९. बलकथा

बलकथावण्णना

४४. इदानि लोकुत्तरकथाय अनन्तरं कथिताय लोकुत्तरकथावतिया सुत्तन्तपुब्बङ्गमाय बलकथाय अपुब्बत्थानुवण्णना. तत्थ आदितो सुत्तन्तवसेन पञ्च बलानि दस्सेत्वा तदञ्ञानिपि बलानि दस्सेतुकामो अपिच अट्ठसट्ठि बलानीतिआदिमाह. सब्बानिपि तंतंपटिपक्खेहि अकम्पियट्ठेन बलानि नाम होन्ति. हिरिबलन्तिआदीसु पापतो हिरीयन्ति एतायाति हिरी, लज्जायेतं नामं. पापतो ओत्तप्पन्ति एतेनाति ओत्तप्पं, पापतो उब्बेगस्सेतं नामं. अज्झत्तसमुट्ठाना हिरी, बहिद्धासमुट्ठानं ओत्तप्पं. अत्ताधिपति हिरी, लोकाधिपति ओत्तप्पं. लज्जासभावसण्ठिता हिरी, भयसभावसण्ठितं ओत्तप्पं. सप्पतिस्सवलक्खणा हिरी, वज्जभीरुकभयदस्साविलक्खणं ओत्तप्पं. सा एव हिरी अहिरिकेन न कम्पतीति हिरिबलं. तदेव ओत्तप्पं अनोत्तप्पेन न कम्पतीति ओत्तप्पबलं. अप्पटिसङ्खानेन न कम्पतीति पटिसङ्खानबलं. उपपरिक्खणपञ्ञायेतं नामं. वीरियसीसेन सत्त बोज्झङ्गे भावेन्तस्स उप्पन्नबलं भावनाबलं. तथापवत्तानं चतुन्नं खन्धानमेतं नामं. परिसुद्धानि सीलादीनि अनवज्जबलं. चत्तारि सङ्गहवत्थूनि सङ्गहबलं. सङ्गहे बलन्तिपि पाठो. दुक्खमानं अधिवासनं खन्तिबलं. धम्मकथाय परेसं तोसनं पञ्ञत्तिबलं. अधितस्स अत्थस्स अधिगमापनं निज्झत्तिबलं. कुसलेसु बहुभावो इस्सरियबलं. कुसलेसु यथारुचि पतिट्ठानं अधिट्ठानबलं. हिरिबलादीनं अत्थो मातिकापदेसु ब्यञ्जनवसेन विसेसतो युज्जमानं गहेत्वा वुत्तो. समथबलं विपस्सनाबलन्ति बलप्पत्ता समथविपस्सना एव.

मातिकानिद्देसे अस्सद्धिये न कम्पतीति सद्धाबलन्ति मूलबलट्ठं वत्वा तमेव अपरेहि नवहि परियायेहि विसेसेत्वा दस्सेसि. यो हि धम्मो अकम्पियो बलप्पत्तो होति, सो सहजाते उपत्थम्भेति, अत्तनो पटिपक्खे किलेसे परियादियति, पटिवेधस्स आदिभूतं सीलं दिट्ठिञ्च विसोधेति, चित्तं आरम्मणे पतिट्ठापेति, चित्तं पभस्सरं करोन्तो वोदापेति, वसिं पापेन्तो विसेसं अधिगमापेति, ततो उत्तरिं पापेन्तो उत्तरिपटिवेधं कारेति, कमेन अरियमग्गं पापेत्वा सच्चाभिसमयं कारेति, फलप्पत्तिया निरोधे पतिट्ठापेति. तस्मा नवधा बलट्ठो विसेसितो. एस नयो वीरियबलादीसु चतूसु.

