५. तिरोकुट्टपेतवत्थुवण्णना

तिरोकुट्टेसु तिट्ठन्तीति इदं सत्था राजगहे विहरन्तो सम्बहुले पेते आरब्भ कथेसि.

तत्रायं वित्थारकथा – इतो द्वानवुतिकप्पे कासि नाम नगरं अहोसि. तत्थ जयसेनो नाम राजा रज्जं कारेसि. तस्स सिरिमा नाम देवी. तस्सा कुच्छियं फुस्सो नाम बोधिसत्तो निब्बत्तित्वा अनुपुब्बेन सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झि. जयसेनो राजा ‘‘मम पुत्तो महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा बुद्धो जातो, मय्हमेव बुद्धो, मय्हं धम्मो, मय्हं सङ्घो’’ति ममत्तं उप्पादेत्वा सब्बकालं सयमेव उपट्ठहति, न अञ्ञेसं ओकासं देति.

भगवतो कनिट्ठभातरो वेमातिका तयो भातरो चिन्तेसुं – ‘‘बुद्धा नाम सब्बलोक हितत्थाय उप्पज्जन्ति, न एकस्सेव अत्थाय. अम्हाकञ्च पिता अञ्ञेसं ओकासं न देति. कथं नु खो मयं लभेय्याम भगवन्तं उपट्ठातुं भिक्खुसङ्घञ्चा’’ति? तेसं एतदहोसि – ‘‘हन्द मयं किञ्चि उपायं करोमा’’ति. ते पच्चन्तं कुपितं विय कारापेसुं. ततो राजा ‘‘पच्चन्तो कुपितो’’ति सुत्वा तयोपि पुत्ते पच्चन्तं वूपसमेतुं पेसेसि. ते गन्त्वा वूपसमेत्वा आगता. राजा तुट्ठो वरं अदासि ‘‘यं इच्छथ, तं गण्हथा’’ति. ते ‘‘मयं भगवन्तं उपट्ठातुं इच्छामा’’ति आहंसु. राजा ‘‘एतं ठपेत्वा अञ्ञं गण्हथा’’ति आह. ते ‘‘मयं अञ्ञेन अनत्थिका’’ति आहंसु. तेन हि परिच्छेदं कत्वा गण्हथाति. ते सत्त वस्सानि याचिंसु. राजा न अदासि. एवं ‘‘छ, पञ्च, चत्तारि, तीणि, द्वे, एकं, सत्त मासे, छ, पञ्च, चत्तारो’’ति वत्वा याव तेमासं याचिंसु. तदा राजा ‘‘गण्हथा’’ति अदासि.

ते भगवन्तं उपसङ्कमित्वा आहंसु – ‘‘इच्छाम मयं, भन्ते, भगवन्तं तेमासं उपट्ठातुं, अधिवासेतु नो, भन्ते, भगवा इमं तेमासं वस्सावास’’न्ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन. ते तयो अत्तनो जनपदे नियुत्तकपुरिसस्स लेखं पेसेसुं ‘‘इमं तेमासं अम्हेहि भगवा उपट्ठातब्बो, विहारं आदिं कत्वा सब्बं भगवतो उपट्ठानसम्भारं सम्पादेही’’ति. सो सब्बं सम्पादेत्वा पटिपेसेसि. ते कासायवत्थनिवत्था हुत्वा पुरिससहस्सेहि वेय्यावच्चकरेहि भगवन्तं भिक्खुसङ्घञ्च सक्कच्चं उपट्ठहमाना जनपदं नेत्वा विहारं निय्यातेत्वा वस्सं वसापेसुं.

तेसं भण्डागारिको एको गहपतिपुत्तो सपजापतिको सद्धो अहोसि पसन्नो. सो बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दानवत्तं सक्कच्चं अदासि. जनपदे नियुत्तकपुरिसो तं गहेत्वा जानपदेहि एकादसमत्तेहि पुरिससहस्सेहि सद्धिं सक्कच्चमेव दानं पवत्तापेसि. तत्थ केचि जानपदा पटिहतचित्ता अहेसुं. ते दानस्स अन्तरायं कत्वा देय्यधम्मं अत्तना खादिंसु, भत्तसालञ्च अग्गिना दहिंसु. पवारिता राजपुत्ता भगवतो सक्कारं कत्वा भगवन्तं पुरक्खत्वा पितु सन्तिकमेव पच्चागमिंसु. तत्थ गन्त्वा भगवा परिनिब्बायि. राजपुत्ता च जनपदे नियुत्तकपुरिसो च भण्डागारिको च अनुपुब्बेन कालं कत्वा सद्धिं परिसाय सग्गे उप्पज्जिंसु, पटिहतचित्ता जना निरये उप्पज्जिंसु. एवं तेसं उभयेसं जनानं सग्गतो सग्गं निरयतो निरयं उपपज्जन्तानं द्वानवुतिकप्पा वीतिवत्ता.

