५. सम्मसनञाणनिद्देसवण्णना
४८. सम्मसनञाणनिद्देसे यं किञ्चीति अनवसेसपरियादानं. रूपन्ति अतिप्पसङ्गनियमनं. एवं पदद्वयेनापि रूपस्स असेसपरिग्गहो कतो होति. अथस्स अतीतादिना विभागं आरभति. तञ्हि किञ्चि अतीतं किञ्चि अनागतादिभेदन्ति. एस नयो वेदनादीसुपि. तत्थ रूपं ताव अद्धासन्ततिसमयखणवसेन चतुधा अतीतं नाम होति, तथा अनागतपच्चुप्पन्नं. तत्थ अद्धावसेन ताव एकस्स एकस्मिं भवे पटिसन्धितो पुब्बे अतीतं, चुतितो उद्धं अनागतं, उभिन्नमन्तरे पच्चुप्पन्नं. सन्ततिवसेन सभागएकउतुसमुट्ठानं एकाहारसमुट्ठानञ्च पुब्बापरियभावेन वत्तमानम्पि पच्चुप्पन्नं, ततो पुब्बे विसभागउतुआहारसमुट्ठानं अतीतं, पच्छा अनागतं. चित्तजं एकवीथिएकजवनएकसमापत्तिसमुट्ठानं पच्चुप्पन्नं, ततो पुब्बे अतीतं, पच्छा अनागतं, कम्मसमुट्ठानस्स पाटियेक्कं सन्ततिवसेन अतीतादिभेदो नत्थि, तेसञ्ञेव पन उतुआहारचित्तसमुट्ठानानं उपत्थम्भनवसेन तस्स अतीतादिभावो वेदितब्बो. समयवसेन एकमुहुत्तपुब्बण्हसायन्हरत्तिन्दिवादीसु समयेसु सन्तानवसेन पवत्तमानं तं तं समयं पच्चुप्पन्नं नाम, ततो पुब्बे अतीतं, पच्छा अनागतं. खणवसेन उप्पादादिखणत्तयपरियापन्नं पच्चुप्पन्नं, ततो पुब्बे अनागतं, पच्छा अतीतं. अपिच अतिक्कन्तहेतुपच्चयकिच्चं अतीतं, निट्ठितहेतुकिच्चमनिट्ठितपच्चयकिच्चं पच्चुप्पन्नं, उभयकिच्चमसम्पत्तं अनागतं. सकिच्चक्खणे वा पच्चुप्पन्नं, ततो पुब्बे अनागतं, पच्छा अतीतं. एत्थ च खणादिकथाव निप्परियाया सेसा सपरियाया.
अज्झत्तन्ति पञ्चसुपि खन्धेसु इध नियकज्झत्तं अधिप्पेतं, तस्मा अत्तनो सन्ताने पवत्तं पाटिपुग्गलिकं रूपं अज्झत्तन्ति वेदितब्बं. ततो बहिभूतं पन इन्द्रियबद्धं वा अनिन्द्रियबद्धं वा रूपं बहिद्धा नाम. ओळारिकन्ति चक्खुसोतघानजिव्हाकायरूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बसङ्खाता पथवीतेजोवायो चाति द्वादसविधं रूपं घट्टनवसेन गहेतब्बतो ओळारिकं. सेसं पन आपोधातु इत्थिन्द्रियं पुरिसिन्द्रियं जीवितिन्द्रियं हदयवत्थु ओजा आकासधातु कायविञ्ञत्ति वचीविञ्ञत्ति रूपस्स लहुता मुदुता कम्मञ्ञता उपचयो सन्तति जरता अनिच्चताति सोळसविधं रूपं घट्टनवसेन अगहेतब्बतो सुखुमं. हीनं वा पणीतं वाति एत्थ हीनपणीतभावो परियायतो निप्परियायतो च. तत्थ अकनिट्ठानं रूपतो सुदस्सीनं रूपं हीनं, तदेव सुदस्सानं रूपतो पणीतं. एवं याव नरकसत्तानं रूपं, ताव परियायतो हीनपणीतता वेदितब्बा. निप्परियायतो पन यत्थ अकुसलविपाकं उप्पज्जति, तं हीनं. यत्थ कुसलविपाकं, तं पणीतं. यं दूरे सन्तिके वाति एत्थ यं सुखुमं, तदेव दुप्पटिविज्झसभावत्ता दूरे. यं ओळारिकं, तदेव सुप्पटिविज्झसभावत्ता सन्तिके.
