१. खेत्तूपमपेतवत्थुवण्णना
तं पनेतं वत्थुं भगवा राजगहे विहरन्तो वेळुवने कलन्दकनिवापे अञ्ञतरं सेट्ठिपुत्तपेतं आरब्भ कथेसि. राजगहे किर अञ्ञतरो अड्ढो महद्धनो महाभोगो पहूतवित्तूपकरणो अनेककोटिधनसन्निचयो सेट्ठि अहोसि. तस्स महाधनसम्पन्नताय ‘‘महाधनसेट्ठि’’त्वेव समञ्ञा अहोसि. एकोव पुत्तो अहोसि, पियो मनापो. तस्मिं विञ्ञुतं पत्ते मातापितरो एवं चिन्तेसुं – ‘‘अम्हाकं पुत्तस्स दिवसे दिवसे सहस्सं सहस्सं परिब्बयं करोन्तस्स वस्ससतेनापि अयं धनसन्निचयो परिक्खयं न गमिस्सति, किं इमस्स सिप्पुग्गहणपरिस्समेन, अकिलन्तकायचित्तो यथासुखं भोगे परिभुञ्जतू’’ति सिप्पं न सिक्खापेसुं. वयप्पत्ते पन कुलरूपयोब्बनविलाससम्पन्नं कामाभिमुखं धम्मसञ्ञाविमुखं कञ्ञं आनेसुं. सो ताय सद्धिं अभिरमन्तो धम्मे चित्तमत्तम्पि अनुप्पादेत्वा, समणब्राह्मणगुरुजनेसु अनादरो हुत्वा, धुत्तजनपरिवुतो रज्जमानो पञ्चकामगुणे रतो गिद्धो मोहेन अन्धो हुत्वा कालं वीतिनामेत्वा, मातापितूसु कालकतेसु नटनाटकगायकादीनं यथिच्छितं देन्तो धनं विनासेत्वा नचिरस्सेव पारिजुञ्ञप्पत्तो हुत्वा, इणं गहेत्वा जीविकं कप्पेन्तो पुन इणम्पि अलभित्वा इणायिकेहि चोदियमानो तेसं अत्तनो खेत्तवत्थुघरादीनि दत्वा, कपालहत्थो भिक्खं चरित्वा भुञ्जन्तो तस्मिंयेव नगरे अनाथसालायं वसति.
अथ नं एकदिवसं चोरा समागता एवमाहंसु – ‘‘अम्भो पुरिस, किं तुय्हं इमिना दुज्जीवितेन, तरुणो त्वमसि थामजवबलसम्पन्नो, कस्मा हत्थपादविकलो विय अच्छसि? एहि अम्हेहि सह चोरिकाय परेसं सन्तकं गहेत्वा सुखेन जीविकं कप्पेही’’ति. सो ‘‘नाहं चोरिकं कातुं जानामी’’ति आह. चोरा ‘‘मयं तं सिक्खापेम, केवलं त्वं अम्हाकं वचनं करोही’’ति आहंसु. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा तेहि सद्धिं अगमासि. अथ ते चोरा तस्स हत्थे महन्तं मुग्गरं दत्वा सन्धिं छिन्दित्वा घरं पविसन्तो तं सन्धिमुखे ठपेत्वा आहंसु – ‘‘सचे इध अञ्ञो कोचि आगच्छति, तं इमिना मुग्गरेन पहरित्वा एकप्पहारेनेव मारेही’’ति. सो अन्धबालो हिताहितं अजानन्तो परेसं आगमनमेव ओलोकेन्तो तत्थ अट्ठासि. चोरा पन घरं पविसित्वा गय्हूपगं भण्डं गहेत्वा घरमनुस्सेहि ञातमत्ताव इतो चितो च पलायिंसु. घरमनुस्सा उट्ठहित्वा सीघं सीघं धावन्ता इतो चितो च ओलोकेन्ता तं पुरिसं सन्धिद्वारे ठितं दिस्वा ‘‘हरे दुट्ठचोरा’’ति गहेत्वा हत्थपादे मुग्गरादीहि पोथेत्वा रञ्ञो दस्सेसुं – ‘‘अयं, देव, चोरो सन्धिसुखे गहितो’’ति. राजा ‘‘इमस्स सीसं छिन्दापेही’’ति नगरगुत्तिकं आणापेसि. ‘‘साधु, देवा’’ति नगरगुत्तिको तं गाहापेत्वा पच्छाबाहं गाळ्हबन्धनं बन्धापेत्वा रत्तवण्णविरळमालाबन्धकण्ठं इट्ठकचुण्णमक्खितसीसं वज्झपहटभेरिदेसितमग्गं रथिकाय रथिकं सिङ्घाटकेन सिङ्घाटकं विचरापेत्वा कसाहि ताळेन्तो आघातनाभिमुखं नेति. ‘‘अयं इमस्मिं नगरे विलुम्पमानकचोरो गहितो’’ति कोलाहलं अहोसि.