कामच्छन्दं हिरीयतीति नेक्खम्मयुत्तो योगी नेक्खम्मेन कामच्छन्दतो हिरीयति. ओत्तप्पेपि एसेव नयो. एतेहि सब्बाकुसलेहिपि हिरीयना ओत्तप्पना वुत्तायेव होन्ति. ब्यापादन्तिआदीनम्पि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. पटिसङ्खातीति असम्मोहवसेन आदीनवतो उपपरिक्खति. भावेतीति वड्ढेति. वज्जन्ति रागादिवज्जं. सङ्गण्हातीति बन्धति. खमतीति तस्स योगिस्स खमति रुच्चति. पञ्ञापेतीति तोसेति. निज्झापेतीति चिन्तापेति. वसं वत्तेतीति चित्ते पहु हुत्वा चित्तं अत्तनो वसं कत्वा पवत्तेति. अधिट्ठातीति विदहति. भावनाबलादीनि सब्बानिपि नेक्खम्मादीनियेव. मातिकावण्णनाय अञ्ञथा वुत्तो, अत्थो पन ब्यञ्जनवसेनेव पाकटत्ता इध न वुत्तोति वेदितब्बं. समथबलं विपस्सनाबलञ्च वित्थारतो निद्दिसित्वा अवसाने उद्धच्चसहगतकिलेसे च खन्धे च न कम्पतीतिआदि च अविज्जासहगतकिलेसे च खन्धे च न कम्पतीतिआदि च समथबलविपस्सनाबलानं लक्खणदस्सनत्थं वुत्तं.

सेखासेखबलेसु सम्मादिट्ठिं सिक्खतीति सेखबलन्ति सेखपुग्गलो सम्मादिट्ठिं सिक्खतीति सेखो, सा सम्मादिट्ठि तस्स सेखस्स बलन्ति सेखबलन्ति अत्थो. तत्थ सिक्खितत्ता असेखबलन्ति असेखपुग्गलो तत्थ सम्मादिट्ठिया सिक्खितत्ता न सिक्खतीति असेखो, सायेव सम्मादिट्ठि तस्स असेखस्स बलन्ति असेखबलं. एसेव नयो सम्मासङ्कप्पादीसु. सम्माञाणन्ति पच्चवेक्खणञाणं. तम्पि हि लोकिकम्पि होन्तं सेखस्स पवत्तत्ता सेखबलं, असेखस्स पवत्तत्ता असेखबलन्ति वुत्तं. सम्माविमुत्तीति अट्ठ मग्गङ्गानि ठपेत्वा सेसा फलसम्पयुत्ता धम्मा. केचि पन ‘‘ठपेत्वा लोकुत्तरविमुत्तिं अवसेसा विमुत्तियो सम्माविमुत्ती’’ति वदन्ति. तस्स सेखासेखबलत्तं वुत्तनयमेव.

खीणासवबलेसु सब्बानिपि ञाणबलानि. खीणासवस्स भिक्खुनोति करणत्थे सामिवचनं, खीणासवेन भिक्खुनाति अत्थो. अनिच्चतोति हुत्वा अभावाकारेन अनिच्चतो. यथाभूतन्ति यथासभावतो. पञ्ञायाति सहविपस्सनाय मग्गपञ्ञाय. अनिच्चतो सुदिट्ठा दुक्खतो अनत्ततो सुदिट्ठा होन्ति तम्मूलकत्ता. यन्ति भावनपुंसकवचनं, येन कारणेनाति वा अत्थो. आगम्माति पटिच्च. पटिजानातीति सम्पटिच्छति पटिञ्ञं करोति. अङ्गारकासूपमाति महाभितापट्ठेन अङ्गारकासुया उपमिता. कामाति वत्थुकामा च किलेसकामा च.