अथ इमस्मिं भद्दकप्पे कस्सपस्स भगवतो काले ते पटिहतचित्ता जना पेतेसु उप्पन्ना. तदा मनुस्सा अत्तनो अत्तनो ञातकानं पेतानं अत्थाय दानं दत्वा उद्दिसन्ति ‘‘इदं नो ञातीनं होतू’’ति, ते सम्पत्तिं लभन्ति. अथ इमेपि पेता तं दिस्वा कस्सपं सम्मासम्बुद्धं उपसङ्कमित्वा पुच्छिंसु – ‘‘किं नु खो, भन्ते, मयम्पि एवरूपं सम्पत्तिं लभेय्यामा’’ति? भगवा आह – ‘‘इदानि न लभथ, अनागते पन गोतमो नाम सम्मासम्बुद्धो भविस्सति, तस्स भगवतो काले बिम्बिसारो नाम राजा भविस्सति, सो तुम्हाकं इतो द्वानवुतिकप्पे ञाति अहोसि, सो बुद्धस्स दानं दत्वा तुम्हाकं उद्दिसिस्सति, तदा लभिस्सथा’’ति. एवं वुत्ते किर तेसं पेतानं तं वचनं ‘‘स्वे लभिस्सथा’’ति वुत्तं विय अहोसि.

ततो एकस्मिं बुद्धन्तरे वीतिवत्ते अम्हाकं भगवा उप्पज्जि. तेपि तयो राजपुत्ता पुरिससहस्सेन सद्धिं देवलोकतो चवित्वा मगधरट्ठे ब्राह्मणकुले उप्पज्जित्वा अनुपुब्बेन तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा गयासीसे तयो जटिला अहेसुं, जनपदे नियुत्तकपुरिसो राजा बिम्बिसारो अहोसि, भण्डागारिको गहपतिपुत्तो विसाखो नाम सेट्ठि अहोसि, तस्स पजापति धम्मदिन्ना नाम सेट्ठिधीता अहोसि, अवसेसा पन परिसा रञ्ञो एव परिवारा हुत्वा निब्बत्तिंसु.

अम्हाकम्पि भगवा लोके उप्पज्जित्वा सत्तसत्ताहं अतिक्कमित्वा अनुपुब्बेन बाराणसिं आगम्म धम्मचक्कं पवत्तेत्वा पञ्चवग्गिये आदिं कत्वा याव सहस्सपरिवारे तयो जटिले विनेत्वा राजगहं अगमासि. तत्थ च तदहुपसङ्कमन्तंयेव राजानं बिम्बिसारं सोतापत्तिफले पतिट्ठापेसि सद्धिं एकादसनहुतेहि अङ्गमगधवासीहि ब्राह्मणगहपतिकेहि. अथ रञ्ञा स्वातनाय भत्तेन निमन्तितो अधिवासेत्वा दुतियदिवसे माणवकवण्णेन सक्केन देवानमिन्देन पुरतो गच्छन्तेन –

‘‘दन्तो दन्तेहि सह पुराणजटिलेहि, विप्पमुत्तो विप्पमुत्तेहि;

सिङ्गीनिक्खसवण्णो, राजगहं पाविसि भगवा’’ति. (महाव. ५८) –

एवमादीहि गाथाहि अभित्थवियमानो राजगहं पविसित्वा रञ्ञो निवेसने महादानं सम्पटिच्छि. ते पन पेता ‘‘इदानि राजा दानं अम्हाकं उद्दिसिस्सति, इदानि उद्दिसिस्सती’’ति आसाय सम्परिवारेत्वा अट्ठंसु.

