१२. उरगपेतवत्थुवण्णना
उरगोव तचं जिण्णन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं उपासकं आरब्भ कथेसि. सावत्थियं किर अञ्ञतरस्स उपासकस्स पुत्तो कालमकासि. सो पुत्तमरणहेतु परिदेवसोकसमापन्नो बहि निक्खमित्वा किञ्चि कम्मं कातुं असक्कोन्तो गेहेयेव अट्ठासि. अथ सत्था पच्चूसवेलायं महाकरुणासमापत्तितो वुट्ठाय बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो तं उपासकं दिस्वा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय तस्स गेहं गन्त्वा द्वारे अट्ठासि. उपासको च सत्थु आगतभावं सुत्वा सीघं उट्ठाय गन्त्वा पच्चुग्गमनं कत्वा हत्थतो पत्तं गहेत्वा गेहं पवेसेत्वा आसनं पञ्ञपेत्वा अदासि. निसीदि भगवा पञ्ञत्ते आसने. उपासकोपि भगवन्तं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. तं भगवा ‘‘किं, उपासक, सोकपरेतो विय दिस्सती’’ति आह. ‘‘आम, भगवा, पियो मे पुत्तो कालकतो, तेनाहं सोचामी’’ति. अथस्स भगवा सोकविनोदनं करोन्तो उरगजातकं (जा. १.५.१९ आदयो) कथेसि.
अतीते किर कासिरट्ठे बाराणसियं धम्मपालं नाम ब्राह्मणकुलं अहोसि. तत्थ ब्राह्मणो ब्राह्मणी पुत्तो धीता सुणिसा दासीति इमे सब्बेपि मरणानुस्सतिभावनाभिरता अहेसुं. तेसु यो गेहतो निक्खमति, सो सेसजने ओवदित्वा निरपेक्खोव निक्खमति. अथेकदिवसं ब्राह्मणो पुत्तेन सद्धिं घरतो निक्खमित्वा खेत्तं गन्त्वा कसति. पुत्तो सुक्खतिणपण्णकट्ठानि आलिम्पेति. तत्थेको कण्हसप्पो डाहभयेन रुक्खसुसिरतो निक्खमित्वा इमं ब्राह्मणस्स पुत्तं डंसि. सो विसवेगेन मुच्छितो तत्थेव परिपतित्वा कालकतो, सक्को देवराजा हुत्वा निब्बत्ति. ब्राह्मणो पुत्तं मतं दिस्वा कम्मन्तसमीपेन गच्छन्तं एकं पुरिसं एवमाह – ‘‘सम्म, मम घरं गन्त्वा ब्राह्मणिं एवं वदेहि ‘न्हायित्वा सुद्धवत्थनिवत्था एकस्स भत्तं मालागन्धादीनि च गहेत्वा तुरितं आगच्छतू’ति’’. सो तत्थ गन्त्वा तथा आरोचेसि, गेहजनोपि तथा अकासि. ब्राह्मणो न्हत्वा भुञ्जित्वा विलिम्पित्वा परिजनपरिवुतो पुत्तस्स सरीरं चितकं आरोपेत्वा अग्गिं दत्वा दारुक्खन्धं डहन्तो विय निस्सोको निस्सन्तापो अनिच्चसञ्ञं मनसि करोन्तो अट्ठासि.
अथ ब्राह्मणस्स पुत्तो सक्को हुत्वा निब्बत्ति, सो च अम्हाकं बोधिसत्तो अहोसि. सो अत्तनो पुरिमजातिं कतपुञ्ञञ्च पच्चवेक्खित्वा पितरं ञातके च अनुकम्पमानो ब्राह्मणवेसेन तत्थ आगन्त्वा ञातके असोचन्ते दिस्वा ‘‘अम्भो, मिगं झापेथ, अम्हाकं मंसं देथ, छातोम्ही’’ति आह. ‘‘न मिगो, मनुस्सो ब्राह्मणा’’ति आह. ‘‘किं तुम्हाकं पच्चत्थिको एसो’’ति? ‘‘न पच्चत्थिको, उरे जातो ओरसो महागुणवन्तो तरुणपुत्तो’’ति आह. ‘‘किमत्थं तुम्हे तथारूपे गुणवति तरुणपुत्ते मते न सोचथा’’ति? तं सुत्वा ब्राह्मणो असोचनकारणं कथेन्तो –
८५. ‘‘उरगोव तचं जिण्णं, हित्वा गच्छति सं तनुं;
एवं सरीरे निब्भोगे, पेते कालकते सति.
८६. ‘‘डय्हमानो न जानाति, ञातीनं परिदेवितं;
तस्मा एतं न रोदामि, गतो सो तस्स या गती’’ति. –
द्वे गाथा अभासि.