सब्बं रूपं अनिच्चतो ववत्थेति एकं सम्मसनं, दुक्खतो ववत्थेति एकं सम्मसनं, अनत्ततो ववत्थेति एकं सम्मसनन्ति एत्थ अयं भिक्खु ‘‘यं किञ्चि रूप’’न्ति एवं अनियमनिद्दिट्ठं सब्बम्पि रूपं अतीतत्तिकेन चेव चतूहि अज्झत्तादिदुकेहि चाति एकादसहि ओकासेहि परिच्छिन्दित्वा सब्बं रूपं अनिच्चतो ववत्थेति अनिच्चन्ति सम्मसति. कथं? परतो वुत्तनयेन. वुत्तञ्हेतं – ‘‘रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अनिच्चं खयट्ठेना’’ति (पटि. म. १.४८). तस्मा एस यं अतीतं रूपं, तं यस्मा अतीतेयेव खीणं, नयिमं भवं सम्पत्तन्ति अनिच्चं खयट्ठेन, यं अनागतं रूपं अनन्तरभवे निब्बत्तिस्सति, तम्पि तत्थेव खीयिस्सति, न ततो परं भवं गमिस्सतीति अनिच्चं खयट्ठेन, यं पच्चुप्पन्नं रूपं, तं इधेव खीयति, न इतो गच्छतीति अनिच्चं खयट्ठेन, यं अज्झत्तं रूपं, तम्पि अज्झत्तमेव खीयति, न बहिद्धाभावं गच्छतीति अनिच्चं खयट्ठेन, यं बहिद्धा ओळारिकं सुखुमं हीनं पणीतं दूरे सन्तिके, तम्पि एत्थेव खीयति, न दूरभावं गच्छतीति अनिच्चं खयट्ठेनाति सम्मसति. इदं सब्बम्पि ‘‘अनिच्चं खयट्ठेना’’ति एतस्स वसेन एकं सम्मसनं, पभेदतो पन एकादसविधं होति.
सब्बमेव चेतं दुक्खं भयट्ठेनाति सम्मसति. भयट्ठेनाति सप्पटिभयताय. यञ्हि अनिच्चं, तं भयावहं होति सीहोपमसुत्ते (अ. नि. ४.३३; सं. नि. ३.७८) देवानं विय. इति इदम्पि ‘‘दुक्खं भयट्ठेना’’ति एतस्स वसेन एकं सम्मसनं, पभेदतो पन एकादसविधं होति.
यथा च दुक्खं, एवं सब्बम्पि तं अनत्ता असारकट्ठेनाति सम्मसति. असारकट्ठेनाति ‘‘अत्ता निवासी कारको वेदको सयंवसी’’ति एवं परिकप्पितस्स अत्तसारस्स अभावेन. यञ्हि अनिच्चं दुक्खं, अत्तनोपि अनिच्चतं वा उदयब्बयपीळनं वा वारेतुं न सक्कोति, कुतो तस्स कारकादिभावो. तेनाह – ‘‘रूपञ्च हिदं, भिक्खवे, अत्ता अभविस्स, नयिदं रूपं आबाधाय संवत्तेय्या’’तिआदि (सं. नि. ३.५९). इति इदं ‘‘अनत्ता असारकट्ठेना’’ति एतस्स वसेन एकं सम्मसनं, पभेदतो पन एकादसविधं होति. एसेव नयो वेदनादीसु. इति एकेकस्मिं खन्धे एकादस एकादस कत्वा पञ्चसु खन्धेसु पञ्चपञ्ञास सम्मसनानि होन्ति, अनिच्चतो पञ्चपञ्ञास, दुक्खतो पञ्चपञ्ञास, अनत्ततो पञ्चपञ्ञासाति तिविधानुपस्सनावसेन सब्बानि पञ्चसट्ठिसतसम्मसनानि होन्ति.
केचि पन ‘‘सब्बं रूपं, सब्बं वेदनं, सब्बं सञ्ञं, सब्बे सङ्खारे, सब्बं विञ्ञाणन्ति पदम्पि पक्खिपित्वा एकेकस्मिं खन्धे द्वादस द्वादस कत्वा पञ्चसु सट्ठि, अनुपस्सनातो असीतिसतसम्मसनानी’’ति वदन्ति.