विवेकनिन्नन्ति फलसमापत्तिवसेन उपधिविवेकसङ्खातनिब्बाननिन्नं. तयो हि विवेका – कायविवेको चित्तविवेको उपधिविवेकोति. कायविवेको च विवेकट्ठकायानं नेक्खम्माभिरतानं. चित्तविवेको च अधिचित्तमनुयुत्तानं. उपधिविवेको च निरुपधीनं पुग्गलानं विसङ्खारगतानं, निस्सरणविवेकसङ्खातनिब्बाननिन्नं वा. पञ्च हि विवेका – विक्खम्भनविवेको तदङ्गविवेको समुच्छेदविवेको पटिप्पस्सद्धिविवेको निस्सरणविवेकोति. विवेकनिन्नन्ति विवेके निन्नं. विवेकपोणन्ति विवेके नतं. विवेकपब्भारन्ति विवेकसीसभारं. द्वेपि पुरिमस्सेव वेवचनानि. विवेकट्ठन्ति किलेसेहि वज्जितं, दूरीभूतं वा. नेक्खम्माभिरतन्ति निब्बाने अभिरतं, पब्बज्जाय अभिरतं वा. ब्यन्तीभूतन्ति विगतन्तीभूतं, एकदेसेनापि अनल्लीनं विप्पमुत्तं विसंसट्ठं. सब्बसोति सब्बथा. आसवट्ठानियेहि धम्मेहीति संयोगवसेन आसवानं कारणभूतेहि किलेसधम्मेहीति अत्थो. अथ वा ब्यन्तीभूतन्ति विगतनिकन्तिभूतं, नित्तण्हन्ति अत्थो. कुतो? सब्बसो आसवट्ठानियेहि धम्मेहि सब्बेहि तेभूमकधम्मेहीति अत्थो. इध दसहि खीणासवबलेहि खीणासवस्स लोकियलोकुत्तरो मग्गो कथितो. ‘‘अनिच्चतो सब्बे सङ्खारा’’ति दुक्खपरिञ्ञाबलं, ‘‘अङ्गारकासूपमा कामा’’ति समुदयपहानबलं, ‘‘विवेकनिन्नं चित्तं होती’’ति निरोधसच्छिकिरियाबलं, ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाना’’तिआदि सत्तविधं मग्गभावनाबलन्तिपि वदन्ति. दस इद्धिबलानि इद्धिकथाय आवि भविस्सन्ति.

तथागतबलनिद्देसे तथागतबलानीति अञ्ञेहि असाधारणानि तथागतस्सेव बलानि. यथा वा पुब्बबुद्धानं बलानि पुञ्ञुस्सयसम्पत्तिया आगतानि, तथा आगतबलानीतिपि अत्थो. तत्थ दुविधं तथागतबलं – कायबलं ञाणबलञ्च. तेसु कायबलं हत्थिकुलानुसारेन वेदितब्बं. वुत्तञ्हेतं पोराणेहि –

‘‘काळावकञ्च गङ्गेय्यं, पण्डरं तम्बपिङ्गलं;

गन्धमङ्गलहेमञ्च, उपोसथछद्दन्तिमे दसा’’ति. (विभ. अट्ठ. ७६०; म. नि. अट्ठ. १.१४८; सं. नि. अट्ठ. २.२.२२);

इमानि दस हत्थिकुलानि. तत्थ काळावकन्ति पकतिहत्थिकुलं दट्ठब्बं. यं दसन्नं पुरिसानं कायबलं, तं एकस्स काळावकस्स हत्थिनो बलं. यं दसन्नं काळावकानं बलं, तं एकस्स गङ्गेय्यस्स बलं. यं दसन्नं गङ्गेय्यानं, तं एकस्स पण्डरस्स. यं दसन्नं पण्डरानं, तं एकस्स तम्बस्स. यं दसन्नं तम्बानं, तं एकस्स पिङ्गलस्स. यं दसन्नं पिङ्गलानं, तं एकस्स गन्धहत्थिनो. यं दसन्नं गन्धहत्थीनं, तं एकस्स मङ्गलहत्थिनो. यं दसन्नं मङ्गलहत्थीनं, तं एकस्स हेमवतस्स. यं दसन्नं हेमवतानं, तं एकस्स उपोसथस्स. यं दसन्नं उपोसथानं, तं एकस्स छद्दन्तस्स. यं दसन्नं छद्दन्तानं, तं एकस्स तथागतस्स बलं. नारायनसङ्घातबलन्तिपि इदमेव वुच्चति. तदेतं पकतिहत्थिनो गणनाय हत्थीनं कोटिसहस्सस्स, पुरिसगणनाय दसन्नं पुरिसकोटिसहस्सानं बलं होति. इदं ताव तथागतस्स कायबलं.

