद्दिसन्ति ‘‘इदं नो ञातीनं होतू’’ति, ते सम्पत्तिं लभन्ति. अथ इमेपि पेता तं दिस्वा कस्सपं सम्मासम्बुद्धं उपसङ्कमित्वा पुच्छिंसु – ‘‘किं नु खो, भन्ते, मयम्पि एवरूपं सम्पत्तिं लभेय्यामा’’ति? भगवा आह – ‘‘इदानि न लभथ, अनागते पन गोतमो नाम सम्मासम्बुद्धो भविस्सति, तस्स भगवतो काले बिम्बिसारो नाम राजा भविस्सति, सो तुम्हाकं इतो द्वानवुतिकप्पे ञाति अहोसि, सो बुद्धस्स दानं दत्वा तुम्हाकं उद्दिसिस्सति, तदा लभिस्सथा’’ति. एवं वुत्ते किर तेसं पेतानं तं वचनं ‘‘स्वे लभिस्सथा’’ति वुत्तं विय अहोसि.

ततो एकस्मिं बुद्धन्तरे वीतिवत्ते अम्हाकं भगवा उप्पज्जि. तेपि तयो राजपुत्ता पुरिससहस्सेन सद्धिं देवलोकतो चवित्वा मगधरट्ठे ब्राह्मणकुले उप्पज्जित्वा अनुपुब्बेन तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा गयासीसे तयो जटिला अहेसुं, जनपदे नियुत्तकपुरिसो राजा बिम्बिसारो अहोसि, भण्डागारिको गहपतिपुत्तो विसाखो नाम सेट्ठि अहोसि, तस्स पजापति धम्मदिन्ना नाम सेट्ठिधीता अहोसि, अवसेसा पन परिसा रञ्ञो एव परिवारा हुत्वा निब्बत्तिंसु.

अम्हाकम्पि भगवा लोके उप्पज्जित्वा सत्तसत्ताहं अतिक्कमित्वा अनुपुब्बेन बाराणसिं आगम्म धम्मचक्कं पवत्तेत्वा पञ्चवग्गिये आदिं कत्वा याव सहस्सपरिवारे तयो जटिले विनेत्वा राजगहं अगमासि. तत्थ च तदहुपसङ्कमन्तंयेव राजानं बिम्बिसारं सोतापत्तिफले पतिट्ठापेसि सद्धिं एकादसनहुतेहि अङ्गमगधवासीहि ब्राह्मणगहपतिकेहि. अथ रञ्ञा स्वातनाय भत्तेन निमन्तितो अधिवासेत्वा दुतियदिवसे माणवकवण्णेन सक्केन देवानमिन्देन पुरतो गच्छन्तेन –

‘‘दन्तो दन्तेहि सह पुराणजटिलेहि, विप्पमुत्तो विप्पमुत्तेहि;

सिङ्गीनिक्खसवण्णो, राजगहं पाविसि भगवा’’ति. (महाव. ५८) –

एवमादीहि गाथाहि अभित्थवियमानो राजगहं पविसित्वा रञ्ञो निवेसने महादानं सम्पटिच्छि. ते पन पेता ‘‘इदानि राजा दानं अम्हाकं उद्दिसिस्सति, इदानि उद्दिसिस्सती’’ति आसाय सम्परिवारेत्वा अट्ठंसु.

