१. विमोक्खुद्देसवण्णना
२०९. इदानि इन्द्रियकथानन्तरं कथिताय विमोक्खकथाय अपुब्बत्थानुवण्णना अनुप्पत्ता. अयञ्हि विमोक्खकथा इन्द्रियभावनानुयुत्तस्स विमोक्खसब्भावतो इन्द्रियकथानन्तरं कथिता. तञ्च कथेन्तो भगवतो सम्मुखा सुतसुत्तन्तदेसनापुब्बङ्गमं कत्वा कथेसि. तत्थ सुत्तन्ते ताव सुञ्ञतो विमोक्खोतिआदीसु सुञ्ञताकारेन निब्बानं आरम्मणं कत्वा पवत्तो अरियमग्गो सुञ्ञतो विमोक्खो. सो हि सुञ्ञताय धातुया उप्पन्नत्ता सुञ्ञतो, किलेसेहि विमुत्तत्ता विमोक्खो. एतेनेव नयेन अनिमित्ताकारेन निब्बानं आरम्मणं कत्वा पवत्तो अनिमित्तो, अप्पणिहिताकारेन निब्बानं आरम्मणं कत्वा पवत्तो अप्पणिहितोति वेदितब्बो.
एको हि आदितोव अनिच्चतो सङ्खारे सम्मसति. यस्मा पन न अनिच्चतो सम्मसनमत्तेनेव मग्गवुट्ठानं होति, दुक्खतोपि अनत्ततोपि सम्मसितब्बमेव, तस्मा दुक्खतोपि अनत्ततोपि सम्मसति. तस्स एवं पटिपन्नस्स अनिच्चतो चे सम्मसनकाले मग्गवुट्ठानं होति, अयं अनिच्चतो अभिनिविसित्वा अनिच्चतो वुट्ठाति नाम. सचे पनस्स दुक्खतो अनत्ततो सम्मसनकाले मग्गवुट्ठानं होति, अयं अनिच्चतो अभिनिविसित्वा दुक्खतो, अनत्ततो वुट्ठाति नाम. एस नयो दुक्खतो अनत्ततो अभिनिविसित्वा वुट्ठानेसुपि. एत्थ च योपि अनिच्चतो अभिनिविट्ठो, योपि दुक्खतो, योपि अनत्ततो. वुट्ठानकाले चे अनिच्चतो वुट्ठानं होति, तयोपि जना अधिमोक्खबहुला होन्ति, सद्धिन्द्रियं पटिलभन्ति, अनिमित्तविमोक्खेन विमुच्चन्ति, पठममग्गक्खणे सद्धानुसारिनो होन्ति, सत्तसु ठानेसु सद्धाविमुत्ता. सचे पन दुक्खतो वुट्ठानं होति, तयोपि जना पस्सद्धिबहुला होन्ति, समाधिन्द्रियं पटिलभन्ति, अप्पणिहितविमोक्खेन विमुच्चन्ति, सब्बत्थ कायसक्खिनो होन्ति. यस्स पनेत्थ अरूपज्झानं पादकं होति, सो अग्गफले उभतोभागविमुत्तो होति. अथ नेसं अनत्ततो वुट्ठानं होति, तयोपि जना वेदबहुला होन्ति, पञ्ञिन्द्रियं पटिलभन्ति, सुञ्ञतविमोक्खेन विमुच्चन्ति, पठममग्गक्खणे धम्मानुसारिनो होन्ति, छसु ठानेसु दिट्ठिप्पत्ता, अग्गफले पञ्ञाविमुत्ताति.