ञाणबलं पन इध ताव अञ्ञत्थ च पाळियं आगतमेव दसबलञाणं, मज्झिमे (म. नि. १.१५०) आगतं चतुवेसारज्जञाणं, अट्ठसु परिसासु अकम्पनञाणं, चतुयोनिपरिच्छेदकञाणं, पञ्चगतिपरिच्छेदकञाणं, संयुत्तके (सं. नि. २.३३-३४) आगतानि तेसत्तति ञाणानि, सत्तसत्तति ञाणानीति एवमञ्ञानिपि अनेकानि ञाणसहस्सानि. एतं ञाणबलं नाम. इधापि ञाणबलमेव अधिप्पेतं. ञाणञ्हि अकम्पियट्ठेन उपत्थम्भनट्ठेन च बलन्ति वुत्तं.

ठानञ्च ठानतोति कारणञ्च कारणतो. कारणञ्हि यस्मा तत्थ फलं तिट्ठति तदायत्तवुत्तिताय उप्पज्जति चेव पवत्तति च, तस्मा ठानन्ति वुच्चति. तं भगवा ये ये धम्मा येसं येसं धम्मानं हेतू पच्चया उप्पादाय, तं तं ठानन्ति, ये ये धम्मा येसं येसं धम्मानं न हेतू न पच्चया उप्पादाय, तं तं अट्ठानन्ति पजानन्तो ठानञ्च ठानतो अट्ठानञ्च अट्ठानतो यथाभूतं पजानाति. यम्पीति येन ञाणेन. इदम्पीति इदम्पि ठानाट्ठानञाणं, तथागतस्स तथागतबलं नाम होतीति अत्थो. एवं सेसपदेसुपि योजना वेदितब्बा.

आसभं ठानन्ति सेट्ठट्ठानं उत्तमट्ठानं, आसभा वा पुब्बबुद्धा, तेसं ठानन्ति अत्थो. अपिच गवसतजेट्ठको उसभो, गवसहस्सजेट्ठको वसभो, वजसतजेट्ठको वा उसभो, वजसहस्सजेट्ठको वसभो, सब्बगवसेट्ठो सब्बपरिस्सयसहो सेतो पासादिको महाभारवहो असनिसतसद्देहिपि असन्तसनीयो निसभो, सो इध उसभोति अधिप्पेतो. इदम्पि हि तस्स परियायवचनं. उसभस्स इदन्ति आसभं. ठानन्ति चतूहि पादेहि पथविं उप्पीळेत्वा अवट्ठानं. इदं पन आसभं वियाति आसभं यथेव हि निसभसङ्खातो उसभो उसभबलेन समन्नागतो चतूहि पादेहि पथविं उप्पीळेत्वा अचलट्ठानेन तिट्ठति, एवं तथागतोपि दसहि तथागतबलेहि समन्नागतो चतूहि वेसारज्जपादेहि अट्ठपरिसपथविं उप्पीळेत्वा सदेवके लोके केनचि पच्चत्थिकेन पच्चामित्तेन अकम्पियो अचलट्ठानेन तिट्ठति, एवं तिट्ठमानो च तं आसभं ठानं पटिजानाति उपगच्छति न पच्चक्खाति, अत्तनि आरोपेति. तेन वुत्तं – ‘‘आसभं ठानं पटिजानाती’’ति (सं. नि. अट्ठ. २.२.२२; म. नि. अट्ठ. १.१४८).

परिसासूति खत्तियब्राह्मणगहपतिसमणचातुमहाराजिकतावतिंसमारब्रह्मानं वसेन अट्ठसु परिसासु. सीहनादं नदतीति सेट्ठनादं अछम्भितनादं नदति, सीहनादसदिसं वा नादं नदति. अयमत्थो सीहनादसुत्तेन (म. नि. १.१४६ आदयो; दी. नि. १.३८१ आदयो) दीपेतब्बो. यथा वा सीहो सहनतो हननतो च सीहोति वुच्चति, एवं तथागतो लोकधम्मानं सहनतो परप्पवादानं हननतो सीहोति वुच्चति. एवं वुत्तस्स सीहस्स नादं सीहनादं. तत्थ यथा सीहो सीहबलेन समन्नागतो सब्बत्थ विसारदो विगतलोमहंसो सीहनादं नदति, एवं तथागतसीहोपि तथागतबलेहि समन्नागतो अट्ठसु परिसासु विसारदो विगतलोमहंसो ‘‘इति रूप’’न्तिआदिना (सं. नि. ३.७८) नयेन नानाविधदेसनाविलाससम्पन्नं सीहनादं नदति. तेन वुत्तं – ‘‘परिसासु सीहनादं नदती’’ति.