राजा दानं दत्वा ‘‘कत्थ नु खो भगवा विहरेय्या’’ति भगवतो विहारट्ठानमेव चिन्तेसि, न तं दानं कस्सचि उद्दिसि. तथा तं दानं अलभन्ता पेता छिन्नासा हुत्वा रत्तियं रञ्ञो निवेसने अतिविय भिंसनकं विस्सरमकंसु. राजा भयसन्ताससंवेगं आपज्जित्वा विभाताय रत्तिया भगवतो आरोचेहि – ‘‘एवरूपं सद्दं अस्सोसिं, किं नु खो मे, भन्ते, भविस्सती’’ति? भगवा ‘‘मा भायि, महाराज, न ते किञ्चि पापकं भविस्सति, अपिच खो सन्ति ते पुराणञातका पेतेसु उप्पन्ना. ते एकं बुद्धन्तरं तमेव पच्चासीसन्ता ‘बुद्धस्स दानं दत्वा अम्हाकं उद्दिसिस्सती’ति विचरन्ता तया हिय्यो दानं दत्वा न उद्दिसितत्ता छिन्नासा हुत्वा तथारूपं विस्सरमकंसू’’ति आह. ‘‘किं इदानिपि, भन्ते, दिन्ने ते लभेय्यु’’न्ति? ‘‘आम, महाराजा’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते, अधिवासेतु मे भगवा अज्जतनाय दानं, तेसं उद्दिसिस्सामी’’ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन.

राजा निवेसनं गन्त्वा महादानं पटियादापेत्वा भगवतो कालं आरोचापेसि. भगवा राजन्तेपुरं गन्त्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि सद्धिं भिक्खुसङ्घेन. ते पेता ‘‘अपि नाम अज्ज लभेय्यामा’’ति गन्त्वा तिरोकुट्टादीसु अट्ठंसु. भगवा तथा अकासि, यथा ते सब्बेव रञ्ञो आपाथं गता अहेसुं. राजा दक्खिणोदकं देन्तो ‘‘इदं मे ञातीनं होतू’’ति उद्दिसि. तावदेव पेतानं कमलकुवलयसञ्छन्ना पोक्खरणियो निब्बत्तिंसु. ते तत्थ न्हत्वा च पिवित्वा च पटिप्पस्सद्धदरथकिलमथपिपासा सुवण्णवण्णा अहेसुं. राजा यागुखज्जभोज्जानि दत्वा उद्दिसि. तेसं तङ्खणञ्ञेव दिब्बयागुखज्जभोज्जानि निब्बत्तिंसु. ते तानि परिभुञ्जित्वा पीणिन्द्रिया अहेसुं. अथ वत्थसेनासनानि दत्वा उद्दिसि. तेसं दिब्बवत्थपासादपच्चत्थरणसेय्यादिअलङ्कारविधयो निब्बत्तिंसु. सा च तेसं सम्पत्ति सब्बापि यथा रञ्ञो पाकटा होति, तथा भगवा अधिट्ठासि. राजा तं दिस्वा अतिविय अत्तमनो अहोसि. ततो भगवा भुत्तावी पवारितो रञ्ञो बिम्बिसारस्स अनुमोदनत्थं तिरोकुट्टपेतवत्थुं अभासि –

१४. ‘‘तिरोकुट्टेसु तिट्ठन्ति, सन्धिसिङ्घाटकेसु च;

द्वारबाहासु तिट्ठन्ति, आगन्त्वान सकं घरं.

१५. ‘‘पहूते अन्नपानम्हि, खज्जभोज्जे उपट्ठिते;

न तेसं कोचि सरति, सत्तानं कम्मपच्चया.

१६. ‘‘एवं ददन्ति ञातीनं, ये होन्ति अनुकम्पका;

सुचिं पणीतं कालेन, कप्पियं पानभोजनं.

१७. ‘‘इदं वो ञातीनं होतु, सुखिता होन्तु ञातयो;

ते च तत्थ समागन्त्वा, ञातिपेता समागता;

पहूते अन्नपानम्हि, सक्कच्चं अनुमोदरे.

१८. ‘‘चिरं जीवन्तु नो ञाती, येसं हेतु लभामसे;

अम्हाकञ्च कता पूजा, दायका च अनिप्फला.

१९. ‘‘न हि तत्थ कसि अत्थि, गोरक्खेत्थ न विज्जति;

वणिज्जा तादिसी नत्थि, हिरञ्ञेन कयाकयं;

इतो दिन्नेन यापेन्ति, पेता कालगता तहिं.

२०. ‘‘उन्नमे उदकं वुट्ठं, यथा निन्नं पवत्तति;

एवमेव इतो दिन्नं, पेतानं उपकप्पति.

