३. उपक्किलेसञाणनिद्देसवण्णना

पठमच्छक्कं

१५४. पठमच्छक्के अस्सासादिमज्झपरियोसानन्ति अब्भन्तरपविसनवातस्स नासिकग्गं वा मुखनिमित्तं वा आदि, हदयं मज्झं, नाभि परियोसानं. तं तस्स आदिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो योगिस्स ठाननानत्तानुगमनेन चित्तं अज्झत्तं विक्खेपं गच्छति, तं अज्झत्तविक्खेपगतं चित्तं एकत्ते असण्ठहनतो समाधिस्स परिपन्थो. पस्सासादिमज्झपरियोसानन्ति बहिनिक्खमनवातस्स नाभि आदि, हदयं मज्झं, नासिकग्गं वा मुखनिमित्तं वा बहिआकासो वा परियोसानं. योजना पनेत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. अस्सासपटिकङ्खना निकन्तितण्हाचरियाति ‘‘नासिकावातायत्तमिदं कम्मट्ठान’’न्ति सल्लक्खेत्वा ओळारिकोळारिकस्स अस्सासस्स पत्थनासङ्खाता निकामना एव तण्हापवत्ति. तण्हापवत्तिया सति एकत्ते असण्ठहनतो समाधिस्स परिपन्थो. पस्सासपटिकङ्खना निकन्तीति पुन अस्सासपुब्बकस्स पस्सासस्स पत्थनासङ्खाता निकन्ति. सेसं वुत्तनयेनेव योजेतब्बं. अस्सासेनाभितुन्नस्साति अतिदीघं अतिरस्सं वा अस्सासं करोन्तस्स अस्सासमूलकस्स कायचित्तकिलमथस्स सब्भावतो तेन अस्सासेन विद्धस्स पीळितस्स. पस्सासपटिलाभे मुच्छनाति अस्सासेन पीळितत्तायेव पस्सासे अस्सादसञ्ञिनो पस्सासं पत्थयतो तस्मिं पस्सासपटिलाभे रज्जना. पस्सासमूलकेपि एसेव नयो.

वुत्तस्सेव अत्थस्स अनुवण्णनत्थं वुत्तेसु गाथाबन्धेसु अनुगच्छनाति अनुगच्छमाना. सतीति अज्झत्तबहिद्धाविक्खेपहेतुभूता सति. विक्खिपति अनेन चित्तन्ति विक्खेपो. को सो? अस्सासो. अज्झत्तं विक्खेपो अज्झत्तविक्खेपो, तस्स आकङ्खना अज्झत्तविक्खेपाकङ्खना, असम्मामनसिकारवसेन अज्झत्तविक्खेपकस्स अस्सासस्स आकङ्खनाति वुत्तं होति. एतेनेव नयेन बहिद्धाविक्खेपपत्थना वेदितब्बा. येहीति येहि उपक्किलेसेहि. विक्खिप्पमानस्साति विक्खिपियमानस्स विक्खेपं आपादियमानस्स. नो च चित्तं विमुच्चतीति चित्तं अस्सासपस्सासारम्मणे च नाधिमुच्चति, पच्चनीकधम्मेहि च न विमुच्चति. चित्तं नो च विमुच्चति परपत्तिया च होन्तीति सम्बन्धो. विमोक्खं अप्पजानन्ताति सो वा अञ्ञो वा आरम्मणाधिमुत्तिविमोक्खञ्च पच्चनीकविमुत्तिविमोक्खञ्च एवं अप्पजानन्ता. परपत्तियाति परपच्चयं परसद्दहनं अरहन्ति, न अत्तपच्चक्खं ञाणन्ति ‘‘परपच्चयिका’’ति वत्तब्बे ‘‘परपत्तिया’’ति वुत्तं. अत्थो पन सोयेव.