ब्रह्मचक्कं पवत्तेतीति एत्थ ब्रह्मन्ति सेट्ठं उत्तमं विसुद्धं. चक्कसद्दो पनायं –

सम्पत्तियं लक्खणे च, रथङ्गे इरियापथे;

दाने रतनधम्मूर, चक्कादीसु च दिस्सति;

धम्मचक्के इध मतो, तम्पि द्वेधा विभावये.

‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, चक्कानि, येहि समन्नागतानं देवमनुस्सान’’न्तिआदीसु (अ. नि. ४.३१) हि अयं सम्पत्तियं दिस्सति. ‘‘हेट्ठा पादतलेसु चक्कानि जातानि होन्ती’’ति (दी. नि. २.३५) एत्थ लक्खणे. ‘‘चक्कंव वहतो पद’’न्ति (ध. प. १) एत्थ रथङ्गे. ‘‘चतुचक्कं नवद्वार’’न्ति (सं. नि. १.२९) एत्थ इरियापथे. ‘‘ददं भुञ्ज मा च पमादो, चक्कं वत्तय कोसलाधिपा’’ति (जा. १.७.१४९) एत्थ दाने. ‘‘दिब्बं चक्करतनं पातुरहोसी’’ति (दी. नि. २.२४३) एत्थ रतनचक्के. ‘‘मया पवत्तितं चक्क’’न्ति (सु. नि. ५६२) एत्थ धम्मचक्के. ‘‘इच्छाहतस्स पोसस्स, चक्कं भमति मत्थके’’ति (जा. १.१.१०४; १.५.१०३) एत्थ उरचक्के. ‘‘खुरपरियन्तेन चेपि चक्केना’’ति (दी. नि. १.१६६) एत्थ पहरणचक्के. ‘‘असनिविचक्क’’न्ति (दी. नि. ३.६१; सं. नि. २.१६२) एत्थ असनिमण्डले. इध पनायं धम्मचक्के मतो.

तं पनेतं धम्मचक्कं दुविधं होति पटिवेधञाणञ्च देसनाञाणञ्च. तत्थ पञ्ञापभावितं अत्तनो अरियफलावहं पटिवेधञाणं, करुणापभावितं सावकानं अरियफलावहं देसनाञाणं. तत्थ पटिवेधञाणं उप्पज्जमानं उप्पन्नन्ति दुविधं. तञ्हि अभिनिक्खमनतो याव अरहत्तमग्गा उप्पज्जमानं नाम, फलक्खणे उप्पन्नं नाम. तुसितभवनतो वा याव बोधिपल्लङ्के अरहत्तमग्गा उप्पज्जमानं नाम, फलक्खणे उप्पन्नं नाम. दीपङ्करदसबलतो वा पट्ठाय याव अरहत्तमग्गा उप्पज्जमानं नाम, फलक्खणे उप्पन्नं नाम. देसनाञाणम्पि पवत्तमानं पवत्तन्ति दुविधं. तञ्हि याव अञ्ञातकोण्डञ्ञत्थेरस्स अरहत्तमग्गा पवत्तमानं नाम, फलक्खणे पवत्तं नाम. तत्थ पटिवेधञाणं लोकुत्तरं, देसनाञाणं लोकियं. उभयम्पि पनेतं अञ्ञेहि असाधारणं, बुद्धानंयेव ओरसञाणं. तेन वुत्तं – ‘‘ब्रह्मचक्कं पवत्तेती’’ति.

कम्मसमादानानन्ति समादियित्वा कतानं कुसलाकुसलकम्मानं, कम्ममेव वा कम्मसमादानं. ठानसो हेतुसोति पच्चयतो चेव हेतुतो च. तत्थ गतिउपधिकालपयोगा विपाकस्स ठानं. कम्मं हेतु.