तेन च समयेन तस्मिं नगरे सुलसा नाम नगरसोभिनी पासादे ठिता वातपानन्तरेन ओलोकेन्ती तं तथा नीयमानं दिस्वा पुब्बे तेन कतपरिचया ‘‘अयं पुरिसो इमस्मिंयेव नगरे महतिं सम्पत्तिं अनुभवित्वा इदानि एवरूपं अनत्थं अनयब्यसनं पत्तो’’ति तस्स कारुञ्ञं उप्पादेत्वा चत्तारो मोदके पानीयञ्च पेसेसि. नगरगुत्तिकस्स च आरोचापेसि – ‘‘ताव अय्यो आगमेतु, यावायं पुरिसो इमे मोदके खादित्वा पानीयं पिविस्सती’’ति.
अथेतस्मिं अन्तरे आयस्मा महामोग्गल्लानो दिब्बेन चक्खुना ओलोकेन्तो तस्स ब्यसनप्पत्तिं दिस्वा करुणाय सञ्चोदितमानसो – ‘‘अयं पुरिसो अकतपुञ्ञो कतपापो, तेनायं निरये निब्बत्तिस्सति, मयि पन गते मोदके च पानीयञ्च दत्वा भुम्मदेवेसु उप्पज्जिस्सति, यंनूनाहं इमस्स अवस्सयो भवेय्य’’न्ति चिन्तेत्वा पानीयमोदकेसु उपनीयमानेसु तस्स पुरिसस्स पुरतो पातुरहोसि. सो थेरं दिस्वा पसन्नमानसो ‘‘किं मे इदानेव इमेहि मारियमानस्स मोदकेहि खादितेहि, इदं पन परलोकं गच्छन्तस्स पाथेय्यं भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा मोदके च पानीयञ्च थेरस्स दापेसि. थेरो तस्स पसादसंवड्ढनत्थं तस्स पस्सन्तस्सेव तथारूपे ठाने निसीदित्वा मोदके परिभुञ्जित्वा पानीयञ्च पिवित्वा उट्ठायासना पक्कामि. सो पन पुरिसो चोरघातकेहि आघातनं नेत्वा सीसच्छेदं पापितो अनुत्तरे पुञ्ञक्खेत्ते महामोग्गल्लानत्थेरे कतेन पुञ्ञेन उळारे देवलोके निब्बत्तनारहोपि यस्मा ‘‘सुलसं आगम्म मया अयं देय्यधम्मो लद्धो’’ति सुलसाय गतेन सिनेहेन मरणकाले चित्तं उपक्किलिट्ठं अहोसि. तस्मा हीनकायं उपपज्जन्तो पब्बतगहनसम्भूते सन्दच्छाये महानिग्रोधरुक्खे रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति.
सो किर सचे पठमवये कुलवंसट्ठपने उस्सुक्कं अकरिस्स, तस्मिंयेव नगरे सेट्ठीनं अग्गो अभविस्स, मज्झिमवये मज्झिमो, पच्छिमवये पच्छिमो. सचे पन पठमवये पब्बजितो अभविस्स, अरहा अभविस्स, मज्झिमवये सकदागामी अनागामी वा अभविस्स, पच्छिमवये सोतापन्नो अभविस्स. पापमित्तसंसग्गेन पन इत्थिधुत्तो सुराधुत्तो दुच्चरितनिरतो अनादरिको हुत्वा अनुक्कमेन सब्बसम्पत्तितो परिहायित्वा महाब्यसनं पत्तोति वदन्ति.
अथ सो अपरेन समयेन सुलसं उय्यानगतं दिस्वा सञ्जातकामरागो अन्धकारं मापेत्वा तं अत्तनो भवनं नेत्वा सत्ताहं ताय सद्धिं संवासं कप्पेसि, अत्तानञ्चस्सा आरोचेसि. तस्सा माता तं अपस्सन्ती रोदमाना इतो चितो च परिब्भमति. तं दिस्वा महाजनो ‘‘अय्यो महामोग्गल्लानो महिद्धिको महानुभावो तस्सा गतिं जानेय्य, तं उपसङ्कमित्वा पुच्छेय्यासी’’ति आह. सा ‘‘साधु अय्यो’’ति थेरं उपसङ्कमित्वा तमत्थं पुच्छि. थेरो ‘‘इतो सत्तमे दिवसे वेळुवनमहाविहारे भगवति धम्मं देसेन्ते परिसपरियन्ते पस्सिस्ससी’’ति आह. अथ सुलसा तं देवपुत्तं अवोच – ‘‘अयुत्तं मय्हं तव भवने वसन्तिया, अज्ज सत्तमो दिवसो, मम माता मं अपस्सन्ती परिदेवसोकसमापन्ना भविस्सति, साधु मं, देव, तत्थेव नेही’’ति. सो तं नेत्वा वेळुवने भगवति धम्मं देसेन्ते परिसपरियन्ते ठपेन्त्वा अदिस्समानरूपो अट्ठासि.