अपिच मग्गो नाम पञ्चहि कारणेहि नामं लभति सरसेन वा पच्चनीकेन वा सगुणेन वा आरम्मणेन वा आगमनेन वा. सचे हि सङ्खारुपेक्खा अनिच्चतो सङ्खारे सम्मसित्वा वुट्ठाति, अनिमित्तविमोक्खेन विमुच्चति. सचे दुक्खतो सम्मसित्वा वुट्ठाति, अप्पणिहितविमोक्खेन विमुच्चति. सचे अनत्ततो सम्मसित्वा वुट्ठाति, सुञ्ञतविमोक्खेन विमुच्चति. इदं सरसतो नामं नाम. अनिच्चानुपस्सनाय पन सङ्खारानं घनविनिब्भोगं कत्वा निच्चनिमित्तधुवनिमित्तसस्सतनिमित्तानि पहाय आगतत्ता अनिमित्तो, दुक्खानुपस्सनाय सुखसञ्ञं पहाय पणिधिपत्थनं सुक्खापेत्वा आगतत्ता अप्पणिहितो, अनत्तानुपस्सनाय अत्तसत्तपुग्गलसञ्ञं पहाय सङ्खारे सुञ्ञतो दिट्ठत्ता सुञ्ञतोति इदं पच्चनीकतो नामं नाम. रागादीहि पन सुञ्ञत्ता सुञ्ञतो, रूपनिमित्तादीनं, रागनिमित्तादीनंयेव वा अभावेन अनिमित्तो, रागपणिधिआदीनं अभावतो अप्पणिहितोति इदमस्स सगुणतो नामं नाम. सोयं सुञ्ञं अनिमित्तं अप्पणिहितञ्च निब्बानं आरम्मणं करोतीतिपि सुञ्ञतो अनिमित्तो अप्पणिहितोति वुच्चति. इदमस्स आरम्मणतो नामं नाम. आगमनं पन दुविधं विपस्सनागमनं मग्गागमनञ्च. तत्थ मग्गे विपस्सनागमनं लब्भति, फले मग्गागमनं. अनत्तानुपस्सना हि सुञ्ञता नाम, सुञ्ञतविपस्सनाय मग्गो सुञ्ञतो, सुञ्ञतमग्गस्स फलं सुञ्ञतं. अनिच्चानुपस्सना अनिमित्ता नाम, अनिमित्तविपस्सनाय मग्गो अनिमित्तो. इदं पन नामं अभिधम्मपरियाये न लब्भति, सुत्तन्तपरियाये पन लब्भति. तत्थ हि गोत्रभुञाणं अनिमित्तं निब्बानं आरम्मणं कत्वा अनिमित्तनामकं हुत्वा सयं आगमनीयट्ठाने ठत्वा मग्गस्स नामं देतीति वदन्ति. तेन मग्गो अनिमित्तोति वुत्तो. मग्गागमनेन फलं अनिमित्तन्ति युज्जतियेव. दुक्खानुपस्सना सङ्खारेसु पणिधिं सुक्खापेत्वा आगतत्ता अप्पणिहिता नाम, अप्पणिहितविपस्सनाय मग्गो अप्पणिहितो, अप्पणिहितमग्गस्स फलं अप्पणिहितन्ति एवं विपस्सना अत्तनो नामं मग्गस्स देति, मग्गो फलस्साति इदं आगमनतो नामं नाम. एवं सङ्खारुपेक्खा विमोक्खविसेसं नियमेतीति.
एवं भगवता देसिते तयो महावत्थुके विमोक्खे उद्दिसित्वा तंनिद्देसवसेनेव अपरेपि विमोक्खे निद्दिसितुकामो अपिच अट्ठसट्ठि विमोक्खातिआदिमाह. तत्थ अपिचाति अपरपरियायदस्सनं. कथं ते अट्ठसट्ठि होन्ति, ननु ते पञ्चसत्ततीति? सच्चं यथारुतवसेन पञ्चसत्तति. भगवता पन देसिते तयो विमोक्खे ठपेत्वा अञ्ञविमोक्खे निद्दिसनतो इमेसं तदवरोधतो च इमे तयो न गणेतब्बा, अज्झत्तविमोक्खादयो तयोपि विमोक्खा चतुधा वित्थारवचनेयेव अन्तोगधत्ता न गणेतब्बा, ‘‘पणिहितो विमोक्खो, अप्पणिहितो विमोक्खो’’ति एत्थ अप्पणिहितो विमोक्खो पठमं उद्दिट्ठेन एकनामिकत्ता न गणेतब्बो, एवं इमेसु सत्तसु अपनीतेसु सेसा अट्ठसट्ठि विमोक्खा होन्ति. एवं सन्ते सुञ्ञतविमोक्खादयो तयो पुन कस्मा उद्दिट्ठाति चे? उद्देसेन सङ्गहेत्वा तेसम्पि निद्देसकरणत्थं. अज्झत्तवुट्ठानादयो पन तयो पभेदं विना मूलरासिवसेन उद्दिट्ठा, पणिहितविमोक्खपटिपक्खवसेन पुन अप्पणिहितो विमोक्खो उद्दिट्ठोति वेदितब्बो.