अतीतादिविभागे पनेत्थ सन्ततिवसेन खणादिवसेन च वेदनाय अतीतानागतपच्चुप्पन्नभावो वेदितब्बो. तत्थ सन्ततिवसेन एकवीथिएकजवनएकसमापत्तिपरियापन्ना एकविधविसयसमायोगप्पवत्ता च पच्चुप्पन्ना, ततो पुब्बे अतीता, पच्छा अनागता. खणादिवसेन खणत्तयपरियापन्ना पुब्बन्तापरन्तमज्झगता सकिच्चञ्च कुरुमाना वेदना पच्चुप्पन्ना, ततो पुब्बे अतीता, पच्छा अनागता. अज्झत्तबहिद्धाभेदो नियकज्झत्तवसेनेव वेदितब्बो.
ओळारिकसुखुमभावो ‘‘अकुसला वेदना ओळारिका, कुसलाब्याकता वेदना सुखुमा’’तिआदिना (विभ. ४) नयेन विभङ्गे वुत्तेन जातिसभावपुग्गललोकियलोकुत्तरवसेन वेदितब्बो. जातिवसेन ताव अकुसला वेदना सावज्जकिरियहेतुतो, किलेससन्तापभावतो च अवूपसन्तवुत्तीति कुसलवेदनाय ओळारिका, सब्यापारतो सउस्साहतो सविपाकतो किलेससन्तापभावतो सावज्जतो च विपाकाब्याकताय ओळारिका, सविपाकतो किलेससन्तापभावतो सब्याबज्झतो सावज्जतो च किरियाब्याकताय ओळारिका. कुसलाब्याकता पन वुत्तविपरियायतो अकुसलाय वेदनाय सुखुमा. द्वेपि कुसलाकुसला वेदना सब्यापारतो सउस्साहतो सविपाकतो च यथायोगं दुविधायपि अब्याकताय ओळारिका, वुत्तविपरियायेन दुविधापि अब्याकता ताहि सुखुमा. एवं ताव जातिवसेन ओळारिकसुखुमता वेदितब्बा.
सभाववसेन पन दुक्खा वेदना निरस्सादतो सविप्फारतो खोभकरणतो उब्बेजनीयतो अभिभवनतो च इतराहि द्वीहि ओळारिका, इतरा पन द्वे साततो सन्ततो पणीततो मनापतो मज्झत्ततो च यथायोगं दुक्खाय सुखुमा. उभो पन सुखदुक्खा सविप्फारतो उब्बेजनीयतो खोभकरणतो पाकटतो च अदुक्खमसुखाय ओळारिका, सा वुत्तविपरियायेन तदुभयतो सुखुमा. एवं सभाववसेन ओळारिकसुखुमता वेदितब्बा.
पुग्गलवसेन पन असमापन्नस्स वेदना नानारम्मणे विक्खित्तभावतो समापन्नस्स वेदनाय ओळारिका, विपरियायेन इतरा सुखुमा. एवं पुग्गलवसेन ओळारिकसुखुमता वेदितब्बा.
लोकियलोकुत्तरवसेन पन सासवा वेदना लोकिया, सा आसवुप्पत्तिहेतुतो ओघनियतो योगनियतो गन्थनियतो नीवरणियतो उपादानियतो संकिलेसिकतो पुथुज्जनसाधारणतो च अनासवाय ओळारिका, अनासवा च विपरियायेन सासवाय सुखुमा. एवं लोकियलोकुत्तरवसेन ओळारिकसुखुमता वेदितब्बा.
तत्थ जातिआदिवसेन सम्भेदो परिहरितब्बो. अकुसलविपाककायविञ्ञाणसम्पयुत्ता हि वेदना जातिवसेन अब्याकतत्ता सुखुमापि समाना सभावादिवसेन ओळारिका होति. वुत्तञ्हेतं –
‘‘अब्याकता वेदना सुखुमा, दुक्खा वेदना ओळारिका. समापन्नस्स वेदना सुखुमा, असमापन्नस्स वेदना ओळारिका. अनासवा वेदना सुखुमा, सासवा वेदना ओळारिका’’ति (विभ. ११).