८५-८६. तत्थ उरगोति उरेन गच्छतीति उरगो. सप्पस्सेतं अधिवचनं. तचं जिण्णन्ति जज्जरभावेन जिण्णं पुराणं अत्तनो तचं निम्मोकं. हित्वा गच्छति सं तनुन्ति यथा उरगो अत्तनो जिण्णतचं रुक्खन्तरे वा कट्ठन्तरे वा मूलन्तरे वा पासाणन्तरे वा कञ्चुकं ओमुञ्चन्तो विय सरीरतो ओमुञ्चित्वा पहाय छड्डेत्वा यथाकामं गच्छति, एवमेव संसारे परिब्भमन्तो सत्तो पोराणस्स कम्मस्स परिक्खीणत्ता जज्जरीभूतं सं तनुं अत्तनो सरीरं हित्वा गच्छति, यथाकम्मं गच्छति, पुनब्भववसेन उपपज्जतीति अत्थो. एवन्ति डय्हमानं पुत्तस्स सरीरं दस्सेन्तो आह. सरीरे निब्भोगेति अस्स विय अञ्ञेसम्पि काये एवं भोगविरहिते निरत्थके जाते. पेतेति आयुउस्माविञ्ञाणतो अपगते. कालकते सतीति मते जाते. तस्माति यस्मा डय्हमानो कायो अपेतविञ्ञाणत्ता डाहदुक्खं विय ञातीनं रुदितं परिदेवितम्पि न जानाति, तस्मा एतं मम पुत्तं निमित्तं कत्वा न रोदामि. गतो सो तस्स या गतीति यदि मतसत्ता न उच्छिज्जन्ति, मतस्स पन कतोकासस्स कम्मस्स वसेन या गति पाटिकङ्खा, तं चुतिअनन्तरमेव गतो, सो न पुरिमञातीनं रुदितं परिदेवितं वा पच्चासीसति, नापि येभुय्येन पुरिमञातीनं रुदितेन काचि अत्थसिद्धीति अधिप्पायो.
एवं ब्राह्मणेन अत्तनो असोचनकारणे कथिते परियायमनसिकारकोसल्ले पकासिते ब्राह्मणरूपो सक्को ब्राह्मणिं आह – ‘‘अम्म, तुय्हं सो मतो किं होती’’ति? ‘‘दस मासे कुच्छिना परिहरित्वा थञ्ञं पायेत्वा हत्थपादे सण्ठपेत्वा संवड्ढितो पुत्तो मे, सामी’’ति. ‘‘यदि एवं पिता ताव पुरिसभावेन मा रोदतु, मातु नाम हदयं मुदुकं, त्वं कस्मा न रोदसी’’ति? तं सुत्वा सा अरोदनकारणं कथेन्ती –
८७. ‘‘अनब्भितो ततो आगा, नानुञ्ञातो इतो गतो;
यथागतो तथा गतो, तत्थ का परिदेवना.
८८. ‘‘डय्हमानो न जानाति, ञातीनं परिदेवितं;
तस्मा एतं न रोदामि, गतो सो तस्स या गती’’ति. –
गाथाद्वयमाह. तत्थ अनब्भितोति अनव्हातो, ‘‘एहि मय्हं पुत्तभावं उपगच्छा’’ति एवं अपक्कोसितो. ततोति यत्थ पुब्बे ठितो, ततो परलोकतो. आगाति आगञ्छि. नानुञ्ञातोति अननुमतो, ‘‘गच्छ, तात, परलोक’’न्ति एवं अम्हेहि अविस्सट्ठो. इतोति इधलोकतो. गतोति अपगतो. यथागतोति येनाकारेन आगतो, अम्हेहि अनब्भितो एव आगतोति अत्थो. तथा गतोति तेनेवाकारेन गतो. यथा सकेनेव कम्मुना आगतो, तथा सकेनेव कम्मुना गतोति. एतेन कम्मस्सकतं दस्सेति. तत्थ का परिदेवनाति एवं अवसवत्तिके संसारपवत्ते मरणं पटिच्च का नाम परिदेवना, अयुत्ता सा पञ्ञवता अकरणीयाति दस्सेति.
एवं ब्राह्मणिया वचनं सुत्वा तस्स भगिनिं पुच्छि – ‘‘अम्म, तुय्हं सो किं होती’’ति? ‘‘भाता मे, सामी’’ति. ‘‘अम्म, भगिनियो नाम भातूसु सिनेहा, त्वं कस्मा न रोदसी’’ति? सापि अरोदनकारणं कथेन्ती –
८९. ‘‘सचे रोदे किस्स अस्सं, तत्थ मे किं फलं सिया;
ञातिमित्तसुहज्जानं, भिय्यो नो अरती सिया.