दुतियच्छक्कं

१५५. दुतियच्छक्के निमित्तन्ति अस्सासपस्सासानं फुसनट्ठानं. अस्सासपस्सासा हि दीघनासिकस्स नासापुटं घट्टेन्ता पवत्तन्ति, रस्सनासिकस्स उत्तरोट्ठं. यदि हि अयं योगी तं निमित्तमेव आवज्जति, तस्स निमित्तमेव आवज्जमानस्स अस्सासे चित्तं विकम्पति, न पतिट्ठातीति अत्थो. तस्स तस्मिं चित्ते अप्पतिट्ठिते समाधिस्स अभावतो तं विकम्पनं समाधिस्स परिपन्थो. यदि अस्सासमेव आवज्जति, तस्स चित्तं अब्भन्तरपवेसनवसेन विक्खेपं आवहति, निमित्ते न पतिट्ठाति, तस्मा निमित्ते विकम्पति. इमिना नयेन सेसेसुपि योजना कातब्बा. गाथासु विक्खिप्पतेति विक्खिपीयति विक्खेपं आपादीयति.

ततियच्छक्कं

१५६. ततियच्छक्के अतीतानुधावनं चित्तन्ति फुसनट्ठानं अतिक्कमित्वा गतं अस्सासं वा पस्सासं वा अनुगच्छमानं चित्तं. विक्खेपानुपतितन्ति विक्खेपेन अनुगतं, विक्खेपं वा सयं अनुपतितं अनुगतं. अनागतपटिकङ्खनं चित्तन्ति फुसनट्ठानं अप्पत्तं अस्सासं वा पस्सासं वा पटिकङ्खमानं पच्चासीसमानं चित्तं. विकम्पितन्ति तस्मिं अप्पतिट्ठानेनेव विक्खेपेन विकम्पितं. लीनन्ति अतिसिथिलवीरियतादीहि सङ्कुचितं. कोसज्जानुपतितन्ति कुसीतभावानुगतं. अतिपग्गहितन्ति अच्चारद्धवीरियतादीहि अतिउस्साहितं. उद्धच्चानुपतितन्ति विक्खेपानुगतं. अभिनतन्ति अस्सादवत्थूसु भुसं नतं अल्लीनं. अपनतन्ति निरस्सादवत्थूसु पतिहतं, ततो अपगतं वा, अपगतनतं वा, न ततो अपगतन्ति अत्थो. रागानुपतितन्ति एत्थ अस्सासपस्सासनिमित्तं मनसिकरोतो उप्पन्नपीतिसुखे वा पुब्बे हसितलपितकीळितवत्थूसु वा रागो अनुपतति. ब्यापादानुपतितन्ति एत्थ मनसिकारे निरस्सादगतचित्तस्स उप्पन्नदोमनस्सवसेन वा पुब्बे समुदाचिण्णेसु आघातवत्थूसु वा ब्यापादो अनुपतति. गाथासु न समाधियतीति न समाहितं होति. अधिचित्तन्ति चित्तसीसेन निद्दिट्ठो अधिको समाधि.

१५७. एत्तावता तीहि छक्केहि अट्ठारस उपक्किलेसे निद्दिसित्वा इदानि तेसं उपक्किलेसानं समाधिस्स परिपन्थभावसाधनेन आदीनवं दस्सेन्तो पुन अस्सासादिमज्झपरियोसानन्तिआदिमाह. तत्थ कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्तीति विक्खेपसमुट्ठानरूपानं वसेन रूपकायोपि, विक्खेपसन्ततिवसेन चित्तम्पि महता खोभेन खुभिता सदरथा च होन्ति. ततो मन्दतरेन इञ्जिता कम्पिता, ततो मन्दतरेन फन्दिता चलिता होन्ति. बलवापि मज्झिमोपि मन्दोपि खोभो होतियेव, न सक्का खोभेन न भवितुन्ति वुत्तं होति. चित्तं विकम्पितत्ताति चित्तस्स विकम्पितत्ता. गाथासु परिपुण्णा अभाविताति यथा परिपुण्णा होति, तथा अभाविता. इञ्जितोति कम्पितो. फन्दितोति मन्दकम्पितो. हेट्ठा नीवरणानं अनन्तरत्ता ‘‘इमेहि च पन नीवरणेही’’ति (पटि. म. १.१५३) अच्चन्तसमीपनिदस्सनवचनं कतं. इध पन निगमने नीवरणानं सन्तरत्ता तेहि च पन नीवरणेहीति परम्मुखनिदस्सनवचनं कतं.

उपक्किलेसञाणनिद्देसवण्णना निट्ठिता.