२१. ‘‘यथा वारिवहा पूरा, परिपूरेन्ति सागरं;

एवमेव इतो दिन्नं, पेतानं उपकप्पति.

२२. ‘‘अदासि मे अकासि मे, ञातिमित्ता सखा च मे;

पेतानं दक्खिणं दज्जा, पुब्बे कतमनुस्सरं.

२३. ‘‘न हि रुण्णं वा सोको वा, या चञ्ञा परिदेवना;

न तं पेतानमत्थाय, एवं तिट्ठन्ति ञातयो.

२४. ‘‘अयञ्च खो दक्खिणा दिन्ना, सङ्घम्हि सुप्पतिट्ठिता;

दीघरत्तं हितायस्स, ठानसो उपकप्पति.

२५. ‘‘सो ञातिधम्मो च अयं निदस्सितो, पेतान पूजा च कता उळारा;

बलञ्च भिक्खूनमनुप्पदिन्नं, तुम्हेहि पुञ्ञं पहुतं अनप्पक’’न्ति.

१४. तत्थ तिरोकुट्टेसूति कुट्टानं परभागेसु. तिट्ठन्तीति निसज्जादिपटिक्खेपतो ठानकप्पनवचनमेतं, गेहपाकारकुट्टानं द्वारतो बहि एव तिट्ठन्तीति अत्थो. सन्धिसिङ्घाटकेसु चाति सन्धीसु च सिङ्घाटकेसु च. सन्धीति चतुक्कोणरच्छा, घरसन्धिभित्तिसन्धिआलोकसन्धियोपि वुच्चन्ति. सिङ्घाटकाति तिकोणरच्छा. द्वारबाहासु तिट्ठन्तीति नगरद्वारघरद्वारानं बाहा निस्साय तिट्ठन्ति. आगन्त्वान सकं घरन्ति सकघरं नाम पुब्बञातिघरम्पि अत्तना सामिभावेन अज्झावुत्थघरम्पि, तदुभयम्पि ते यस्मा सकघरसञ्ञाय आगच्छन्ति, तस्मा ‘‘आगन्त्वान सकं घर’’न्ति आह.

१५. एवं भगवा पुब्बे अनज्झावुत्थपुब्बम्पि पुब्बञातिघरत्ता बिम्बिसारनिवेसनं सकघरसञ्ञाय आगन्त्वा तिरोकुट्टादीसु ठिते इस्सामच्छरियफलं अनुभवन्ते अतिविय दुद्दसिकविरूपभयानकदस्सने बहू पेते रञ्ञो दस्सेन्तो ‘‘तिरोकुट्टेसु तिट्ठन्ती’’ति गाथं वत्वा पुन तेहि कतस्स कम्मस्स दारुणभावं दस्सेन्तो ‘‘पहूते अन्नपानम्ही’’ति दुतियगाथमाह.

तत्थ पहूतेति अनप्पके बहुम्हि, यावदत्थेति अत्थो. ब-कारस्स हि प-कारो लब्भति ‘‘पहु सन्तो न भरती’’तिआदीसु (सु. नि. ९८) विय. केचि पन ‘‘बहुके’’ति पठन्ति, सो पन पमादपाठो. अन्नपानम्हीति अन्ने च पाने च. खज्जभोज्जेति खज्जे च भोज्जे च. एतेन असितपीतखायितसायितवसेन चतुब्बिधम्पि आहारं दस्सेति. उपट्ठितेति उपगम्म ठिते सज्जिते, पटियत्तेति अत्थो. न तेसं कोचि सरति सत्तानन्ति तेसं पेत्तिविसये उप्पन्नानं सत्तानं कोचि माता वा पिता वा पुत्तो वा नत्ता वा न सरति. किं कारणा? कम्मपच्चयाति, अत्तना कतस्स अदानदानपटिसेधनादिभेदस्स कदरियकम्मस्स कारणभावतो. तञ्हि कम्मं तेसं ञातीनं सरितुं न देति.