राजा दानं दत्वा ‘‘कत्थ नु खो भगवा विहरेय्या’’ति भगवतो विहारट्ठानमेव चिन्तेसि, न तं दानं कस्सचि उद्दिसि. तथा तं दानं अलभन्ता पेता छिन्नासा हुत्वा रत्तियं रञ्ञो निवेसने अतिविय भिंसनकं विस्सरमकंसु. राजा भयसन्ताससंवेगं आपज्जित्वा विभाताय रत्तिया भगवतो आरोचेहि – ‘‘एवरूपं सद्दं अस्सोसिं, किं नु खो मे, भन्ते, भविस्सती’’ति? भगवा ‘‘मा भायि, महाराज, न ते किञ्चि पापकं भविस्सति, अपिच खो सन्ति ते पुराणञातका पेतेसु उप्पन्ना. ते एकं बुद्धन्तरं तमेव पच्चासीसन्ता ‘बुद्धस्स दानं दत्वा अम्हाकं उद्दिसिस्सती’ति विचरन्ता तया हिय्यो दानं दत्वा न उद्दिसितत्ता छिन्नासा हुत्वा तथारूपं विस्सरमकंसू’’ति आह. ‘‘किं इदानिपि, भन्ते, दिन्ने ते लभेय्यु’’न्ति? ‘‘आम, महाराजा’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते, अधिवासेतु मे भगवा अज्जतनाय दानं, तेसं उद्दिसिस्सामी’’ति. अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन.

राजा निवेसनं गन्त्वा महादानं पटियादापेत्वा भगवतो कालं आरोचापेसि. भगवा राजन्तेपुरं गन्त्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि सद्धिं भिक्खुसङ्घेन. ते पेता ‘‘अपि नाम अज्ज लभेय्यामा’’ति गन्त्वा तिरोकुट्टादीसु अट्ठंसु. भगवा तथा अकासि, यथा ते सब्बेव रञ्ञो आपाथं गता अहेसुं. राजा दक्खिणोदकं देन्तो ‘‘इदं मे ञातीनं होतू’’ति उद्दिसि. तावदेव पेतानं कमलकुवलयसञ्छन्ना पोक्खरणियो निब्बत्तिंसु. ते तत्थ न्हत्वा च पिवित्वा च पटिप्पस्सद्धदरथकिलमथपिपासा सुवण्णवण्णा अहेसुं. राजा यागुखज्जभोज्जानि दत्वा उद्दिसि. तेसं तङ्खणञ्ञेव दिब्बयागुखज्जभोज्जानि निब्बत्तिंसु. ते तानि परिभुञ्जित्वा पीणिन्द्रिया अहेसुं. अथ वत्थसेनासनानि दत्वा उद्दिसि. तेसं दिब्बवत्थपासादपच्चत्थरणसेय्यादिअलङ्कारविधयो निब्बत्तिंसु. सा च तेसं सम्पत्ति सब्बापि यथा रञ्ञो पाकटा होति, तथा भगवा अधिट्ठासि. राजा तं दिस्वा अतिविय अत्तमनो अहोसि. ततो भगवा भुत्तावी पवारितो रञ्ञो बिम्बिसारस्स अनुमोदनत्थं तिरोकुट्टपेतवत्थुं अभासि –

१४. ‘‘तिरोकुट्टेसु तिट्ठन्ति, सन्धिसिङ्घाटकेसु च;

द्वारबाहासु तिट्ठन्ति, आगन्त्वान सकं घरं.

१५. ‘‘पहूते अन्नपानम्हि, खज्जभोज्जे उपट्ठिते;

न तेसं कोचि सरति, सत्तानं कम्मपच्चया.

१६. ‘‘एवं ददन्ति ञातीनं, ये होन्ति अनुकम्पका;

सुचिं पणीतं कालेन, कप्पियं पानभोजनं.

१७. ‘‘इदं वो ञातीनं होतु, सुखिता होन्तु ञातयो;

ते च तत्थ समागन्त्वा, ञातिपेता समागता;

पहूते अन्नपानम्हि, सक्कच्चं अनुमोदरे.

१८. ‘‘चिरं जीवन्तु नो ञाती, येसं हेतु लभामसे;

अम्हाकञ्च कता पूजा, दायका च अनिप्फला.

१९. ‘‘न हि तत्थ कसि अत्थि, गोरक्खेत्थ न विज्जति;

वणिज्जा तादिसी नत्थि, हिरञ्ञेन कयाकयं;

इतो दिन्नेन यापेन्ति, पेता कालगता तहिं.