ततो महाजनो सुलसं दिस्वा एवमाह – ‘‘अम्म सुलसे, त्वं एत्तकं दिवसं कुहिं गता? तव माता त्वं अपस्सन्ती परिदेवसोकसमापन्ना उम्मादप्पत्ता विय जाता’’ति. सा तं पवत्तिं महाजनस्स आचिक्खि. महाजनेन च ‘‘कथं सो पुरिसो तथापापपसुतो अकतकुसलो देवूपपत्तिं पटिलभती’’ति वुत्ते सुलसा ‘‘मया दापिते मोदके पानीयञ्च अय्यस्स महामोग्गल्लानत्थेरस्स दत्वा तेन पुञ्ञेन देवूपपत्तिं पटिलभती’’ति आह. तं सुत्वा महाजनो अच्छरियब्भुतचित्तजातो अहोसि – ‘‘अरहन्तो नाम अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्स, येसु अप्पकोपि कतो कारो सत्तानं देवूपपत्तिं आवहती’’ति उळारं पीतिसोमनस्सं पटिसंवेदेसि. भिक्खू तमत्थं भगवतो आरोचेसुं. ततो भगवा इमिस्सा अट्ठुप्पत्तिया –
१. ‘‘खेत्तूपमा अरहन्तो, दायका कस्सकूपमा;
बीजूपमं देय्यधम्मं, एत्तो निब्बत्तते फलं.
२. ‘‘एतं बीजं कसी खेत्तं, पेतानं दायकस्स च;
तं पेता परिभुञ्जन्ति, दाता पुञ्ञेन वड्ढति.
३. ‘‘इधेव कुसलं कत्वा, पेते च पटिपूजिय;
सग्गञ्च कमतिट्ठानं, कम्मं कत्वान भद्दक’’न्ति. – इमा गाथा अभासि;
१. तत्थ खेत्तूपमाति खित्तं वुत्तं बीजं तायति महप्फलभावकरणेन रक्खतीति खेत्तं, सालिबीजादीनं विरुहनट्ठानं. तं उपमा एतेसन्ति खेत्तूपमा, केदारसदिसाति अत्थो. अरहन्तोति खीणासवा. ते हि किलेसारीनं संसारचक्कस्स अरानञ्च हतत्ता, ततो एव आरकत्ता, पच्चयादीनं अरहत्ता, पापकरणे रहाभावा च ‘‘अरहन्तो’’ति वुच्चन्ति. तत्थ यथा खेतञ्हि तिणादिदोसरहितं स्वाभिसङ्खतबीजम्हि वुत्ते उतुसलिलादिपच्चयन्तरूपेतं कस्सकस्स महप्फलं होति, एवं खीणासवसन्तानो लोभादिदोसरहितो स्वाभिसङ्खते देय्यधम्मबीजे वुत्ते कालादिपच्चयन्तरसहितो दायकस्स महप्फलो होति. तेनाह भगवा ‘‘खेत्तूपमा अरहन्तो’’ति. उक्कट्ठनिद्देसो अयं तस्स सेखादीनम्पि खेत्तभावापटिक्खेपतो.
दायकाति चीवरादीनं पच्चयानं दातारो परिच्चजनका, तेसं परिच्चागेन अत्तनो सन्ताने लोभादीनं परिच्चजनका छेदनका, ततो वा अत्तनो सन्तानस्स सोधका, रक्खका चाति अत्थो. कस्सकूपमाति कस्सकसदिसा. यथा कस्सको सालिखेत्तादीनि कसित्वा यथाकालञ्च वुत्तुदकदाननीहरणनिधानरक्खणादीहि अप्पमज्जन्तो उळारं विपुलञ्च सस्सफलं पटिलभति, एवं दायकोपि अरहन्तेसु देय्यधम्मपरिच्चागेन पारिचरियाय च अप्पमज्जन्तो उळारं विपुलञ्च दानफलं पटिलभति. तेन वुत्तं ‘‘दायका कस्सकूपमा’’ति.