१६. एवं भगवा अनप्पकेपि अन्नपानादिम्हि विज्जमाने ञातीनं पच्चासीसन्तानं पेतानं कम्मफलेन ञातकानं अनुस्सरणमत्तस्सापि अभावं दस्सेत्वा इदानि पेत्तिविसयुपपन्ने ञातके उद्दिस्स रञ्ञा दिन्नदानं पसंसन्तो ‘‘एवं ददन्ति ञातीन’’न्ति ततियगाथमाह.

तत्थ एवन्ति उपमावचनं. तस्स द्विधा सम्बन्धो – तेसं सत्तानं कम्मपच्चया असरन्तेसुपि केसुचि केचि ददन्ति ञातीनं, ये एवं अनुकम्पका होन्तीति च, महाराज, यथा तया दिन्नं, एवं सुचिं पणीतं कालेन कप्पियं पानभोजनं ददन्ति ञातीनं, ये होन्ति अनुकम्पकाति च. तत्थ ददन्तीति देन्ति उद्दिसन्ति निय्यातेन्ति. ञातीनन्ति मातितो च पितितो च सम्बन्धानं. येति ये केचि पुत्तादयो. होन्तीति भवन्ति. अनुकम्पकाति अत्थकामा हितेसिनो. सुचिन्ति सुद्धं मनोहरं धम्मिकञ्च. पणीतन्ति उळारं. कालेनाति दक्खिणेय्यानं परिभोगयोग्गकालेन, ञातिपेतानं वा तिरोकुट्टादीसु आगन्त्वा ठितकालेन. कप्पियन्ति अनुच्छविकं पतिरूपं अरियानं परिभोगारहं. पानभोजनन्ति पानञ्च भोजनञ्च, तदुपदेसेन चेत्थ सब्बं देय्यधम्मं वदति.

१७. इदानि येन पकारेन तेसं पेतानं दिन्नं नाम होति, तं दस्सेन्तो ‘‘इदं वो ञातीनं होतु, सुखिता होन्तु ञातयो’’ति चतुत्थगाथाय पुब्बड्ढं आह. तं ततियगाथाय पुब्बड्ढेन सम्बन्धितब्बं –

‘‘एवं ददन्ति ञातीनं, ये होन्ति अनुकम्पका;

इदं वो ञातीनं होतु, सुखिता होन्तु ञातयो’’ति.

तेन ‘‘इदं वो ञातीनं होतूति एवं पकारेन ददन्ति, नो अञ्ञथा’’ति आकारत्थेन एवंसद्देन दातब्बाकारनिदस्सनं कतं होति.

तत्थ इदन्ति देय्यधम्मनिदस्सनं. वोति निपातमत्तं ‘‘येहि वो अरिया’’तिआदीसु (म. नि. १.३६) विय. ञातीनं होतूति पेत्तिविसये उप्पन्नानं ञातकानं होतु. ‘‘नो ञातीन’’न्ति च पठन्ति, अम्हाकं ञातीनन्ति अत्थो. सुखिता होन्तु ञातयोति ते पेत्तिविसयूपपन्ना ञातयो इदं फलं पच्चनुभवन्ता सुखिता सुखप्पत्ता होन्तु.

यस्मा ‘‘इदं वो ञातीनं होतू’’ति वुत्तेपि अञ्ञेन कतकम्मं न अञ्ञस्स फलदं होति, केवलं पन तथा उद्दिस्स दीयमानं तं वत्थु ञातिपेतानं कुसलकम्मस्स पच्चयो होति, तस्मा यथा तेसं तस्मिं वत्थुस्मिं तस्मिंयेव खणे फलनिब्बत्तकं कुसलकम्मं होति, तं दस्सेन्तो ‘‘ते च तत्थो’’तिआदिमाह.

तत्थ तेति ञातिपेता. तत्थाति यत्थ दानं दीयति, तत्थ. समागन्त्वाति ‘‘इमे नो ञातयो अम्हाकं अत्थाय दानं उद्दिसन्ती’’ति अनुमोदनत्थं तत्थ समागता हुत्वा. पहूते अन्नपानम्हीति अत्तनो उद्दिस्स दीयमाने तस्मिं वत्थुस्मिं. सक्कच्चं अनुमोदरेति कम्मफलं अभिसद्दहन्ता चित्तीकारं अविजहन्ता अविक्खित्तचित्ता हुत्वा ‘‘इदं नो दानं हिताय सुखाय होतू’’ति मोदन्ति अनुमोदन्ति पीतिसोमनस्सजाता होन्ति.