९०. ‘‘डय्हमानो न जानाति, ञातीनं परिदेवितं;
तस्मा एतं न रोदामि, गतो सो तस्स या गती’’ति. –
गाथाद्वयमाह. तत्थ सचे रोदे किसा अस्सन्ति यदि अहं रोदेय्यं, किसा परिसुक्खसरीरा भवेय्यं. तत्थ मे किं फलं सियाति तस्मिं मय्हं भातु मरणनिमित्ते रोदने किं नाम फलं, को आनिसंसो भवेय्य? न तेन मय्हं भातिको आगच्छेय्य, नापि सो तेन सुगतिं गच्छेय्याति अधिप्पायो. ञातिमित्तसुहज्जानं, भिय्यो नो अरती सियाति अम्हाकं ञातीनं मित्तानं सुहदयानञ्च मम सोचनेन भातुमरणदुक्खतो भिय्योपि अरति दुक्खमेव सियाति.
एवं भगिनिया वचनं सुत्वा तस्स भरियं पुच्छि – ‘‘तुय्हं सो किं होती’’ति? ‘‘भत्ता मे, सामी’’ति. ‘‘भद्दे, इत्थियो नाम भत्तरि सिनेहा होन्ति, तस्मिञ्च मते विधवा अनाथा होन्ति, कस्मा त्वं न रोदसी’’ति? सापि अत्तनो अरोदनकारणं कथेन्ती –
९१. ‘‘यथापि दारको चन्दं, गच्छन्तमनुरोदति;
एवंसम्पदमेवेतं, यो पेतमनुसोचति.
९२. ‘‘डय्हमानो न जानाति, ञातीनं परिदेवितं;
तस्मा एतं न रोदामि, गतो सो तस्स या गती’’ति. – गाथाद्वयमाह;
तत्थ दारकोति बालदारको. चन्दन्ति चन्दमण्डलं. गच्छन्तन्ति नभं अब्भुस्सुक्कमानं. अनुरोदतीति ‘‘मय्हं रथचक्कं गहेत्वा देही’’ति अनुरोदति. एवंसम्पदमेवेतन्ति यो पेतं मतं अनुसोचति, तस्सेतं अनुसोचनं एवंसम्पदं एवरूपं, आकासेन गच्छन्तस्स चन्दस्स गहेतुकामतासदिसं अलब्भनेय्यवत्थुस्मिं इच्छाभावतोति अधिप्पायो.
एवं तस्स भरियाय वचनं सुत्वा दासिं पुच्छि – ‘‘अम्म, तुय्हं सो किं होती’’ति? ‘‘अय्यो मे, सामी’’ति. ‘‘यदि एवं तेन त्वं पोथेत्वा वेय्यावच्चं कारिता भविस्ससि, तस्मा मञ्ञे ‘सुमुत्ताहं तेना’ति न रोदसी’’ति? ‘‘सामि, मा मं एवं अवच, न चेतं अनुच्छविकं, अतिविय खन्तिमेत्तानुद्दयासम्पन्नो युत्तवादी मय्हं अय्यपुत्तो उरे संवड्ढपुत्तो विय अहोसी’’ति. अथ ‘‘कस्मा न रोदसी’’ति? सापि अत्तनो अरोदनकारणं कथेन्ती –
९३. ‘‘यथापि ब्रह्मे उदकुम्भो, भिन्नो अप्पटिसन्धियो;
एवंसम्पदमेवेतं, यो पेतमनुसोचति.
९४. ‘‘डय्हमानो न जानाति, ञातीनं परिदेवितं;
तस्मा एतं न रोदामि, गतो सो तस्स या गती’’ति. –
गाथाद्वयमाह. तत्थ यथापि ब्रह्मे उदकुब्भो, भिन्नो अप्पटिसन्धियोति ब्राह्मण सेय्यथापि उदकघटो मुग्गरप्पहारादिना भिन्नो अप्पटिसन्धियो पुन पाकतिको न होति. सेसमेत्थ वुत्तनयत्ता उत्तानत्थमेव.
सक्को तेसं कथं सुत्वा पसन्नमानसो ‘‘सम्मदेव तुम्हेहि मरणस्सति भाविता, इतो पट्ठाय न तुम्हेहि कसिआदिकरणकिच्चं अत्थी’’ति तेसं गेहं सत्तरतनभरितं कत्वा ‘‘अप्पमत्ता दानं देथ, सीलं रक्खथ, उपोसथकम्मं करोथा’’ति ओवदित्वा अत्तानञ्च तेसं निवेदेत्वा सकट्ठानमेव गतो. तेपि ब्राह्मणादयो दानादीनि पुञ्ञानि करोन्ता यावतायुकं ठत्वा देवलोके उप्पज्जिंसु.
सत्था इमं जातकं आहरित्वा तस्स उपासकस्स सोकसल्लं समुद्धरित्वा उपरि सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने उपासको सोतापत्तिफले पतिट्ठहीति.
उरगपेतवत्थुवण्णना निट्ठिता.
इति खुद्दक-अट्ठकथाय पेतवत्थुस्मिं
द्वादसवत्थुपटिमण्डितस्स
पठमस्स उरगवग्गस्स अत्थसंवण्णना निट्ठिता.