३. ततियसुत्तन्तनिद्देसवण्णना
१९४. पुन अञ्ञं सुत्तन्तं निक्खिपित्वा इन्द्रियविधानं निद्दिसितुकामो पञ्चिमानि, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ सोतापत्तियङ्गेसूति एत्थ सोतो अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो, सोतस्स आपत्ति भुसं पापुणनं सोतापत्ति, सोतापत्तिया अङ्गानि सम्भारानि सोतापत्तिअङ्गानि. सोतापन्नताय पुब्बभागपटिलाभअङ्गानि. सप्पुरिससंसेवो सोतापत्तिअङ्गं, सद्धम्मस्सवनं सोतापत्तिअङ्गं, योनिसोमनसिकारो सोतापत्तिअङ्गं, धम्मानुधम्मपटिपत्ति सोतापत्तिअङ्गं, इमानि चत्तारि सोतापत्तिअङ्गानि. सेसा हेट्ठा वुत्ता एव. इदञ्च इमेसं इन्द्रियानं सकविसये जेट्ठकभावदस्सनत्थं वुत्तं. यथा हि चत्तारो सेट्ठिपुत्ता राजातिराजपञ्चमेसु सहायेसु ‘‘नक्खत्तं कीळिस्सामा’’ति वीथिं ओतिण्णेसु एकस्स सेट्ठिपुत्तस्स गेहं गतकाले इतरे चत्तारो तुण्ही निसीदन्ति, गेहसामिकोव ‘‘इमेसं खादनीयं भोजनीयं देथ, इमेसं गन्धमालालङ्कारादीनि देथा’’ति गेहे विचारेति, दुतियस्स ततियस्स चतुत्थस्स गेहं गतकाले इतरे चत्तारो तुण्ही निसीदन्ति, गेहसामिकोव ‘‘इमेसं खादनीयं भोजनीयं देथ, इमेसं गन्धमालालङ्कारादीनि देथा’’ति गेहे विचारेति, अथ सब्बपच्छा रञ्ञो गेहं गतकाले किञ्चापि राजा सब्बत्थ इस्सरोव, इमस्मिं पन काले अत्तनो गेहेयेव ‘‘इमेसं खादनीयं भोजनीयं देथ, इमेसं गन्धमालालङ्कारादीनि देथा’’ति विचारेति, एवमेव सद्धापञ्चमकेसु इन्द्रियेसु तेसु सहायेसु एकतो वीथिं ओतरन्तेसु विय एकारम्मणे उप्पज्जमानेसुपि यथा पठमस्स गेहे इतरे चत्तारो तुण्ही निसीदन्ति, गेहसामिकोव विचारेति, एवं सोतापत्तिअङ्गानि पत्वा अधिमोक्खलक्खणं सद्धिन्द्रियमेव जेट्ठकं होति पुब्बङ्गमं, सेसानि तदन्वयानि होन्ति. यथा दुतियस्स गेहे इतरे चत्तारो तुण्ही निसीदन्ति, गेहसामिकोव विचारेति, एवं सम्मप्पधानानि पत्वा पग्गहणलक्खणं वीरियिन्द्रियमेव जेट्ठकं होति पुब्बङ्गमं, सेसानि तदन्वयानि होन्ति. यथा ततियस्स गेहे इतरे चत्तारो तुण्ही निसीदन्ति, गेहसामिकोव विचारेति, एवं सतिपट्ठानानि पत्वा उपट्ठानलक्खणं सतिन्द्रियमेव जेट्ठकं होति पुब्बङ्गमं, सेसानि तदन्वयानि होन्ति. यथा चतुत्थस्स गेहे इतरे चत्तारो तुण्ही निसीदन्ति, गेहसामिकोव विचारेति, एवं झानानि पत्वा अविक्खेपलक्खणं समाधिन्द्रियमेव जेट्ठकं होति पुब्बङ्गमं, सेसानि तदन्वयानि होन्ति. सब्बपच्छा रञ्ञो गेहं गतकाले पन यथा इतरे चत्तारो तुण्ही निसीदन्ति, राजाव विचारेति, एवं अरियसच्चानि पत्वा पजाननलक्खणं पञ्ञिन्द्रियमेव जेट्ठकं होति पुब्बङ्गमं, सेसानि तदन्वयानि होन्तीति.