१८. चिरं जीवन्तूति चिरं जीविनो दीघायुका होन्तु. नो ञातीति अम्हाकं ञातका. येसं हेतूति येसं कारणा ये निस्साय. लभामसेति ईदिसं सम्पत्तिं पटिलभाम. इदञ्हि उद्दिसनेन लद्धसम्पत्तिं अनुभवन्तानं पेतानं अत्तनो ञातीनं थोमनाकारदस्सनं. पेतानञ्हि अत्तनो अनुमोदनेन, दायकानं उद्दिसनेन, उक्खिणेय्यसम्पत्तिया चाति तीहि अङ्गेहि दक्खिणा तङ्खणञ्ञेव फलनिब्बत्तिका होति. तत्थ दायका विसेसहेतु. तेनाह ‘‘येसं हेतु लभामसे’’ति. अम्हाकञ्च कता पूजाति ‘‘इदं वो ञातीनं होतू’’ति एवं उद्दिसन्तेहि दायकेहि अम्हाकञ्च पूजा कता, ते दायका च अनिप्फला यस्मिं सन्ताने परिच्चागमयं कम्मं निब्बत्तं तस्स तत्थेव फलदानतो.

एत्थाह – ‘‘किं पन पेत्तिविसयूपपन्ना एव ञाती हेतुसम्पत्तियो लभन्ति, उदाहु अञ्ञेपी’’ति? न चेत्थ अम्हेहि वत्तब्बं, अत्थि भगवता एवं ब्याकतत्ता. वुत्तञ्हेतं –-

‘‘मयमस्सु, भो गोतम, ब्राह्मणा नाम दानानि देम, पुञ्ञानि करोम ‘इदं दानं पेतानं ञातिसालोहितानं उपकप्पतु, इदं दानं पेता ञातिसालोहिता परिभुञ्जन्तू’ति. कच्चि तं, भो गोतम, दानं पेतानं ञातिसालोहितानं उपकप्पति, कच्चि ते पेता ञातिसालोहिता तं दानं परिभुञ्जन्तीति? ठाने खो, ब्राह्मण, उपकप्पति, नो अट्ठानेति.

‘‘कतमं पन, भो गोतम, ठानं, कतमं अट्ठानन्ति? इध, ब्राह्मण, एकच्चो पाणातिपाती होति…पे… मिच्छादिट्ठिको होति, सो कायस्स भेदा परं मरणा निरयं उपपज्जति. यो नेरयिकानं सत्तानं आहारो, तेन सो तत्थ यापेति, तेन सो तत्थ तिट्ठति. इदं खो, ब्राह्मण, अट्ठानं, यत्थ ठितस्स तं दानं न उपकप्पति.

‘‘इध पन, ब्राह्मण, एकच्चो पाणातिपाती होति…पे… मिच्छादिट्ठिको होति, सो कायस्स भेदा परं मरणा तिरच्छानयोनिं उपपज्जति. यो तिरच्छानयोनिकानं सत्तानं आहारो, तेन सो तत्थ यापेति, तेन सो तत्थ तिट्ठति. इदम्पि खो, ब्राह्मण, अट्ठानं, यत्थ ठितस्स तं दानं न उपकप्पति.

‘‘इध पन, ब्राह्मण, एकच्चो पाणातिपाता पटिविरतो होति…पे… सम्मादिट्ठिको होति, सो कायस्स भेदा परं मरणा मनुस्सानं सहब्यतं उपपज्जति…पे… देवानं सहब्यतं उपपज्जति. यो देवानं आहारो, तेन सो तत्थ यापेति, तेन सो तत्थ तिट्ठति. इदम्पि खो, ब्राह्मण, अट्ठानं, यत्थ ठितस्स तं दानं न उपकप्पति.