सब्बत्थगामिनिन्ति सब्बगतिगामिनिञ्च अगतिगामिनिञ्च. पटिपदन्ति मग्गं. यथाभूतं पजानातीति बहूसुपि मनुस्सेसु एकमेव पाणं घातेन्तेसु इमस्स चेतना निरयगामिनी भविस्सति, इमस्स तिरच्छानयोनिगामिनीति इमिना नयेन एकवत्थुस्मिम्पि कुसलाकुसलचेतनासङ्खातानं पटिपत्तीनं अविपरीततो सभावं जानाति.

अनेकधातुन्ति चक्खुधातुआदीहि, कामधातुआदीहि वा धातूहि बहुधातुं. नानाधातुन्ति तासंयेव धातूनं विलक्खणत्ता नानप्पकारधातुं. लोकन्ति खन्धायतनधातुलोकं. यथाभूतं पजानातीति तासं तासं धातूनं अविपरीततो सभावं पटिविज्झति.

नानाधिमुत्तिकतन्ति हीनपणीतादिअधिमुत्तीहि नानाधिमुत्तिकभावं.

परसत्तानन्ति पधानसत्तानं. परपुग्गलानन्ति ततो परेसं हीनसत्तानं. एकत्थमेव वा एतं पदद्वयं वेनेय्यवसेन भगवता द्वेधा वुत्तं. इधापि भगवता वुत्तनयेनेव वुत्तं. इन्द्रियपरोपरियत्तन्ति सद्धादीनं इन्द्रियानं परभावञ्च अपरभावञ्च, वुद्धिञ्च हानिञ्चाति अत्थो.

झानविमोक्खसमाधिसमापत्तीनन्ति पठमादीनं चतुन्नं झानानं, ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदीनं (पटि. म. १.२०९) अट्ठन्नं विमोक्खानं, सवितक्कसविचारादीनं तिण्णं समाधीनं, पठमज्झानसमापत्तिआदीनञ्च नवन्नं अनुपुब्बसमापत्तीनं. संकिलेसन्ति हानभागियधम्मं. वोदानन्ति विसेसभागियधम्मं. वुट्ठानन्ति येन कारणेन झानादीहि वुट्ठहन्ति, तं कारणं. तं पन ‘‘वोदानम्पि वुट्ठानं, तम्हा तम्हा समाधिम्हा वुट्ठानम्पि वुट्ठान’’न्ति (विभ. ८२८) एवं वुत्तं पगुणज्झानञ्चेव भवङ्गफलसमापत्तियो च. हेट्ठिमं हेट्ठिमञ्हि पगुणज्झानं उपरिमस्स उपरिमस्स पदट्ठानं होति, तस्मा ‘‘वोदानम्पि वुट्ठान’’न्ति वुत्तं. भवङ्गेन पन सब्बज्झानेहि वुट्ठानं होति, निरोधसमापत्तितो फलसमापत्तिया वुट्ठानं होति. तं सन्धाय ‘‘तम्हा तम्हा समाधिम्हा वुट्ठानम्पि वुट्ठान’’न्ति वुत्तं.

पुब्बेनिवासदिब्बचक्खुआसवक्खयञाणानि हेट्ठा पकासितानेव.

तत्थ आसवानं खयाति अरहत्तमग्गेन सब्बकिलेसानं खया. अनासवन्ति आसवविरहितं. चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिन्ति एत्थ चेतोवचनेन अरहत्तफलसम्पयुत्तो समाधि, पञ्ञावचनेन तंसम्पयुत्ता च पञ्ञा वुत्ता. तत्थ च समाधि रागतो विमुत्तत्ता चेतोविमुत्ति, पञ्ञा अविज्जाय विमुत्तत्ता पञ्ञाविमुत्तीति वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘यो हिस्स, भिक्खवे, समाधि, तदस्स समाधिन्द्रियं. या हिस्स, भिक्खवे, पञ्ञा, तदस्स पञ्ञिन्द्रियं. इति खो, भिक्खवे, रागविरागा चेतोविमुत्ति अविज्जाविरागा पञ्ञाविमुत्ती’’ति (सं. नि. ५.५१६; ५२०). अपिचेत्थ समथबलं चेतोविमुत्ति, विपस्सनाबलं पञ्ञाविमुत्तीति वेदितब्बं. दिट्ठेव धम्मेति इमस्मिंयेव अत्तभावे. सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वाति अधिकाय पञ्ञाय अत्तनायेव पच्चक्खं कत्वा, अपरप्पच्चयेन ञत्वाति अत्थो. उपसम्पज्जाति अधिगन्त्वा, निप्फादेत्वा वा. इमेसं पन दसन्नं दसबलञाणानं वित्थारो अभिधम्मे (विभ. ८०९ आदयो) वुत्तनयेन वेदितब्बो.