क. पभेदगणननिद्देसवण्णना
१९५. सुत्तन्तस्स पभेदगणनापुच्छापुब्बङ्गमेव पभेदगणननिद्देसे सप्पुरिससंसेवेति सोभनानं पुरिसानं सम्मा सेवने. अधिमोक्खाधिपतेय्यट्ठेनाति अधिमोक्खसङ्खातेन सेसिन्द्रियेसु अधिपतिभावट्ठेन, सेसिन्द्रियानं पुब्बङ्गमट्ठेनाति अत्थो. सद्धम्मसवनेति सतं धम्मो, सोभनो वा धम्मोति सद्धम्मो. तस्स सद्धम्मस्स सवने. योनिसोमनसिकारेति उपायेन मनसिकारे. धम्मानुधम्मपटिपत्तियाति एत्थ नव लोकुत्तरधम्मे अनुगतो धम्मो धम्मानुधम्मो, सीलसमाधिपञ्ञासङ्खातस्स धम्मानुधम्मस्स पटिपत्ति पटिपज्जनं धम्मानुधम्मपटिपत्ति. सम्मप्पधानादीसुपि एसेव नयो.
ख. चरियावारवण्णना
१९६. चरियावारेपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. केवलं पठमवारो इन्द्रियानं उप्पादनकालवसेन वुत्तो, चरियावारो उप्पन्नानं आसेवनकालवसेन च पारिपूरिकालवसेन च वुत्तो. चरिया पकति उस्सन्नताति हि अत्थतो एकं.
चारविहारनिद्देसवण्णना
१९७. इदानि चरियासम्बन्धेनेव चारविहारनिद्देसवसेन अपरेन परियायेन इन्द्रियविधानं निद्दिसितुकामो चारो च विहारो चातिआदिकं उद्देसं उद्दिसित्वा तस्स निद्देसमाह. तत्थ उद्देसे ताव यथा चरन्तं विहरन्तं विञ्ञू सब्रह्मचारी गम्भीरेसु ठानेसु ओकप्पेय्युं – अद्धा अयमायस्मा पत्तो वा पापुणिस्सति वाति, तथा इन्द्रियसम्पन्नस्स चारो च विहारो च विञ्ञूहि सब्रह्मचारीहि अनुबुद्धो होति पटिविद्धोति उद्देसस्स सम्बन्धो वेदितब्बो. उद्देसनिद्देसे चरिया चारोयेव. चारो चरियाति हि अत्थतो एकं. तस्मा ‘‘चारो’’तिपदस्स निद्देसे ‘‘चरिया’’ति वुत्तं. इरियापथचरियाति इरियापथानं चरिया, पवत्तनन्ति अत्थो. सेसेसुपि एसेव नयो. आयतनचरिया पन आयतनेसु सतिसम्पजञ्ञानं चरिया. पत्तीति फलानि. तानि हि पापुणियन्तीति ‘‘पत्ती’’ति वुत्ता. सत्तलोकस्स दिट्ठधम्मिकसम्परायिका अत्था लोकत्थाति अयं विसेसो.