यथा च दुक्खा वेदना, एवं सुखादयोपि. तापि हि जातिवसेन ओळारिका, सभावादिवसेन सुखुमा होन्ति. तस्मा यथा जातिआदिवसेन सम्भेदो न होति, तथा वेदनानं ओळारिकसुखुमता वेदितब्बा. सेय्यथिदं, अब्याकता जातिवसेन कुसलाकुसलाहि सुखुमा. तत्थ कतमा अब्याकता? किं दुक्खा? किं सुखा? किं समापन्नस्स? किं असमापन्नस्स? किं सासवा? किं अनासवाति? एवं सभावादिभेदो न परामसितब्बो. एस नयो सब्बत्थ.
अपिच ‘‘तं तं वा पन वेदनं उपादायुपादाय वेदना ओळारिका सुखुमा दट्ठब्बा’’ति वचनतो अकुसलादीसुपि लोभसहगताय दोससहगता वेदना अग्गि विय निस्सयदहनतो ओळारिका, लोभसहगता सुखुमा. दोससहगतापि नियता ओळारिका, अनियता सुखुमा. नियतापि कप्पट्ठितिका ओळारिका, इतरा सुखुमा. कप्पट्ठितिकासुपि असङ्खारिका ओळारिका, इतरा सुखुमा. लोभसहगता पन दिट्ठिसम्पयुत्ता ओळारिका, इतरा सुखुमा. सापि नियता कप्पट्ठितिका असङ्खारिका ओळारिका, इतरा सुखुमा. अविसेसेन च अकुसला बहुविपाका ओळारिका, अप्पविपाका सुखुमा. कुसला पन अप्पविपाका ओळारिका, बहुविपाका सुखुमा.
अपिच कामावचरकुसला ओळारिका, रूपावचरा सुखुमा, ततो अरूपावचरा, ततो लोकुत्तरा. कामावचरा च दानमया ओळारिका, सीलमया सुखुमा. सीलमयापि ओळारिका, ततो भावनामया सुखुमा. भावनामयापि दुहेतुका ओळारिका, तिहेतुका सुखुमा. तिहेतुकापि ससङ्खारिका ओळारिका, असङ्खारिका सुखुमा. रूपावचरा च पठमज्झानिका ओळारिका…पे… पञ्चमज्झानिका सुखुमाव. अरूपावचरा च आकासानञ्चायतनसम्पयुत्ता ओळारिका…पे… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसम्पयुत्ता सुखुमाव. लोकुत्तरा च सोतापत्तिमग्गसम्पयुत्ता ओळारिका…पे… अरहत्तमग्गसम्पयुत्ता सुखुमाव. एस नयो तंतंभूमिविपाककिरियावेदनासु दुक्खादिअसमापन्नादिसासवादिवसेन वुत्तवेदनासु च. ओकासवसेन वापि निरये दुक्खा ओळारिका, तिरच्छानयोनियं सुखुमा…पे… परनिम्मितवसवत्तीसु सुखुमाव. यथा च दुक्खा, एवं सुखापि सब्बत्थ यथानुरूपं योजेतब्बा. वत्थुवसेन चापि हीनवत्थुका या काचि वेदना ओळारिका, पणीतवत्थुका सुखुमा. हीनपणीतभेदे या ओळारिका, सा हीना. या च सुखुमा, सा पणीताति दट्ठब्बा.
दूरसन्तिकपदे पन ‘‘अकुसला वेदना कुसलाब्याकताहि वेदनाहि दूरे, अकुसला वेदना अकुसलाय वेदनाय सन्तिके’’तिआदिना (विभ. १३) नयेन विभङ्गे विभत्ता. तस्मा अकुसला वेदना विसभागतो असंसट्ठतो असरिक्खतो च कुसलाब्याकताहि दूरे, तथा कुसलाब्याकता अकुसलाय. एस नयो सब्बवारेसु. अकुसला पन वेदना सभागतो संसट्ठतो सरिक्खतो च अकुसलाय सन्तिकेति इदं वेदनाय अतीतादिविभागे वित्थारकथामुखं. तंतंवेदनासम्पयुत्तानं पन सञ्ञादीनम्पि एतं एवमेव वेदितब्बं.