२०. ‘‘उन्नमे उदकं वुट्ठं, यथा निन्नं पवत्तति;

एवमेव इतो दिन्नं, पेतानं उपकप्पति.

२१. ‘‘यथा वारिवहा पूरा, परिपूरेन्ति सागरं;

एवमेव इतो दिन्नं, पेतानं उपकप्पति.

२२. ‘‘अदासि मे अकासि मे, ञातिमित्ता सखा च मे;

पेतानं दक्खिणं दज्जा, पुब्बे कतमनुस्सरं.

२३. ‘‘न हि रुण्णं वा सोको वा, या चञ्ञा परिदेवना;

न तं पेतानमत्थाय, एवं तिट्ठन्ति ञातयो.

२४. ‘‘अयञ्च खो दक्खिणा दिन्ना, सङ्घम्हि सुप्पतिट्ठिता;

दीघरत्तं हितायस्स, ठानसो उपकप्पति.

२५. ‘‘सो ञातिधम्मो च अयं निदस्सितो, पेतान पूजा च कता उळारा;

बलञ्च भिक्खूनमनुप्पदिन्नं, तुम्हेहि पुञ्ञं पहुतं अनप्पक’’न्ति.

१४. तत्थ तिरोकुट्टेसूति कुट्टानं परभागेसु. तिट्ठन्तीति निसज्जादिपटिक्खेपतो ठानकप्पनवचनमेतं, गेहपाकारकुट्टानं द्वारतो बहि एव तिट्ठन्तीति अत्थो. सन्धिसिङ्घाटकेसु चाति सन्धीसु च सिङ्घाटकेसु च. सन्धीति चतुक्कोणरच्छा, घरसन्धिभित्तिसन्धिआलोकसन्धियोपि वुच्चन्ति. सिङ्घाटकाति तिकोणरच्छा. द्वारबाहासु तिट्ठन्तीति नगरद्वारघरद्वारानं बाहा निस्साय तिट्ठन्ति. आगन्त्वान सकं घरन्ति सकघरं नाम पुब्बञातिघरम्पि अत्तना सामिभावेन अज्झावुत्थघरम्पि, तदुभयम्पि ते यस्मा सकघरसञ्ञाय आगच्छन्ति, तस्मा ‘‘आगन्त्वान सकं घर’’न्ति आह.

१५. एवं भगवा पुब्बे अनज्झावुत्थपुब्बम्पि पुब्बञातिघरत्ता बिम्बिसारनिवेसनं सकघरसञ्ञाय आगन्त्वा तिरोकुट्टादीसु ठिते इस्सामच्छरियफलं अनुभवन्ते अतिविय दुद्दसिकविरूपभयानकदस्सने बहू पेते रञ्ञो दस्सेन्तो ‘‘तिरोकुट्टेसु तिट्ठन्ती’’ति गाथं वत्वा पुन तेहि कतस्स कम्मस्स दारुणभावं दस्सेन्तो ‘‘पहूते अन्नपानम्ही’’ति दुतियगाथमाह.

तत्थ पहूतेति अनप्पके बहुम्हि, यावदत्थेति अत्थो. ब-कारस्स हि प-कारो लब्भति ‘‘पहु सन्तो न भरती’’तिआदीसु (सु. नि. ९८) विय. केचि पन ‘‘बहुके’’ति पठन्ति, सो पन पमादपाठो. अन्नपानम्हीति अन्ने च पाने च. खज्जभोज्जेति खज्जे च भोज्जे च. एतेन असितपीतखायितसायितवसेन चतुब्बिधम्पि आहारं दस्सेति. उपट्ठितेति उपगम्म ठिते सज्जिते, पटियत्तेति अत्थो. न तेसं कोचि सरति सत्तानन्ति तेसं पेत्तिविसये उप्पन्नानं सत्तानं कोचि माता वा पिता वा पुत्तो वा नत्ता वा न सरति. किं कारणा? कम्मपच्चयाति, अत्तना कतस्स अदानदानपटिसेधनादिभेदस्स कदरियकम्मस्स कारणभावतो. तञ्हि कम्मं तेसं ञातीनं सरितुं न देति.