‘‘इध पन, ब्राह्मण, एकच्चो पाणातिपाती होति…पे… मिच्छादिट्ठिको होति, सो कायस्स भेदा परं मरणा पेत्तिविसयं उपपज्जति. यो पेत्तिविसयिकानं सत्तानं आहारो, तेन सो तत्थ यापेति, तेन सो तत्थ तिट्ठति. यं वा पनस्स इतो अनुपवेच्छेन्ति मित्तामच्चा वा ञातिसालोहिता वा, तेन सो तत्थ यापेति, तेन सो तत्थ तिट्ठति. इदं खो, ब्राह्मण, ठानं, यत्थ ठितस्स तं दानं उपकप्पती’’ति.

‘‘सचे पन, भो गोतम, सो पेतो ञातिसालोहितो तं ठानं अनुपपन्नो होति, को तं दानं परिभुञ्जती’’ति? ‘‘अञ्ञेपिस्स, ब्राह्मण, पेता ञातिसालोहिता तं ठानं उपपन्ना होन्ति, ते तं दानं परिभुञ्जन्ती’’ति.

‘‘सचे पन, भो गोतम, सो चेव पेतो ञातिसालोहितो तं ठानं अनुपपन्नो होति, अञ्ञेपिस्स पेता ञातिसालोहिता तं ठानं अनुपपन्ना होन्ति, को तं दानं परिभुञ्जती’’ति? ‘‘अट्ठानं खो एतं, ब्राह्मण, अनवकासो, यं तं ठानं विवित्तं अस्स इमिना दीघेन अद्धुना यदिदं पेतेहि ञातिसालोहितेहि, अपिच, ब्राह्मण, दायकोपि अनिप्फलो’’ति (अ. नि. १०.१७७).

१९. इदानि पेत्तिविसयूपपन्नानं तत्थ अञ्ञस्स कसिगोरक्खादिनो सम्पत्तिपटिलाभकारणस्स अभावं इतो दिन्नेन यापनञ्च दस्सेतुं ‘‘न ही’’तिआदि वुत्तं.

तत्थ न हि तत्थ कसि अत्थीति तस्मिं पेत्तिविसये कसि न हि अत्थि, यं निस्साय पेता सुखेन जीवेय्युं. गोरक्खेत्थ न विज्जतीति एत्थ पेत्तिविसये न केवलं कसियेव नत्थि, अथ खो गोरक्खापि न विज्जति, यं निस्साय ते सुखेन जीवेय्युं. वणिज्जा तादिसी नत्थीति वणिज्जापि तादिसी नत्थि, या तेसं सम्पत्तिपटिलाभहेतु भवेय्य. हिरञ्ञेन कयाकयन्ति हिरञ्ञेन कयविक्कयम्पि तत्थ तादिसं नत्थि, यं तेसं सम्पत्तिपटिलाभहेतु भवेय्य. इते दिन्नेन यापेन्ति, पेता कालगता तहिन्ति केवलं पन इतो ञातीहि वा मित्तामच्चेहि वा दिन्नेन यापेन्ति, अत्तभावं पवत्तेन्ति. पेताति पेत्तिविसयूपपन्ना सत्ता. कालगताति अत्तनो मरणकालेन गता. ‘‘कालकता’’ति वा पाठो, कतकाला कतमरणा मरणं सम्पत्ता. तहिन्ति तस्मिं पेत्तिविसये.

२०-२१. इदानि यथावुत्तमत्थं उपमाहि पकासेतुं ‘‘उन्नमे उदकं वुट्ठ’’न्ति गाथाद्वयमाह. तस्सत्थो – यथा उन्नमे थले उन्नतप्पदेसे मेघेहि अभिवुट्ठं उदकं यथा निन्नं पवत्तति, यो भूमिभागो निन्नो ओणतो, तं उपगच्छति; एवमेव इतो दिन्नं दानं पेतानं उपकप्पति, फलुप्पत्तिया विनियुज्जति. निन्नमिव हि उदकप्पवत्तिया ठानं पेतलोको दानूपकप्पनाय. यथाह – ‘‘इदं खो, ब्राह्मण, ठानं, यत्थ ठितस्स तं दानं उपकप्पती’’ति (अ. नि. १०.१७७). यथा च कन्दरपदरसाखपसाखकुसोब्भमहासोब्भे हि ओगलितेन उदकेन वारिवहा महानज्जो पूरा हुत्वा सागरं परिपूरेन्ति, एवं इतो दिन्नदानं पुब्बे वुत्तनयेन पेतानं उपकप्पतीति.