इदानि तासं चरियानं भूमिं दस्सेन्तो चतूसु इरियापथेसूतिआदिमाह. सतिपट्ठानेसूति आरम्मणसतिपट्ठानेसु. सतिपट्ठानेसुपि वुच्चमानेसु सतितो अनञ्ञानि वोहारवसेन अञ्ञानि विय कत्वा वुत्तं. अरियसच्चेसूति पुब्बभागलोकियसच्चञाणेन विसुं विसुं सच्चपरिग्गहवसेन वुत्तं. अरियमग्गेसु सामञ्ञफलेसूति च वोहारवसेनेव वुत्तं. पदेसेति लोकत्थचरियाय एकदेसे. निप्पदेसतो हि लोकत्थचरियं बुद्धा एव करोन्ति. पुन ता एव चरियायो कारकपुग्गलवसेन दस्सेन्तो पणिधिसम्पन्नानन्तिआदिमाह. तत्थ पणिधिसम्पन्ना नाम इरियापथानं सन्तत्ता इरियापथगुत्तिया सम्पन्ना अकम्पितइरियापथा भिक्खुभावानुरूपेन सन्तेन इरियापथेन सम्पन्ना. इन्द्रियेसु गुत्तद्वारानन्ति चक्खादीसु छसु इन्द्रियेसु अत्तनो अत्तनो विसये पवत्तएकेकद्वारवसेन गुत्तं द्वारं एतेसन्ति गुत्तद्वारा. तेसं गुत्तद्वारानं. द्वारन्ति चेत्थ उप्पत्तिद्वारवसेन चक्खादयो एव. अप्पमादविहारीनन्ति सीलादीसु अप्पमादविहारवतं. अधिचित्तमनुयुत्तानन्ति विपस्सनाय पादकभावेन अधिचित्तसङ्खातं समाधिमनुयुत्तानं. बुद्धिसम्पन्नानन्ति नामरूपववत्थानं आदिं कत्वा याव गोत्रभु, ताव पवत्तेन ञाणेन सम्पन्नानं. सम्मापटिपन्नानन्ति चतुमग्गक्खणे. अधिगतफलानन्ति चतुफलक्खणे.
अधिमुच्चन्तोति अधिमोक्खं करोन्तो. सद्धाय चरतीति सद्धावसेन पवत्तति. पग्गण्हन्तोति चतुसम्मप्पधानवीरियेन पदहन्तो. उपट्ठापेन्तोति सतिया आरम्मणं उपट्ठापेन्तो. अविक्खेपं करोन्तोति समाधिवसेन विक्खेपं अकरोन्तो. पजानन्तोति चतुसच्चपजाननपञ्ञाय पकारेन जानन्तो. विजानन्तोति इन्द्रियसम्पयुत्तजवनपुब्बङ्गमेन आवज्जनविञ्ञाणेन आरम्मणं विजानन्तो. विञ्ञाणचरियायाति आवज्जनविञ्ञाणचरियवसेन. एवं पटिपन्नस्साति सहजवनाय इन्द्रियचरियाय पटिपन्नस्स. कुसला धम्मा आयापेन्तीति समथविपस्सनावसेन पवत्ता कुसला धम्मा भुसं यापेन्ति, पवत्तन्तीति अत्थो. आयतनचरियायाति कुसलानं धम्मानं भुसं यतनचरियाय, घटनचरियाय पवत्तनचरियायाति वुत्तं होति. विसेसमधिगच्छतीति विक्खम्भनतदङ्गसमुच्छेदपटिप्पस्सद्धिवसेन विसेसं अधिगच्छति. दस्सनचरियादयो वुत्तत्थायेव.
सद्धाय विहरतीतिआदीसु सद्धादिसमङ्गिस्स इरियापथविहारो दट्ठब्बो. अनुबुद्धोति अनुमानबुद्धिया. पटिविद्धोति पच्चक्खबुद्धिया. यस्मा अधिमोक्खट्ठादीसु अनुबुद्धेसु पटिविद्धेसु च चारो च विहारो च अनुबुद्धो होति पटिविद्धो, तस्मा अनुबोधपटिवेधेसु अधिमोक्खट्ठादयो च निद्दिट्ठा.