१६. एवं भगवा अनप्पकेपि अन्नपानादिम्हि विज्जमाने ञातीनं पच्चासीसन्तानं पेतानं कम्मफलेन ञातकानं अनुस्सरणमत्तस्सापि अभावं दस्सेत्वा इदानि पेत्तिविसयुपपन्ने ञातके उद्दिस्स रञ्ञा दिन्नदानं पसंसन्तो ‘‘एवं ददन्ति ञातीन’’न्ति ततियगाथमाह.

तत्थ एवन्ति उपमावचनं. तस्स द्विधा सम्बन्धो – तेसं सत्तानं कम्मपच्चया असरन्तेसुपि केसुचि केचि ददन्ति ञातीनं, ये एवं अनुकम्पका होन्तीति च, महाराज, यथा तया दिन्नं, एवं सुचिं पणीतं कालेन कप्पियं पानभोजनं ददन्ति ञातीनं, ये होन्ति अनुकम्पकाति च. तत्थ ददन्तीति देन्ति उद्दिसन्ति निय्यातेन्ति. ञातीनन्ति मातितो च पितितो च सम्बन्धानं. येति ये केचि पुत्तादयो. होन्तीति भवन्ति. अनुकम्पकाति अत्थकामा हितेसिनो. सुचिन्ति सुद्धं मनोहरं धम्मिकञ्च. पणीतन्ति उळारं. कालेनाति दक्खिणेय्यानं परिभोगयोग्गकालेन, ञातिपेतानं वा तिरोकुट्टादीसु आगन्त्वा ठितकालेन. कप्पियन्ति अनुच्छविकं पतिरूपं अरियानं परिभोगारहं. पानभोजनन्ति पानञ्च भोजनञ्च, तदुपदेसेन चेत्थ सब्बं देय्यधम्मं वदति.

१७. इदानि येन पकारेन तेसं पेतानं दिन्नं नाम होति, तं दस्सेन्तो ‘‘इदं वो ञातीनं होतु, सुखिता होन्तु ञातयो’’ति चतुत्थगाथाय पुब्बड्ढं आह. तं ततियगाथाय पुब्बड्ढेन सम्बन्धितब्बं –

‘‘एवं ददन्ति ञातीनं, ये होन्ति अनुकम्पका;

इदं वो ञातीनं होतु, सुखिता होन्तु ञातयो’’ति.

तेन ‘‘इदं वो ञातीनं होतूति एवं पकारेन ददन्ति, नो अञ्ञथा’’ति आकारत्थेन एवंसद्देन दातब्बाकारनिदस्सनं कतं होति.

तत्थ इदन्ति देय्यधम्मनिदस्सनं. वोति निपातमत्तं ‘‘येहि वो अरिया’’तिआदीसु (म. नि. १.३६) विय. ञातीनं होतूति पेत्तिविसये उप्पन्नानं ञातकानं होतु. ‘‘नो ञातीन’’न्ति च पठन्ति, अम्हाकं ञातीनन्ति अत्थो. सुखिता होन्तु ञातयोति ते पेत्तिविसयूपपन्ना ञातयो इदं फलं पच्चनुभवन्ता सुखिता सुखप्पत्ता होन्तु.

यस्मा ‘‘इदं वो ञातीनं होतू’’ति वुत्तेपि अञ्ञेन कतकम्मं न अञ्ञस्स फलदं होति, केवलं पन तथा उद्दिस्स दीयमानं तं वत्थु ञातिपेतानं कुसलकम्मस्स पच्चयो होति, तस्मा यथा तेसं तस्मिं वत्थुस्मिं तस्मिंयेव खणे फलनिब्बत्तकं कुसलकम्मं होति, तं दस्सेन्तो ‘‘ते च तत्थो’’तिआदिमाह.

तत्थ तेति ञातिपेता. तत्थाति यत्थ दानं दीयति, तत्थ. समागन्त्वाति ‘‘इमे नो ञातयो अम्हाकं अत्थाय दानं उद्दिसन्ती’’ति अनुमोदनत्थं तत्थ समागता हुत्वा. पहूते अन्नपानम्हीति अत्तनो उद्दिस्स दीयमाने तस्मिं वत्थुस्मिं. सक्कच्चं अनुमोदरेति कम्मफलं अभिसद्दहन्ता चित्तीकारं अविजहन्ता अविक्खित्तचित्ता हुत्वा ‘‘इदं नो दानं हिताय सुखाय होतू’’ति मोदन्ति अनुमोदन्ति पीतिसोमनस्सजाता होन्ति.