अज्झत्तवुट्ठानादीसु अज्झत्ततो वुट्ठातीति अज्झत्तवुट्ठानो. अनुलोमेन्तीति अनुलोमा. अज्झत्तवुट्ठानानं पटिप्पस्सद्धि अपगमा अज्झत्तवुट्ठानपटिप्पस्सद्धि. रूपीति अज्झत्तं केसादीसु उप्पादितं रूपज्झानं रूपं, तं रूपमस्स अत्थीति रूपी रूपानि पस्सतीति बहिद्धा नीलकसिणादिरूपानि झानचक्खुना पस्सति. इमिना अज्झत्तबहिद्धावत्थुकेसु कसिणेसु झानपटिलाभो दस्सितो. अज्झत्तं अरूपसञ्ञीति अज्झत्तं न रूपसञ्ञी, अत्तनो केसादीसु अनुप्पादितरूपावचरज्झानोति अत्थो. इमिना बहिद्धा परिकम्मं कत्वा बहिद्धाव पटिलद्धज्झानता दस्सिता. सुभन्तेव अधिमुत्तोति ‘‘सुभ’’मिच्चेव आरम्मणे अधिमुत्तो. तत्थ किञ्चापि अन्तोअप्पनायं ‘‘सुभ’’न्ति आभोगो नत्थि, यो पन अप्पटिकूलाकारेन सत्तारम्मणं फरन्तो विहरति, सो यस्मा ‘‘सुभ’’न्तेव अधिमुत्तो होति, तस्मा एवं उद्देसो कतोति. अप्पितप्पितसमये एव विक्खम्भनविमुत्तिसब्भावतो समयविमोक्खो. सोयेव सकिच्चकरणवसेन अप्पितसमये एव नियुत्तोति सामयिको. सामायिकोतिपि पाठो. कोपेतुं भञ्जितुं सक्कुणेय्यताय कुप्पो. लोकं अनतिक्कमनतो लोके नियुत्तोति लोकिको. लोकियोतिपि पाठो. लोकं उत्तरति, उत्तिण्णोति वा लोकुत्तरो. आरम्मणकरणवसेन सह आसवेहीति सासवो. आरम्मणकरणवसेन सम्पयोगवसेन च नत्थेत्थ आसवाति अनासवो. रूपसङ्खातेन सह आमिसेनाति सामिसो. सब्बसो रूपारूपप्पहाना निरामिसतोपि निरामिसतरोति निरामिसा निरामिसतरो. पणिहितोति तण्हावसेन पणिहितो पत्थितो. आरम्मणकरणवसेन सञ्ञोजनेहि संयुत्तत्ता सञ्ञुत्तो. एकत्तविमोक्खोति किलेसेहि अनज्झारुळ्हत्ता एकसभावो विमोक्खो. सञ्ञाविमोक्खोति विपस्सनाञाणमेव विपरीतसञ्ञाय विमुच्चनतो सञ्ञाविमोक्खो. तदेव विपस्सनाञाणं सम्मोहतो विमुच्चनवसेन ञाणमेव विमोक्खोति ञाणविमोक्खो. सीतिसियाविमोक्खोति विपस्सनाञाणमेव सीति भवेय्याति पवत्तो विमोक्खो सीतिसियाविमोक्खो. सीतिसिकाविमोक्खोतिपि पाठो, सीतिभाविकाय विमोक्खोति तस्स अत्थं वण्णयन्ति. झानविमोक्खोति उपचारप्पनाभेदं लोकियलोकुत्तरभेदञ्च झानमेव विमोक्खो. अनुपादा चित्तस्स विमोक्खोति अनुपादियित्वा गहणं अकत्वा चित्तस्स विमोक्खो. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति.
विमोक्खुद्देसवण्णना निट्ठिता.