बीजूपमं देय्यधम्मन्ति लिङ्गविपल्लासेन वुत्तं, बीजसदिसो देय्यधम्मोति अत्थो. अन्नपानादिकस्स हि दसविधस्स दातब्बवत्थुनो एतं नामं. एत्तो निब्बत्तते फलन्ति एतस्मा दायकपटिग्गाहकदेय्यधम्मपरिच्चागतो दानफलं निब्बत्तति चेव उप्पज्जति च, चिरतरपबन्धवसेन पवत्तति चाति अत्थो. एत्थ च यस्मा परिच्चागचेतनाभिसङ्खतस्स अन्नपानादिवत्थुनो भावो, न इतरस्स, तस्मा ‘‘बीजूपमं देय्यधम्म’’न्ति देय्यधम्मग्गहणं कतं. तेन देय्यधम्मापदेसेन देय्यधम्मवत्थुविसयाय परिच्चागचेतनाययेव बीजभावो दट्ठब्बो. सा हि पटिसन्धिआदिप्पभेदस्स तस्स निस्सयारम्मणप्पभेदस्स च फलस्स निप्फादिका, न देय्यधम्मोति.
२. एतं बीजं कसी खेत्तन्ति यथावुत्तं बीजं, यथावुत्तञ्च खेत्तं, तस्स बीजस्स तस्मिं खेत्ते वपनपयोगसङ्खाता कसि चाति अत्थो. एतं तयं केसं इच्छितब्बन्ति आह ‘‘पेतानं दायकस्स चा’’ति. यदि दायको पेते उद्दिस्स दानं देति, पेतानञ्च दायकस्स च, यदि न पेते उद्दिस्स दानं देति, दायकस्सेव एतं बीजं एसा कसि एतं खेत्तं उपकाराय होतीति अधिप्पायो. इदानि तं उपकारं दस्सेतुं ‘‘तं पेता परिभुञ्जन्ति, दाता पुञ्ञेन वड्ढती’’ति वुत्तं. तत्थ तं पेता परिभुञ्जन्तीति दायकेन पेते उद्दिस्स दाने दिन्ने यथावुत्तखेत्तकसिबीजसम्पत्तिया अनुमोदनाय च यं पेतानं उपकप्पति, तं दानफलं पेता परिभुञ्जन्ति. दाता पुञ्ञेन वड्ढतीति दाता पन अत्तनो दानमयपुञ्ञनिमित्तं देवमनुस्सेसु भोगसम्पत्तिआदिना पुञ्ञफलेन अभिवड्ढति. पुञ्ञफलम्पि हि ‘‘कुसलानं, भिक्खवे, धम्मानं समादानहेतु एवमिदं पुञ्ञं पवड्ढती’’तिआदीसु (दी. नि. ३.८०) पुञ्ञन्ति वुच्चति.
३. इधेव कुसलं कत्वाति अनवज्जसुखविपाकट्ठेन कुसलं पेतानं उद्दिसनवसेन दानमयं पुञ्ञं उपचिनित्वा इधेव इमस्मिंयेव अत्तभावे. पेते च पटिपूजियाति पेते उद्दिस्स दानेन सम्मानेत्वा अनुभुय्यमानदुक्खतो ते मोचेत्वा. पेते हि उद्दिस्स दिय्यमानं दानं तेसं पूजा नाम होति. तेनाह – ‘‘अम्हाकञ्च कता पूजा’’ति (पे. व. १८), ‘‘पेतानं पूजा च कता उळारा’’ति (पे. व. २५) च. ‘‘पेते चा’’ति च-सद्देन ‘‘पियो च होति मनापो, अभिगमनीयो च होति विस्सासनीयो, भावनीयो च होति गरुकातब्बो, पासंसो च होति कित्तनीयो विञ्ञून’’न्ति एवमादिके दिट्ठधम्मिके दानानिसंसे सङ्गण्हाति. सग्गञ्च कमति ठानं, कम्मं कत्वान भद्दकन्ति कल्याणं कुसलकम्मं कत्वा दिब्बेहि आयुआदीहि दसहि ठानेहि सुट्ठु अग्गत्ता ‘‘सग्ग’’न्ति लद्धनामं कतपुञ्ञानं निब्बत्तनट्ठानं देवलोकं कमति उपपज्जनवसेन उपगच्छति.
एत्थ च ‘‘कुसलं कत्वा’’ति वत्वा पुन ‘‘कम्मं कत्वान भद्दक’’न्ति वचनं ‘‘देय्यधम्मपरिच्चागो विय पत्तिदानवसेन दानधम्मपरिच्चागोपि दानमयकुसलकम्ममेवा’’ति दस्सनत्थन्ति दट्ठब्बं. केचि पनेत्थ ‘‘पेताति अरहन्तो अधिप्पेता’’ति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तं ‘‘पेता’’ति खीणासवानं आगतट्ठानस्सेव अभावतो, बीजादिभावस्स च दायकस्स विय तेसं अयुज्जमानत्ता, पेतयोनिकानं युज्जमानत्ता च. देसनापरियोसाने देवपुत्तं सुलसञ्च आदिं कत्वा चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसीति.
खेत्तूपमपेतवत्थुवण्णना निट्ठिता.