१८. चिरं जीवन्तूति चिरं जीविनो दीघायुका होन्तु. नो ञातीति अम्हाकं ञातका. येसं हेतूति येसं कारणा ये निस्साय. लभामसेति ईदिसं सम्पत्तिं पटिलभाम. इदञ्हि उद्दिसनेन लद्धसम्पत्तिं अनुभवन्तानं पेतानं अत्तनो ञातीनं थोमनाकारदस्सनं. पेतानञ्हि अत्तनो अनुमोदनेन, दायकानं उद्दिसनेन, उक्खिणेय्यसम्पत्तिया चाति तीहि अङ्गेहि दक्खिणा तङ्खणञ्ञेव फलनिब्बत्तिका होति. तत्थ दायका विसेसहेतु. तेनाह ‘‘येसं हेतु लभामसे’’ति. अम्हाकञ्च कता पूजाति ‘‘इदं वो ञातीनं होतू’’ति एवं उद्दिसन्तेहि दायकेहि अम्हाकञ्च पूजा कता, ते दायका च अनिप्फला यस्मिं सन्ताने परिच्चागमयं कम्मं निब्बत्तं तस्स तत्थेव फलदानतो.

एत्थाह – ‘‘किं पन पेत्तिविसयूपपन्ना एव ञाती हेतुसम्पत्तियो लभन्ति, उदाहु अञ्ञेपी’’ति? न चेत्थ अम्हेहि वत्तब्बं, अत्थि भगवता एवं ब्याकतत्ता. वुत्तञ्हेतं –-

‘‘मयमस्सु, भो गोतम, ब्राह्मणा नाम दानानि देम, पुञ्ञानि करोम ‘इदं दानं पेतानं ञातिसालोहितानं उपकप्पतु, इदं दानं पेता ञातिसालोहिता परिभुञ्जन्तू’ति. कच्चि तं, भो गोतम, दानं पेतानं ञातिसालोहितानं उपकप्पति, कच्चि ते पेता ञातिसालोहिता तं दानं परिभुञ्जन्तीति? ठाने खो, ब्राह्मण, उपकप्पति, नो अट्ठानेति.

‘‘कतमं पन, भो गोतम, ठानं, कतमं अट्ठानन्ति? इध, ब्राह्मण, एकच्चो पाणातिपाती होति…पे… मिच्छादिट्ठिको होति, सो कायस्स भेदा परं मरणा निरयं उपपज्जति. यो नेरयिकानं सत्तानं आहारो, तेन सो तत्थ यापेति, तेन सो तत्थ तिट्ठति. इदं खो, ब्राह्मण, अट्ठानं, यत्थ ठितस्स तं दानं न उपकप्पति.

‘‘इध पन, ब्राह्मण, एकच्चो पाणातिपाती होति…पे… मिच्छादिट्ठिको होति, सो कायस्स भेदा परं मरणा तिरच्छानयोनिं उपपज्जति. यो तिरच्छानयोनिकानं सत्तानं आहारो, तेन सो तत्थ यापेति, तेन सो तत्थ तिट्ठति. इदम्पि खो, ब्राह्मण, अट्ठानं, यत्थ ठितस्स तं दानं न उपकप्पति.

‘‘इध पन, ब्राह्मण, एकच्चो पाणातिपाता पटिविरतो होति…पे… सम्मादिट्ठिको होति, सो कायस्स भेदा परं मरणा मनुस्सानं सहब्यतं उपपज्जति…पे… देवानं सहब्यतं उपपज्जति. यो देवानं आहारो, तेन सो तत्थ यापेति, तेन सो तत्थ तिट्ठति. इदम्पि खो, ब्राह्मण, अट्ठानं, यत्थ ठितस्स तं दानं न उपकप्पति.

‘‘इध पन, ब्राह्मण, एकच्चो पाणातिपाती होति…पे… मिच्छादिट्ठिको होति, सो कायस्स भेदा परं मरणा पेत्तिविसयं उपपज्जति. यो पेत्तिविसयिकानं सत्तानं आहारो, तेन सो तत्थ यापेति, तेन सो तत्थ तिट्ठति. यं वा पनस्स इतो अनुपवेच्छेन्ति मित्तामच्चा वा ञातिसालोहिता वा, तेन सो तत्थ यापेति, तेन सो तत्थ तिट्ठति. इदं खो, ब्राह्मण, ठानं, यत्थ ठितस्स तं दानं उपकप्पती’’ति.