ये पनेत्थ वेदनादीसु चक्खु…पे… जरामरणन्ति पेय्यालेन संखित्तेसु च धम्मेसु लोकुत्तरधम्मा आगता, ते असम्मसनूपगत्ता इमस्मिं अधिकारे न गहेतब्बा. ते पन केवलं तेन तेन पदेन सङ्गहितधम्मदस्सनवसेन च अभिञ्ञेय्यनिद्देसे आगतनयेन च वुत्ता. येपि च सम्मसनूपगा, तेसु ये यस्स पाकटा होन्ति, सुखेन परिग्गहं गच्छन्ति, तेसु तेन सम्मसनं आरभितब्बं. जातिजरामरणवसेन विसुं सम्मसनाभावेपि जातिजरामरणवन्तेसुयेव पन सम्मसितेसु तानिपि सम्मसितानि होन्तीति परियायेन तेसम्पि वसेन सम्मसनं वुत्तन्ति वेदितब्बं. अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अनिच्चतो ववत्थेतीतिआदिना नयेन अतीतत्तिकस्सेव च वसेन सम्मसनस्स वुत्तत्ता अज्झत्तादिभेदं अनामसित्वापि अतीतत्तिकस्सेव वसेन परिच्छिन्दित्वापि अनिच्चादितो सम्मसनं कातब्बमेव.
यं पन अनिच्चं, तं यस्मा नियमतो सङ्खतादिभेदं होति, तेनस्स परियायदस्सनत्थं, नानाकारेहि वा मनसिकारप्पवत्तिदस्सनत्थं रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अनिच्चं सङ्खतन्तिआदिमाह. तञ्हि हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चं, अनिच्चन्तिकताय आदिअन्तवन्तताय वा अनिच्चं. पच्चयेहि समागन्त्वा कतत्ता सङ्खतं. पच्चये पटिच्च निस्साय समं, सह वा उप्पन्नत्ता पटिच्चसमुप्पन्नं. एतेन पच्चयेहि कतेपि पच्चयानं अब्यापारतं दस्सेति. खयधम्मन्ति खीयनधम्मं खीयनपकतिकं. वयधम्मन्ति नस्सनधम्मं. नयिदं मन्दीभावक्खयवसेन खयधम्मं, केवलं विगमनपकतिकं. पहूतस्स मन्दीभावोपि हि लोके खयोति वुच्चति. विरागधम्मन्ति नयिदं कुहिञ्चि गमनवसेन वयधम्मं, केवलं सभावातिक्कमनपकतिकं. ‘‘विरागो नाम जिगुच्छनं वा समतिक्कमो वा’’ति हि वुत्तं. निरोधधम्मन्ति नयिदं सभावातिक्कमेन पुनरावत्तिधम्मं, केवलं अपुनरावत्तिनिरोधेन निरुज्झनपकतिकन्ति पुरिमपुरिमपदस्स अत्थविवरणवसेन पच्छिमपच्छिमपदं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
अथ वा एकभवपरियापन्नरूपभङ्गवसेन खयधम्मं, एकसन्ततिपरियापन्नरूपक्खयवसेन वयधम्मं, रूपस्स खणभङ्गवसेन विरागधम्मं, तिण्णम्पि अपुनप्पवत्तिवसेन निरोधधम्मन्तिपि योजेतब्बं.
जरामरणं अनिच्चन्तिआदीसु जरामरणं न अनिच्चं, अनिच्चसभावानं पन खन्धानं जरामरणत्ता अनिच्चं नाम जातं. सङ्खतादीसुपि एसेव नयो. अन्तरपेय्याले जातियापि अनिच्चादिताय एसेव नयो.
जातिपच्चया जरामरणन्तिआदि न विपस्सनावसेन वुत्तं, केवलं पटिच्चसमुप्पादस्स एकेकअङ्गवसेन सङ्खिपित्वा ववत्थानतो सम्मसनञाणं नाम होतीति परियायेन वुत्तं. न पनेतं कलापसम्मसनञाणं धम्मट्ठितिञाणमेव तं होतीति. असति जातियाति लिङ्गविपल्लासो कतो, असतिया जातियाति वुत्तं होति. असति सङ्खारेसूति वचनविपल्लासो कतो, असन्तेसु सङ्खारेसूति वुत्तं होति. भवपच्चया जाति, असतीतिआदि ‘‘भवपच्चया जाति, असति भवे नत्थि जाती’’तिआदिना नयेन योजेतब्बं.
सम्मसनञाणनिद्देसवण्णना निट्ठिता.