तत्थ परवादिकथा होति – दसबलञाणं नाम पाटियेक्कं ञाणं नत्थि, सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्सेवायं पभेदोति. न तं तथा दट्ठब्बं. अञ्ञमेव हि दसबलञाणं, अञ्ञं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं. दसबलञाणञ्हि सकसककिच्चमेव जानाति, सब्बञ्ञुतञ्ञाणं तम्पि, ततो अवसेसम्पि जानाति. दसबलञाणेसु हि पठमं कारणाकारणमेव जानाति, दुतियं कम्मन्तरविपाकन्तरमेव, ततियं कम्मपरिच्छेदमेव, चतुत्थं धातुनानत्तकारणमेव, पञ्चमं सत्तानं अज्झासयाधिमुत्तिमेव, छट्ठं इन्द्रियानं तिक्खमुदुभावमेव, सत्तमं झानादीहि सद्धिं तेसं संकिलेसादिमेव, अट्ठमं पुब्बेनिवुत्थखन्धसन्ततिमेव, नवमं सत्तानं चुतिपटिसन्धिमेव, दसमं सच्चपरिच्छेदमेव. सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पन एतेहि जानितब्बञ्च, ततो उत्तरिञ्च पजानाति. एतेसं पन किच्चं न सब्बं करोति. तञ्हि झानं हुत्वा अप्पेतुं न सक्कोति, इद्धि हुत्वा विकुब्बितुं न सक्कोति, मग्गो हुत्वा किलेसे खेपेतुं न सक्कोति.

अपिच परवादी एवं पुच्छितब्बो ‘‘दसबलञाणं नामेतं सवितक्कसविचारं अवितक्कविचारमत्तं अवितक्काविचारं कामावचरं रूपावचरं अरूपावचरं लोकियं लोकुत्तर’’न्ति. जानन्तो ‘‘पटिपाटिया सत्त ञाणानि सवितक्कसविचारानी’’ति वक्खति. ‘‘ततो परानि द्वे अवितक्कअविचारानी’’ति वक्खति. ‘‘आसवक्खयञाणं सिया सवितक्कसविचारं, सिया अवितक्कविचारमत्तं, सिया अवितक्कअविचार’’न्ति वक्खति. तथा ‘‘पटिपाटिया सत्त कामावचरानि, ततो परानि द्वे रूपावचरानि, ततो अवसाने एकं लोकुत्तर’’न्ति वक्खति. ‘‘सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पन सवितक्कसविचारमेव कामावचरमेव लोकियमेवा’’ति वक्खति.

एवमेत्थ अपुब्बत्थानुवण्णनं ञत्वा इदानि यस्मा तथागतो पठमंयेव ठानाट्ठानञाणेन वेनेय्यसत्तानं आसवक्खयाधिगमस्स चेव अनधिगमस्स च ठानाट्ठानभूतं किलेसावरणाभावं पस्सति लोकियसम्मादिट्ठिट्ठानदस्सनतो नियतमिच्छादिट्ठिट्ठानाभावदस्सनतो च. अथ नेसं कम्मविपाकञाणेन विपाकावरणाभावं पस्सति तिहेतुकपटिसन्धिदस्सनतो. सब्बत्थगामिनिपटिपदाञाणेन कम्मावरणाभावं पस्सति आनन्तरिककम्माभावदस्सनतो. एवं अनावरणानं अनेकधातुनानाधातुञाणेन अनुकूलधम्मदेसनत्थं चरियाविसेसं पस्सति धातुवेमत्तदस्सनतो. अथ नेसं नानाधिमुत्तिकताञाणेन अधिमुत्तिं पस्सति पयोगं अनादियित्वापि अधिमुत्तिवसेन धम्मदेसनत्थं. अथेवं दिट्ठअधिमुत्तीनं यथासत्ति यथाबलं धम्मं देसेतुं इन्द्रियपरोपरियत्तञाणेन इन्द्रियपरोपरियत्तं पस्सति सद्धादीनं तिक्खमुदुभावदस्सनतो. एवं परिञ्ञातिन्द्रियपरोपरियत्तापि पनेते सचे दूरे होन्ति, अथ झानादिञाणेन झानादीसु वसीभूतत्ता इद्धिविसेसेन खिप्पं उपगच्छति. उपगन्त्वा च नेसं पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणेन पुब्बजातिविभावनं दिब्बचक्खानुभावतो पत्तब्बेन चेतोपरियञाणेन सम्पति चित्तविसेसं पस्सन्तो आसवक्खयञाणानुभावेन आसवक्खयगामिनिया पटिपदाय विगतसम्मोहत्ता आसवक्खयाय धम्मं देसेति. तस्मा इमिनानुक्कमेन इमानि दस बलानि वुत्तानीति वेदितब्बानीति.

४५. इदानि सब्बबलानि लक्खणतो निद्दिसितुकामो केनट्ठेन सद्धाबलन्तिआदिना नयेन पुच्छं कत्वा अस्सद्धिये अकम्पियट्ठेनातिआदिना नयेन विस्सज्जनं अकासि. तत्थ हिरीयतीतिआदि पुग्गलाधिट्ठाना देसना. भावनाबलादीसु अधिट्ठानबलपरियन्तेसु ‘‘तत्था’’ति च, ‘‘तेना’’ति च, ‘‘त’’न्ति च नेक्खम्मादिकमेव सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. तेन चित्तं एकग्गन्ति तेन समाधिना चित्तं एकग्गं होतीति वुत्तं होति. तत्थ जातेति तत्थ समथे सम्पयोगवसेन जाते, तस्मिं वा विपस्सनारम्मणं हुत्वा जाते. तत्थ सिक्खतीति तत्थ सेखबले सेखो सिक्खतीति सेखबलन्ति अत्थो. तत्थ सिक्खितत्ताति तत्थ असेखबले असेखस्स सिक्खितत्ता असेखबलं. तेन आसवा खीणाति तेन लोकियलोकुत्तरेन ञाणेन आसवा खीणाति तं ञाणं खीणासवबलं. लोकियेनापि हि ञाणेन आसवा खीणा नाम विपस्सनाय अभावे लोकुत्तरमग्गाभावतो. एवं खीणासवस्स बलन्ति खीणासवबलं. तस्स इज्झतीति इद्धिबलन्ति तस्स इद्धिमतो इज्झतीति इद्धियेव बलं इद्धिबलं. अप्पमेय्यट्ठेनाति यस्मा सावका ठानाट्ठानादीनि एकदेसेन जानन्ति, सब्बाकारेन पजाननंयेव सन्धाय ‘‘यथाभूतं पजानाती’’ति वुत्तं. किञ्चापि तीसु विज्जासु ‘‘यथाभूतं पजानाती’’ति न वुत्तं, अञ्ञत्थ पन वुत्तत्ता तासुपि वुत्तमेव होति. अञ्ञत्थाति सेसेसु सत्तसु ञाणबलेसु च अभिधम्मे (विभ. ७६०) च दससुपि बलेसु. इन्द्रियपरोपरियत्तञाणं पन सब्बथापि सावकेहि असाधारणमेव. तस्मा दसपि बलानि सावकेहि असाधारणानीति. अधिमत्तट्ठेन अतुलियट्ठेन अप्पमेय्यानि, तस्मायेव च ‘‘अप्पमेय्यट्ठेन तथागतबल’’न्ति वुत्तन्ति.

बलकथावण्णना निट्ठिता.