‘‘सचे पन, भो गोतम, सो पेतो ञातिसालोहितो तं ठानं अनुपपन्नो होति, को तं दानं परिभुञ्जती’’ति? ‘‘अञ्ञेपिस्स, ब्राह्मण, पेता ञातिसालोहिता तं ठानं उपपन्ना होन्ति, ते तं दानं परिभुञ्जन्ती’’ति.

‘‘सचे पन, भो गोतम, सो चेव पेतो ञातिसालोहितो तं ठानं अनुपपन्नो होति, अञ्ञेपिस्स पेता ञातिसालोहिता तं ठानं अनुपपन्ना होन्ति, को तं दानं परिभुञ्जती’’ति? ‘‘अट्ठानं खो एतं, ब्राह्मण, अनवकासो, यं तं ठानं विवित्तं अस्स इमिना दीघेन अद्धुना यदिदं पेतेहि ञातिसालोहितेहि, अपिच, ब्राह्मण, दायकोपि अनिप्फलो’’ति (अ. नि. १०.१७७).

१९. इदानि पेत्तिविसयूपपन्नानं तत्थ अञ्ञस्स कसिगोरक्खादिनो सम्पत्तिपटिलाभकारणस्स अभावं इतो दिन्नेन यापनञ्च दस्सेतुं ‘‘न ही’’तिआदि वुत्तं.

तत्थ न हि तत्थ कसि अत्थीति तस्मिं पेत्तिविसये कसि न हि अत्थि, यं निस्साय पेता सुखेन जीवेय्युं. गोरक्खेत्थ न विज्जतीति एत्थ पेत्तिविसये न केवलं कसियेव नत्थि, अथ खो गोरक्खापि न विज्जति, यं निस्साय ते सुखेन जीवेय्युं. वणिज्जा तादिसी नत्थीति वणिज्जापि तादिसी नत्थि, या तेसं सम्पत्तिपटिलाभहेतु भवेय्य. हिरञ्ञेन कयाकयन्ति हिरञ्ञेन कयविक्कयम्पि तत्थ तादिसं नत्थि, यं तेसं सम्पत्तिपटिलाभहेतु भवेय्य. इते दिन्नेन यापेन्ति, पेता कालगता तहिन्ति केवलं पन इतो ञातीहि वा मित्तामच्चेहि वा दिन्नेन यापेन्ति, अत्तभावं पवत्तेन्ति. पेताति पेत्तिविसयूपपन्ना सत्ता. कालगताति अत्तनो मरणकालेन गता. ‘‘कालकता’’ति वा पाठो, कतकाला कतमरणा मरणं सम्पत्ता. तहिन्ति तस्मिं पेत्तिविसये.

२०-२१. इदानि यथावुत्तमत्थं उपमाहि पकासेतुं ‘‘उन्नमे उदकं वुट्ठ’’न्ति गाथाद्वयमाह. तस्सत्थो – यथा उन्नमे थले उन्नतप्पदेसे मेघेहि अभिवुट्ठं उदकं यथा निन्नं पवत्तति, यो भूमिभागो निन्नो ओणतो, तं उपगच्छति; एवमेव इतो दिन्नं दानं पेतानं उपकप्पति, फलुप्पत्तिया विनियुज्जति. निन्नमिव हि उदकप्पवत्तिया ठानं पेतलोको दानूपकप्पनाय. यथाह – ‘‘इदं खो, ब्राह्मण, ठानं, यत्थ ठितस्स तं दानं उपकप्पती’’ति (अ. नि. १०.१७७). यथा च कन्दरपदरसाखपसाखकुसोब्भमहासोब्भे हि ओगलितेन उदकेन वारिवहा महानज्जो पूरा हुत्वा सागरं परिपूरेन्ति, एवं इतो दिन्नदानं पुब्बे वुत्तनयेन पेतानं उपकप्पतीति.

२२. यस्मा पेता ‘‘इतो किञ्चि लभामा’’ति आसाभिभूता ञातिघरं आगन्त्वापि ‘‘इदं नाम नो देथा’’ति याचितुं न सक्कोन्ति, तस्मा तेसं इमानि अनुस्सरणवत्थूनि अनुस्सरन्तो कुलपुत्तो दक्खिणं दज्जाति दस्सेन्तो ‘‘अदासि मे’’ति गाथमाह.