एवं सद्धाय चरन्तन्तिआदीसु एवन्ति वुत्तप्पकारं निद्दिसन्तो यथासद्दस्स अत्थं निद्दिसति. विञ्ञूतिआदीसुपि यथासभावं जानन्तीति विञ्ञू. विञ्ञातं सभावं विभावेन्ति पाकटं करोन्तीति विभावी. असनि विय सिलुच्चये किलेसे मेधति हिंसतीति मेधा, खिप्पं गहणधारणट्ठेन वा मेधा, मेधा एतेसं अत्थीति मेधावी. ञाणगतिया पण्डन्ति गच्छन्ति पवत्तन्तीति पण्डिता. बुद्धिसम्पदाय समन्नागतत्ता बुद्धिसम्पन्ना. सह ब्रह्मं चरियं उत्तमं पटिपदं चरन्तीति सब्रह्मचारिनो. अपलोकनकम्मादिचतुब्बिधं कम्मं एकतो करणवसेन एकं कम्मं. तथा पञ्चविधो पातिमोक्खुद्देसो एकुद्देसो. समा सिक्खा एतेसन्ति समसिक्खा, समसिक्खानं भावो समसिक्खता. समसिक्खातातिपि पठन्ति. येसं एकं कम्मं एको उद्देसो समसिक्खता, ते सब्रह्मचारीति वुत्तं होति. ‘‘झानानी’’ति वत्तब्बे झानाति लिङ्गविपल्लासो कतो. विमोक्खाति तयो वा अट्ठ वा विमोक्खा. समाधीति सवितक्कसविचारअवितक्कविचारमत्तअवितक्काविचारा तयो समाधी. समापत्तियोति सुञ्ञतानिमित्ताप्पणिहिता. अभिञ्ञायोति छ अभिञ्ञा.
एको अंसो भागो, न दुतियोति एकंसो, एकंसस्स अत्थस्स वचनं एकंसवचनं. एवं सेसेसुपि योजना कातब्बा. विसेसतो पन समं, समन्ता वा सेति पवत्ततीति संसयो, नत्थेत्थ संसयोति निस्संसयो. एकस्मिंयेव अनिच्छयता हुत्वा इतरम्पि कङ्खतीति कङ्खा, नत्थेत्थ कङ्खाति निक्कङ्खो. द्विधा भावो द्वेज्झं, नत्थेत्थ द्वेज्झन्ति अद्वेज्झो. द्विधा एलयति कम्पेतीति द्वेळ्हकं, नत्थेत्थ द्वेळ्हकन्ति अद्वेळ्हको. नियोगेन नियमेन वचनं नियोगवचनं. निय्योगवचनन्तिपि पठन्ति. अपण्णकस्स अविरद्धस्स निय्यानिकस्स अत्थस्स वचनं अपण्णकवचनं. अवत्थापनवचनन्ति निच्छयवचनं. सब्बम्पि हेतं विचिकिच्छाभावस्स वेवचनं. पियस्स अत्थस्स सब्भावतो वचनं, पियमेवाति पियवचनं. तथा गरुवचनं. सह गारवेन गरुभावेन सगारवं. पतिस्सयनं पतिस्सयो परं गरुं कत्वा निस्सयनं अपस्सयनन्ति अत्थो. पतिस्सवनं वा पतिस्सवो, निवातवुत्तिताय परवचनसवनन्ति अत्थो. उभयथापि परजेट्ठकभावस्सेतं नामं. सह गारवेन वत्ततीति सगारवं. सह पतिस्सयेन, पतिस्सवेन वा वत्ततीति सप्पतिस्सयं. ‘‘सप्पतिस्सव’’न्ति वा वत्तब्बे य-कारं, व-कारं वा लोपं कत्वा ‘‘सप्पतिस्स’’न्ति वुत्तं. अधिकं विसिट्ठं वचनं अधिवचनं, सगारवञ्च तं सप्पतिस्सञ्चाति सगारवसप्पतिस्सं, सगारवसप्पतिस्सं अधिवचनं सगारवसप्पतिस्साधिवचनं. उभयत्थापि वेवचनविकप्पनानत्तवसेन पुनप्पुनं एतन्ति वुत्तं. पत्तो वा पापुणिस्सति वाति झानादीनियेवाति.
ततियसुत्तन्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता.