६. पटिसम्भिदाकथा
१. धम्मचक्कपवत्तनवारवण्णना
३०. इदानि विरागसङ्खातमग्गवसेन सिद्धं पटिसम्भिदापभेदं दस्सेन्तेन कथिताय धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तन्तपुब्बङ्गमाय पटिसम्भिदाकथाय अपुब्बत्थानुवण्णना. सुत्तन्ते ताव बाराणसियन्ति बाराणसा नाम नदी, बाराणसाय अविदूरे भवा नगरी बाराणसी. तस्सं बाराणसियं. इसिपतने मिगदायेति इसीनं पतनुप्पतनवसेन एवंलद्धनामे मिगानं अभयदानदिन्नट्ठानत्ता मिगदायसङ्खाते आरामे. तत्थ हि उप्पन्नुप्पन्ना सब्बञ्ञुइसयो पतन्ति, धम्मचक्कप्पवत्तनत्थं निसीदन्तीति अत्थो. नन्दमूलकपब्भारतो सत्ताहच्चयेन निरोधसमापत्तितो वुट्ठिता अनोतत्तदहे कतमुखधोवनकिच्चा आकासेन आगन्त्वा पच्चेकबुद्धइसयोपेत्थ समोसरणवसेन पतन्ति, उपोसथत्थञ्च अनुपोसथत्थञ्च सन्निपतन्ति, गन्धमादनं पटिगच्छन्ता च ततो च उप्पतन्तीतिपि इमिना इसीनं पतनुप्पतनवसेन तं ‘‘इसिपतन’’न्ति वुच्चति. ‘‘इसिपदन’’न्तिपि पाठो. पञ्चवग्गियेति –
‘‘कोण्डञ्ञो भद्दियो वप्पो, महानामो च अस्सजि;
एते पञ्च महाथेरा, पञ्चवग्गाति वुच्चरे’’ति. –
एवं वुत्तानं पञ्चन्नं भिक्खूनं वग्गो पञ्चवग्गो. तस्मिं पञ्चवग्गे भवा तंपरियापन्नत्ताति पञ्चवग्गिया, ते पञ्चवग्गिये. भिक्खू आमन्तेसीति दीपङ्करदसबलस्स पादमूले कताभिनीहारतो पट्ठाय पारमियो पूरेन्तो अनुपुब्बेन पच्छिमभवं पत्वा पच्छिमभवे च कताभिनिक्खमनो अनुपुब्बेन बोधिमण्डं पत्वा तत्थ अपराजितपल्लङ्के निसिन्नो मारबलं भिन्दित्वा पठमयामे पुब्बेनिवासं अनुस्सरित्वा मज्झिमयामे दिब्बचक्खुं विसोधेत्वा पच्छिमयामावसाने दससहस्सिलोकधातुं उन्नादेन्तो सम्पकम्पेन्तो सब्बञ्ञुतं पत्वा सत्त सत्ताहानि बोधिमण्डे वीतिनामेत्वा महाब्रह्मुना आयाचितधम्मदेसना बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेत्वा लोकानुग्गहेन बाराणसिं गन्त्वा पञ्चवग्गिये भिक्खू सञ्ञापेत्वा धम्मचक्कं पवत्तेतुकामो आमन्तेसि.
द्वेमे, भिक्खवे, अन्ताति द्वेमे, भिक्खवे, कोट्ठासा. इमस्स पन वचनस्स समुदाहारेन समुदाहारनिग्घोसो हेट्ठा अवीचिं उपरि भवग्गं पत्वा दससहस्सिं लोकधातुं पत्थरित्वा अट्ठासि, तस्मिंयेव समये अट्ठारसकोटिसङ्खा ब्रह्मानो समागच्छिंसु. पच्छिमदिसाय सूरियो अत्थङ्गमेति, पुरत्थिमाय दिसाय उत्तरासाळ्हनक्खत्तेन युत्तो पुण्णचन्दो उग्गच्छति. तस्मिं समये भगवा धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तन्तं आरभन्तो ‘‘द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता’’तिआदिमाह.
तत्थ पब्बजितेनाति गिहिसंयोजनं वत्थुकामं छेत्वा पब्बजितेन. न सेवितब्बाति न वलञ्जेतब्बा. पब्बजितानंयेव विसेसतो पटिपत्तिया भाजनभूतत्ता ‘‘पब्बजितेन न सेवितब्बा’’ति वुत्तं. यो चायं कामेसु कामसुखल्लिकानुयोगोति यो च अयं वत्थुकामेसु किलेसकामसुखस्स, किलेसकामसुखनिस्सयस्स वा अनुयोगो. हीनोति लामको. गम्मोति गामवासीनं सन्तको. पोथुज्जनिकोति पुथुज्जनेन अन्धबालजनेन आचिण्णो. अनरियोति न अरियो. अथ वा न विसुद्धानं उत्तमानं अरियानं सन्तको. अनत्थसंहितोति न अत्थसंहितो, सुखावहकारणं अनिस्सितोति अत्थो. अत्तकिलमथानुयोगोति अत्तनो किलमथस्स अनुयोगो, अत्तनो दुक्खकरणन्ति अत्थो. दुक्खोति कण्टकापस्सयसेय्यादीहि अत्तमारणेहि दुक्खावहो. तपस्सीहि ‘‘उत्तमं तपो’’ति गहितत्ता तेसं चित्तानुरक्खनत्थं इध ‘‘हीनो’’ति न वुत्तं, पब्बजितानं धम्मत्ता ‘‘गम्मो’’ति च, गिहीहि असाधारणत्ता ‘‘पोथुज्जनिको’’ति च न वुत्तं. तत्थ पन केहिचि पब्बजितपटिञ्ञेहि दिट्ठधम्मनिब्बानवादेहि ‘‘यतो खो, भो, अयं अत्ता पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो समङ्गिभूतो परिचारेति, एत्तावता खो, भो, अयं अत्ता दिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तो होती’’ति (दी. नि. १.९४) गहितत्ता तेसं चित्तानुरक्खनत्थञ्च पच्चुप्पन्ने सुखत्ता च तस्स धम्मसमादानस्स ‘‘दुक्खो’’ति न वुत्तं. कामसुखल्लिकानुयोगो पच्चुप्पन्ने तण्हादिट्ठिसंकिलिट्ठसुखत्ता आयतिञ्च दुक्खविपाकत्ता तदनुयुत्तानं तण्हादिट्ठिबन्धनबद्धत्ता च न सेवितब्बो, अत्तकिलमथानुयोगो पच्चुप्पन्ने दिट्ठिसंकिलिट्ठदुक्खत्ता आयतिञ्च दुक्खविपाकत्ता तदनुयुत्तानं दिट्ठिबन्धनबद्धत्ता च न सेवितब्बो, एते खोति ते एते. अनुपगम्माति न उपगन्त्वा. मज्झिमाति संकिलिट्ठसुखदुक्खानं अभावा मज्झे भवाति मज्झिमा. सा एव निब्बानं पटिपज्जन्ति एतायाति पटिपदा. अभिसम्बुद्धाति पटिविद्धा. चक्खुकरणीतिआदीसु पञ्ञाचक्खुं करोतीति चक्खुकरणी. ञाणकरणीति तस्सेव वेवचनं. उपसमायाति किलेसूपसमाय. अभिञ्ञायाति चतुन्नं सच्चानं अभिजाननत्थाय. सम्बोधायाति तेसंयेव सम्बुज्झनत्थाय. निब्बानायाति निब्बानसच्छिकिरियत्थाय. अथ वा दस्सनमग्गञाणं करोतीति चक्खुकरणी. भावनामग्गञाणं करोतीति ञाणकरणी. सब्बकिलेसानं उपसमाय. सब्बधम्मानं अभिञ्ञाय. अरहत्तफलसम्बोधाय. किलेसानञ्च खन्धानञ्च निब्बानाय. सच्चकथा अभिञ्ञेय्यनिद्देसे वुत्ता.
एवं भगवा सच्चानि पकासेत्वा अत्तनि कतबहुमानानं तेसं अत्तनो पटिवेधक्कमं सुत्वा पटिपत्तिया बहुमानारोपनेन पटिपत्तियं ठत्वा सच्चप्पटिवेधं पस्सन्तो इदं दुक्खं अरियसच्चन्ति मे, भिक्खवेतिआदिना अत्तनो पटिवेधक्कमं दस्सेसि. तत्थ अननुस्सुतेसूति न अनुस्सुतेसु, परं अनुगन्त्वा अस्सुतेसूति अत्थो. चक्खूतिआदीनं अत्थो परतो आवि भविस्सति. इदं दुक्खं अरियसच्चं, इदं दुक्खसमुदयं, इदं दुक्खनिरोधं, इदं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्चन्ति चतुन्नं सच्चानं दस्सनपटिवेधो सेखभूमियं. परिञ्ञेय्यं पहातब्बं सच्छिकातब्बं भावेतब्बन्ति चतुन्नं सच्चानं भावनापटिवेधो सेखभूमियंयेव. परिञ्ञातं पहीनं सच्छिकतं भावितन्ति चतुन्नं सच्चानं पच्चवेक्खणा असेखभूमियं.
तिपरिवट्टन्ति सच्चञाणकिच्चञाणकतञाणसङ्खातानं तिण्णं परिवट्टानं वसेन तयो परिवट्टा अस्साति तिपरिवट्टं. एत्थ हि ‘‘इदं दुक्खं, इदं दुक्खसमुदयं, इदं दुक्खनिरोधं, इदं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्च’’न्ति एवं चतूसु सच्चेसु यथाभूतञाणं सच्चञाणं नाम. तेसुयेव ‘‘परिञ्ञेय्यं पहातब्बं सच्छिकातब्बं भावेतब्ब’’न्ति एवं कत्तब्बकिच्चजाननञाणं किच्चञाणं नाम. ‘‘परिञ्ञातं पहीनं सच्छिकतं भावित’’न्ति एवं तस्स किच्चस्स कतभावजाननञाणं कतञाणं नाम. द्वादसाकारन्ति तेसंयेव एकेकस्मिं सच्चे तिण्णं तिण्णं आकारानं वसेन द्वादस आकारा अस्साति द्वादसाकारं. ञाणदस्सनन्ति एतेसं तिपरिवट्टानं द्वादसन्नं आकारानं वसेन उप्पन्नं ञाणसङ्खातं दस्सनं. अत्तमनाति सकमना. सत्तानञ्हि सुखकामत्ता दुक्खपटिकूलत्ता पीतिसोमनस्सयुत्तमनो सकमनो नाम, पीतिसोमनस्सेहि अत्तमना गहितमना ब्यापितमनाति वा अत्थो. अभिनन्दुन्ति अभिमुखा हुत्वा नन्दिंसु. वेय्याकरणेति सुत्तन्ते. निग्गाथको हि सुत्तन्तो केवलं अत्थस्स ब्याकरणतो वेय्याकरणं नाम. भञ्ञमानेति कथियमाने. वत्तमानसमीपे वत्तमानवचनं कतं, भणितेति अत्थो. विरजन्ति विगतरागादिरजं. वीतमलन्ति विगतरागादिमलं. रागादयो हि अज्झोत्थरणट्ठेन रजो नाम, दूसनट्ठेन मलं नाम. धम्मचक्खुन्ति कत्थचि पठममग्गञाणं, कत्थचि आदीनि तीणि मग्गञाणानि, कत्थचि चतुत्थमग्गञाणम्पि. इध पन पठममग्गञाणमेव. यं किञ्चि समुदयधम्मं, सब्बं तं निरोधधम्मन्ति विपस्सनावसेन एवं पवत्तस्स धम्मचक्खुं उदपादीति अत्थो.
धम्मचक्केति पटिवेधञाणे च देसनाञाणे च. बोधिपल्लङ्के निसिन्नस्स हि भगवतो चतूसु सच्चेसु द्वादसाकारं पटिवेधञाणम्पि इसिपतने निसिन्नस्स द्वादसाकारमेव सच्चदेसनाय पवत्तकदेसनाञाणम्पि धम्मचक्कं नाम. उभयम्पि हेतं दसबलस्स पवत्तञाणमेव. तं इमाय देसनाय पकासेन्तेन भगवता धम्मचक्कं पवत्तितं नाम. तं पनेतं धम्मचक्कं याव अञ्ञातकोण्डञ्ञत्थेरो अट्ठारसहि ब्रह्मकोटीहि सद्धिं सोतापत्तिफले न पतिट्ठाति, ताव भगवा पवत्तेति नाम, पतिट्ठिते पन पवत्तितं नाम. तं सन्धाय ‘‘पवत्तिते च भगवता धम्मचक्के’’ति वुत्तं.
भुम्मा देवाति भूमट्ठका देवा. सद्दमनुस्सावेसुन्ति एकप्पहारेनेव साधुकारं दत्वा एतं भगवतातिआदीनि वदन्ता सद्दं अनुस्सावयिंसु. अप्पटिवत्तियन्ति ‘‘नयिदं तथा’’ति पटिलोमं वत्तेतुं असक्कुणेय्यं. सन्निपतिता चेत्थ देवब्रह्मानो देसनापरियोसाने एकप्पहारेनेव साधुकारं अदंसु, सन्निपातं अनागता पन भुम्मदेवादयो तेसं तेसं सद्दं सुत्वा साधुकारमदंसूति वेदितब्बं. तेसु पन पब्बतरुक्खादीसु निब्बत्ता भुम्मदेवा. ते चातुमहाराजिकपरियापन्ना होन्तापि इध विसुं कत्वा वुत्ता. चातुमहाराजिकाति च धतरट्ठविरूळ्हकविरूपक्खकुवेरसङ्खाता चतुमहाराजा देवता एतेसन्ति चातुमहाराजिका. ते सिनेरुवेमज्झे होन्ति. तेसु पब्बतट्ठकापि अत्थि आकासट्ठकापि. तेसं परम्परा चक्कवाळपब्बतं पत्ता. खिड्डापदोसिका मनोपदोसिका सीतवलाहका उण्हवलाहका चन्दिमा देवपुत्तो सूरियो देवपुत्तोति एते सब्बेपि चातुमहाराजिकदेवलोकट्ठा एव. तेत्तिंस जना तत्थ उप्पन्नाति तावतिंसा. अपिच ‘‘तावतिंसा’’ति तेसं देवानं नाममेवातिपि वुत्तं. तेपि अत्थि पब्बतट्ठका अत्थि आकासट्ठका. तेसं परम्परा चक्कवाळपब्बतं पत्ता, तथा यामादीनं. एकदेवलोकेपि हि देवानं परम्परा चक्कवाळपब्बतं अप्पत्ता नाम नत्थि. दिब्बं सुखं याता पयाता सम्पत्ताति यामा. तुट्ठा पहट्ठाति तुसिता. पकतिपटियत्तारम्मणतो अतिरेकेन रमितुकामकाले यथारुचिते भोगे निम्मिनित्वा निम्मिनित्वा रमन्तीति निम्मानरती. चित्ताचारं ञत्वा परनिम्मितेसु भोगेसु वसं वत्तेन्तीति परनिम्मितवसवत्ती. ब्रह्मकाये ब्रह्मघटाय नियुत्ताति ब्रह्मकायिका. सब्बेपि पञ्चवोकारब्रह्मानो गहिता.
तेन खणेनाति वचनं विसेसेत्वा तेन मुहुत्तेनाति वुत्तं. मुहुत्तसङ्खातेन खणेन, न परमत्थखणेनाति वुत्तं होति. याव ब्रह्मलोकाति ब्रह्मलोकं अन्तोकत्वा. सद्दोति साधुकारसद्दो. दससहस्सीति दससहस्सचक्कवाळवती. सङ्कम्पीति उद्धं उग्गच्छन्ती सुट्ठु कम्पि. सम्पकम्पीति उद्धं उग्गच्छन्ती अधो ओक्कमन्ती सुट्ठु पकम्पि. सम्पवेधीति चतुदिसा गच्छन्ती सुट्ठु पवेधि. सम्बुद्धभावाय मातुकुच्छिं ओक्कमन्ते च बोधिसत्ते ततो निक्खमन्ते च महापथवी पुञ्ञतेजेन अकम्पित्थ, अभिसम्बोधियं पटिवेधञाणतेजेन. धम्मचक्कप्पवत्तने देसनाञाणतेजेन साधुकारं दातुकामा विय पथवी देवतानुभावेन अकम्पित्थ, आयुसङ्खारोस्सज्जने महापरिनिब्बाने च कारुञ्ञेन चित्तसङ्खोभं असहमाना विय पथवी देवतानुभावेन अकम्पित्थ. अप्पमाणोति वुद्धप्पमाणो. उळारोति एत्थ ‘‘उळारानि उळारानि खादनीयानि खादन्ती’’तिआदीसु (म. नि. १.३६६) मधुरं उळारन्ति वुत्तं. ‘‘उळाराय वत्थभोगाय चित्तं न नमती’’तिआदीसु (अ. नि. ९.२०) पणीतं उळारन्ति वुत्तं. ‘‘उळाराय खलु भवं वच्छायनो समणं गोतमं पसंसाय पसंसती’’तिआदीसु सेट्ठं उळारन्ति वुत्तं. इध पन ‘‘विपुलो उळारो’’ति वुत्तो. ओभासोति देसनाञाणानुभावेन च देवतानुभावेन च जातओभासो. लोकेति चक्कवाळस्स दससहस्सियंयेव. अतिक्कम्मेव देवानं देवानुभावन्ति देवानं अयमानुभावो – निवत्थवत्थप्पभा द्वादस योजनानि फरति, तथा सरीरस्स अलङ्कारस्स विमानस्स च. तं देवानं देवानुभावं अतिक्कमित्वायेवाति अत्थो. उदानन्ति सोमनस्सञाणमयिकं उदाहारं. उदानेसीति उदाहरि. अञ्ञासि वत, भो कोण्डञ्ञोति इमस्सपि उदानस्स उदाहरणघोसो दससहस्सिलोकधातुं फरित्वा अट्ठासि. अञ्ञासिकोण्डञ्ञोति भुसं ञातकोण्डञ्ञोति अत्थो.
चक्खुआदीनं निद्देसे दस्सनट्ठेनातिआदीसु एकमेव ञाणं यथावुत्तस्स नेय्यस्स चक्खु विय दस्सनकिच्चकरणेन चक्खु. ञाणकिच्चकरणेन ञाणं. नानप्पकारतो जाननकिच्चकरणेन पञ्ञा. अनवसेसपटिवेधकरणेन विज्जा. सब्बथा ओभासकिच्चकरणेन आलोको नामाति अत्थो. चक्खुं धम्मोतिआदीसुपि एकंयेव ञाणं किच्चनानत्तेन पञ्चधा वण्णितं. आरम्मणाति उपत्थम्भनट्ठेन. गोचराति विसयट्ठेन. दस्सनट्ठेनातिआदीसु ञाणकिच्चं पञ्चधा वुत्तं. इमिना नयेन तीसु वारेसु एकेकस्मिं पञ्च पञ्च कत्वा पन्नरस धम्मा, पन्नरस अत्था, द्वीसु पन्नरसकेसु तिंस निरुत्तियो, पन्नरससु धम्मेसु पन्नरससु अत्थेसु तिंसाय निरुत्तीसूति सट्ठि ञाणानि वेदितब्बानि. सेसअरियसच्चेसुपि एसेव नयो. चतूसु अरियसच्चेसु एकेकस्मिं अरियसच्चे पन्नरसन्नं पन्नरसन्नं धम्मानं अत्थानञ्च वसेन सट्ठि धम्मा, सट्ठि अत्था, सट्ठिया धम्मेसु सट्ठिया अत्थेसु च वीससतं निरुत्तियो, वीसाधिकं सतन्ति अत्थो. सट्ठिया धम्मेसु सट्ठिया अत्थेसु वीसुत्तरसते निरुत्तीसूति एवं चत्तारीसञ्च द्वे च ञाणसतानि.
२-३. सतिपट्ठानवारादिवण्णना
३१-३२. सतिपट्ठानसुत्तन्तपुब्बङ्गमे इद्धिपादसुत्तन्तपुब्बङ्गमे च पटिसम्भिदानिद्देसे इमिनाव नयेन अत्थो च गणना च वेदितब्बा.
४-८. सत्तबोधिसत्तवारादिवण्णना
३३-३७. सत्तन्नं बोधिसत्तानं सुत्तन्तेसु एकेकस्मिंयेव समुदये चक्खादयो पञ्च, निरोधे पञ्चाति दस धम्मा, समुदये दस्सनट्ठादयो पञ्च, निरोधे पञ्चाति दस अत्था, तेसं वसेन वीसति निरुत्तियो चत्तारीसं ञाणानि. सत्त एकतो कत्वा वुत्तगणना सुविञ्ञेय्या एव. सब्बञ्ञुतञ्ञाणवसेन वुत्तपटिसम्भिदानिद्देसे एकेकमूलकेसु ‘‘ञातो दिट्ठो विदितो सच्छिकतो फस्सितो पञ्ञाया’’ति (पटि. म. १.१२१) इमेसु पञ्चसु वचनेसु एकेकस्मिंयेव चक्खादयो पञ्च, दस्सनट्ठादयो पञ्चाति पञ्चपञ्चकानं वसेन पञ्चवीसति धम्मा, पञ्चवीसति अत्था, तद्दिगुणा निरुत्तियो, तद्दिगुणानि ञाणानि ञेय्यानि. पञ्च एकतो कत्वा वुत्तवारेपि पञ्चक्खत्तुं पञ्च पञ्चवीसति कत्वा पञ्चवीससतं धम्मा, पञ्चवीससतं अत्था, तद्दिगुणा निरुत्तियो, तद्दिगुणानि ञाणानि ञेय्यानि. अड्ढतेय्यानीति चेत्थ द्वे सतानि च पञ्ञासञ्च. खन्धादीसुपि एसेव नयो. इमिनाव नयेन सच्चवारपटिसम्भिदावारे च धम्मादिगणना वेदितब्बा.
९. छबुद्धधम्मवारवण्णना
३८. बुद्धधम्मवारे दियड्ढसतन्ति छक्खत्तुं पञ्चवीसति सतञ्च पञ्ञासञ्च होन्ति, तद्दिगुणा निरुत्तियो तद्दिगुणानि ञाणानि. पटिसम्भिदाधिकरणेति पटिसम्भिदाधिकारे. अड्ढनवधम्मसतानीति पठमं वुत्तेसु चतूसु सच्चेसु सट्ठि, चतूसु सतिपट्ठानेसु सट्ठि, चतूसु सम्मप्पधानेसु सट्ठि, सत्तबोधिसत्तवेय्याकरणेसु सत्तति, अभिञ्ञट्ठादीसु पञ्चसु पञ्चवीससतं, खन्धट्ठादीसु पञ्चसु पञ्चवीससतं, पुन चतूसु अरियसच्चेसु सतं, चतूसु पटिसम्भिदासु सतं, छसु बुद्धधम्मेसु दियड्ढसतन्ति एवं अट्ठसतानि च पञ्ञासञ्च धम्मा होन्ति. एवं अत्थापि तत्तका एव होन्ति. एवमेव सच्चादीसु तीसु ठानेसु वीससतं निरुत्तियो, सत्तसु वेय्याकरणेसु चत्तारीससतं निरुत्तियो, अभिञ्ञट्ठादीसु खन्धट्ठादीसु च अड्ढतेय्यानि अड्ढतेय्यानि निरुत्तिसतानि, अरियसच्चेसु पटिसम्भिदासु च द्वे द्वे निरुत्तिसतानि, बुद्धधम्मेसु तीणि निरुत्तिसतानीति एवं निरुत्तिसहस्सञ्च सत्तनिरुत्तिसतानि च होन्ति. एवमेव सच्चादीसु तीसु ठानेसु चत्तारीसाधिकानि द्वे द्वे ञाणसतानि, सत्तसु वेय्याकरणेसु असीतिअधिकानि द्वे ञाणसतानि, अभिञ्ञट्ठादीसु खन्धट्ठादीसु च पञ्चपञ्चञाणसतानि, सच्चेसु पटिसम्भिदासु च चत्तारि चत्तारि ञाणसतानि, बुद्धधम्मेसु छ ञाणसतानीति एवं तीणि च ञाणसहस्सानि चत्तारि च ञाणसतानि होन्तीति.
पटिसम्भिदाकथावण्णना निट्ठिता.