तस्सत्थो – इदं नाम मे धनं वा धञ्ञं वा अदासि, इदं नाम मे किच्चं अत्तनायेव योगं आपज्जन्तो अकासि, ‘‘असुको मे मातितो वा पितितो वा सम्बन्धत्ता ञाति, सिनेहवसेन ताणसमत्थताय मित्तो, असुको मे सहपंसुकीळकसहायो सखा’’ति च एतं सब्बमनुस्सरन्तो पेतानं दक्खिणं दज्जा दानं निय्यातेय्य. ‘‘दक्खिणा दज्जा’’ति वा पाठो, पेतानं दक्खिणा दातब्बा, तेन ‘‘अदासि मे’’तिआदिना नयेन पुब्बे कतमनुस्सरं अनुस्सरताति वुत्तं होति. करणत्थे हि इदं पच्चत्तवचनं.

२३-२४. ये पन सत्ता ञातिमरणेन रुण्णसोकादिपरा एव हुत्वा तिट्ठन्ति, न तेसं अत्थाय किञ्चि देन्ति, तेसं तं रुण्णसोकादि केवलं अत्तपरितापनमत्तमेव होति, तं न पेतानं कञ्चि अत्थं साधेतीति दस्सेन्तो ‘‘न हि रुण्णं वा’’ति गाथं वत्वा पुन मगधराजेन दिन्नदक्खिणाय सात्थकभावं दस्सेतुं ‘‘अयञ्च खो’’ति गाथमाह. तेसं अत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव.

२५. इदानि यस्मा इमं दक्खिणं देन्तेन रञ्ञा ञातीनं ञातीहि कत्तब्बकिच्चकरणेन ञातिधम्मो निदस्सितो, बहुजनस्स पाकटो कतो, निदस्सनं पाकटं कतं ‘‘तुम्हेहिपि एवमेव ञातीसु ञातिधम्मो परिपूरेतब्बो’’ति. ते च पेते दिब्बसम्पत्तिं अधिगमेन्तेन पेतानं पूजा कता उळारा, बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं अन्नपानादीहि सन्तप्पेन्तेन भिक्खूनं बलं अनुप्पदिन्नं, अनुकम्पादिगुणपरिवारञ्च चागचेतनं निब्बत्तेन्तेन अनप्पकं पुञ्ञं पसुतं, तस्मा भगवा इमेहि यथाभुच्चगुणेहि राजानं सम्पहंसेन्तो ‘‘सो ञातिधम्मो’’ति ओसानगाथमाह.

तत्थ ञातिधम्मोति ञातीहि ञातीनं कत्तब्बकरणं. उळाराति फीता समिद्धा. बलन्ति कायबलं. पसुतन्ति उपचितं. एत्थ च ‘‘सो ञातिधम्मो च अयं निदस्सितो’’ति एतेन भगवा राजानं धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि. ञातिधम्मदस्सनञ्हेत्थ सन्दस्सनं. ‘‘पेतान पूजा च कता उळारा’’ति इमिना समादपेसि. ‘‘उळारा’’ति पसंसनञ्हेत्थ पुनप्पुनं पूजाकरणे समादपनं. ‘‘बलञ्च भिक्खूनमनुप्पदिन्न’’न्ति इमिना समुत्तेजेसि. भिक्खूनं बलानुप्पदानञ्हेत्थ एवंविधानं बलानुप्पदाने उस्साहवड्ढनेन समुत्तेजनं. ‘‘तुम्हेहि पुञ्ञं पसुतं अनप्पक’’न्ति इमिना सम्पहंसेसि. पुञ्ञपसवनकित्तनञ्हेत्थ तस्स यथाभुच्चगुणसंवण्णनभावेन सम्पहंसनन्ति एवमेत्थ योजना वेदितब्बा.

देसनापरियोसाने च पेत्तिविसयूपपत्तिआदीनवसंवण्णनेन संविग्गहदयानं योनिसो पदहतं चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि. दुतियदिवसेपि देवमनुस्सानं इदमेव तिरोकुट्टदेसनं देसेसि. एवं याव सत्त दिवसा तादिसोव धम्माभिसमयो अहोसीति.

तिरोकुट्टपेतवत्थुवण्णना निट्ठिता.