२२. यस्मा पेता ‘‘इतो किञ्चि लभामा’’ति आसाभिभूता ञातिघरं आगन्त्वापि ‘‘इदं नाम नो देथा’’ति याचितुं न सक्कोन्ति, तस्मा तेसं इमानि अनुस्सरणवत्थूनि अनुस्सरन्तो कुलपुत्तो दक्खिणं दज्जाति दस्सेन्तो ‘‘अदासि मे’’ति गाथमाह.

तस्सत्थो – इदं नाम मे धनं वा धञ्ञं वा अदासि, इदं नाम मे किच्चं अत्तनायेव योगं आपज्जन्तो अकासि, ‘‘असुको मे मातितो वा पितितो वा सम्बन्धत्ता ञाति, सिनेहवसेन ताणसमत्थताय मित्तो, असुको मे सहपंसुकीळकसहायो सखा’’ति च एतं सब्बमनुस्सरन्तो पेतानं दक्खिणं दज्जा दानं निय्यातेय्य. ‘‘दक्खिणा दज्जा’’ति वा पाठो, पेतानं दक्खिणा दातब्बा, तेन ‘‘अदासि मे’’तिआदिना नयेन पुब्बे कतमनुस्सरं अनुस्सरताति वुत्तं होति. करणत्थे हि इदं पच्चत्तवचनं.

२३-२४. ये पन सत्ता ञातिमरणेन रुण्णसोकादिपरा एव हुत्वा तिट्ठन्ति, न तेसं अत्थाय किञ्चि देन्ति, तेसं तं रुण्णसोकादि केवलं अत्तपरितापनमत्तमेव होति, तं न पेतानं कञ्चि अत्थं साधेतीति दस्सेन्तो ‘‘न हि रुण्णं वा’’ति गाथं वत्वा पुन मगधराजेन दिन्नदक्खिणाय सात्थकभावं दस्सेतुं ‘‘अयञ्च खो’’ति गाथमाह. तेसं अत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव.

२५. इदानि यस्मा इमं दक्खिणं देन्तेन रञ्ञा ञातीनं ञातीहि कत्तब्बकिच्चकरणेन ञातिधम्मो निदस्सितो, बहुजनस्स पाकटो कतो, निदस्सनं पाकटं कतं ‘‘तुम्हेहिपि एवमेव ञातीसु ञातिधम्मो परिपूरेतब्बो’’ति. ते च पेते दिब्बसम्पत्तिं अधिगमेन्तेन पेतानं पूजा कता उळारा, बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं अन्नपानादीहि सन्तप्पेन्तेन भिक्खूनं बलं अनुप्पदिन्नं, अनुकम्पादिगुणपरिवारञ्च चागचेतनं निब्बत्तेन्तेन अनप्पकं पुञ्ञं पसुतं, तस्मा भगवा इमेहि यथाभुच्चगुणेहि राजानं सम्पहंसेन्तो ‘‘सो ञातिधम्मो’’ति ओसानगाथमाह.

तत्थ ञातिधम्मोति ञातीहि ञातीनं कत्तब्बकरणं. उळाराति फीता समिद्धा. बलन्ति कायबलं. पसुतन्ति उपचितं. एत्थ च ‘‘सो ञातिधम्मो च अयं निदस्सितो’’ति एतेन भगवा राजानं धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि. ञातिधम्मदस्सनञ्हेत्थ सन्दस्सनं. ‘‘पेतान पूजा च कता उळारा’’ति इमिना समादपेसि. ‘‘उळारा’’ति पसंसनञ्हेत्थ पुनप्पुनं पूजाकरणे समादपनं. ‘‘बलञ्च भिक्खूनमनुप्पदिन्न’’न्ति इमिना समुत्तेजेसि. भिक्खूनं बलानुप्पदानञ्हेत्थ एवंविधानं बलानुप्पदाने उस्साहवड्ढनेन समुत्तेजनं. ‘‘तुम्हेहि पुञ्ञं पसुतं अनप्पक’’न्ति इमिना सम्पहंसेसि. पुञ्ञपसवनकित्तनञ्हेत्थ तस्स यथाभुच्चगुणसंवण्णनभावेन सम्पहंसनन्ति एवमेत्थ योजना वेदितब्बा.

देसनापरियोसाने च पेत्तिविसयूपपत्तिआदीनवसंवण्णनेन संविग्गहदयानं योनिसो पदहतं चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि. दुतियदिवसेपि देवमनुस्सानं इदमेव तिरोकुट्टदेसनं देसेसि. एवं याव सत्त दिवसा तादिसोव धम्माभिसमयो अहोसीति.

तिरोकुट्टपेतवत्थुवण्णना निट्ठिता.

६. पञ्चपुत्तखादकपेतिवत्थुवण्णना

नग्गा दुब्बण्णरूपासीति इदं सत्थरि सावत्थियं विहरन्ते पञ्चपुत्तखादकपेतिं आरब्भ वुत्तं. सावत्थिया किर अविदूरे गामके अञ्ञतरस्स कुटुम्बिकस्स भरिया वञ्झा अहोसि. तस्स ञातका एतदवोचुं – ‘‘तव पजापति वञ्झा, अञ्ञं ते कञ्ञं आनेमा’’ति. सो तस्सो भरियाय सिनेहेन न इच्छि. अथस्स भरिया तं पवत्तिं सुत्वा सामिकं एवमाह – ‘‘सामि, अहं वञ्झा, अञ्ञा कञ्ञा आनेतब्बा, मा ते कुलवंसो उपच्छिज्जी’’ति. सो ताय निप्पीळियमानो अञ्ञं कञ्ञं आनेसि. सा अपरेन समयेन गब्भिनी अहोसि. वञ्झित्थी – ‘‘अयं पुत्तं लभित्वा इमस्स गेहस्स इस्सरा भविस्सती’’ति इस्सापकता तस्सा गब्भपातनूपायं परियेसन्ती अञ्ञतरं परिब्बाजिकं अन्नपानादीहि सङ्गण्हित्वा ताय तस्सा गब्भपातनं दापेसि. सा गब्भे पतिते अत्तनो मातुया आरोचेसि, माता अत्तनो ञातके समोधानेत्वा तमत्थं निवेदेसि. ते वञ्झित्थिं एतदवोचुं – ‘‘तया इमिस्सा गब्भो पातितो’’ति? ‘‘नाहं पातेमी’’ति. ‘‘सचे तया गब्भो न पातितो, सपथं करोही’’ति. ‘‘सचे मया गब्भो पातितो, दुग्गतिपरायणा खुप्पिपासाभिभूता सायं पातं पञ्च पञ्च पुत्ते विजायित्वा खादित्वा तित्तिं न गच्छेय्यं, निच्चं दुग्गन्धा मक्खिकापरिकिण्णा च भवेय्य’’न्ति मुसा वत्वा सपथं अकासि. सा नचिरस्सेव कालं कत्वा तस्सेव गामस्स अविदूरे दुब्बण्णरूपा पेती हुत्वा निब्बत्ति.

तदा जनपदे वुत्थवस्सा अट्ठ थेरा सत्थु दस्सनत्थं सावत्थिं आगच्छन्ता तस्स गामस्स अविदूरे छायूदकसम्पन्ने अरञ्ञट्ठाने वासं उपगच्छिंसु. अथ सा पेती थेरानं अत्तानं दस्सेसि. तेसु सङ्घत्थेरो तं पेतिं –