४. पदट्ठानहारविभङ्गवण्णना

२२. तत्थ कतमो पदट्ठानो हारोतिआदि पदट्ठानहारविभङ्गो. तत्थ यस्मा ‘‘इदं इमस्स पदट्ठानं, इदं इमस्स पदट्ठान’’न्ति तेसं तेसं धम्मानं पदट्ठानभूतधम्मविभावनलक्खणो पदट्ठानो हारो, तस्मा पवत्तिया मूलभूतं अविज्जं आदिं कत्वा सभावधम्मानं पदट्ठानं आसन्नकारणं निद्धारेन्तो अविज्जाय सभावं निद्दिसति ‘‘सब्बधम्मयाथावअसम्पटिवेधलक्खणा अविज्जा’’ति. तस्सत्थो – सब्बेसं धम्मानं अविपरीतसभावो न सम्पटिविज्झीयति एतेनाति सब्बधम्मयाथावअसम्पटिवेधो. सो लक्खणं एतिस्साति सा तथा वुत्ता. एतेन धम्मसभावप्पटिच्छादनलक्खणा अविज्जाति वुत्तं होति. अथ वा सम्मा पटिवेधो सम्पटिवेधो. तस्स पटिपक्खो असम्पटिवेधो. कत्थ पन सो सम्पटिवेधस्स पटिपक्खोति आह – ‘‘सब्ब…पे… लक्खणा’’ति. यस्मा पन असुभे सुभन्तिआदिविपल्लासे सति तत्थ सम्मोहो उपरूपरि जायतियेव न हायति, तस्मा ‘‘तस्सा विपल्लासा पदट्ठान’’न्ति वुत्तं.

पियरूपं सातरूपन्ति पियायितब्बजातियं इट्ठजातियञ्च पदट्ठानं. ‘‘यं लोके पियरूपं सातरूपं एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जती’’ति (दी. नि. २.४००; म. नि. १.१३३; विभ. २०३) हि वुत्तं. अदिन्नादानन्ति अदिन्नादानचेतना. सा हि एकवारं उप्पन्नापि अनादीनवदस्सिताय लोभस्स उप्पत्तिकारणं होतीति तस्स पदट्ठानं वुत्तं. दोसस्स पाणातिपातो पदट्ठानं, मोहस्स मिच्छापटिपदा पदट्ठानन्ति एत्थापि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. वण्णसण्ठानब्यञ्जनग्गहणलक्खणाति निमित्तानुब्यञ्जनग्गहणलक्खणा. सुखसञ्ञाय फस्सस्स उपगमनलक्खणता फस्सपच्चयताव वुत्ता. ‘‘फुट्ठो सञ्जानाती’’ति (सं. नि. ४.९३) हि वुत्तं. अस्सादोति तण्हा. सङ्खतलक्खणानि उप्पादवयञ्ञथत्तानि. येभुय्येन निच्चग्गहणं विञ्ञाणाधीनन्ति निच्चसञ्ञाय विञ्ञाणपदट्ठानता वुत्ता. तथा हि सो भिक्खु तंयेव विञ्ञाणं सन्धावति संसरतीति विञ्ञाणविसयमेव अत्तनो निच्चग्गाहं पवेदेसि. पञ्चन्नं खन्धानं यदि अनिच्चता दुक्खता च सुदिट्ठा, अत्तसञ्ञा सुखसञ्ञा अनवकासाति आह – ‘‘अनिच्चसञ्ञादुक्खसञ्ञाअसमनुपस्सनलक्खणा अत्तसञ्ञा’’ति. ‘‘यदनिच्चं तं दुक्खं, यं दुक्खं तदनत्ता’’ति (सं. नि. ३.१५) हि वुत्तं.

येभुय्येन अत्ताभिनिवेसो अरूपधम्मेसूति आह – ‘‘तस्सा नामकायो पदट्ठान’’न्ति. सब्बं नेय्यन्ति चत्तारि सच्चानि चतुसच्चविनिमुत्तस्स ञेय्यस्स अभावतो. चित्तविक्खेपपटिसंहरणं उद्धच्चविक्खम्भनं. असुभाति असुभानुपस्सना, पटिभागनिमित्तभूता असुभा एव वा, तण्हापटिपक्खत्ता समथस्स असुभा पदट्ठानन्ति वुत्तं. अभिज्झाय तनुकरणतो अदिन्नादानावेरमणी अलोभस्स पदट्ठानन्ति वुत्ता. तथा ब्यापादस्स तनुकरणतो पाणातिपातावेरमणी अदोसस्स पदट्ठानन्ति वुत्ता. वत्थुअविप्पटिपत्ति विसयसभावपटिवेधो, सम्मापटिपत्ति सीलसमाधिसम्पदानं निब्बिदाञाणेन अनभिरतिञाणमेव वा तथा पवत्तं. सब्बापि वेदना दुक्खदुक्खतादिभावतो दुक्खन्ति कत्वा वुत्तं – ‘‘दुक्खसञ्ञाय वेदना पदट्ठान’’न्ति. धम्मसञ्ञाति धम्ममत्तन्ति सञ्ञा.

सत्तानं काये अवीतरागता पञ्चन्नं अज्झत्तिकायतनानं वसेन होतीति आह – ‘‘पञ्चिन्द्रियानि रूपीनि रूपरागस्स पदट्ठान’’न्ति. कायो हि इध रूपन्ति अधिप्पेतो. विसेसतो झाननिस्सयभूते मनायतने च निकन्ति होतीति आह – ‘‘छट्ठायतनं भवरागस्स पदट्ठान’’न्ति. एदिसं मा रूपं निब्बत्ततु, मा एदिसी वेदनाति एवं पवत्ता रूपादिअभिनन्दना निब्बत्तभवानुपस्सिता. ञाणदस्सनस्साति कम्मस्सकतञ्ञाणदस्सनस्स. योनिसोमनसिकारवतो हि पुब्बेनिवासानुस्सति कम्मस्सकतञ्ञाणस्स कारणं होति, न अयोनिसो उम्मुज्जन्तस्स. इमस्स च अत्थस्स विभावनत्थं महानारदकस्सपजातकं (जा. २.२२.११५३ आदयो), ब्रह्मजाले (दी. नि. १.३८ आदयो) एकच्चसस्सतवादो च उदाहरितब्बो. ‘‘ओकप्पनलक्खणा’’तिआदिना सद्धापसादानं विसेसं दस्सेति. सो पन सद्धाययेव अवत्थाविसेसो दट्ठब्बो. तत्थ ओकप्पनं सद्दहनवसेन आरम्मणस्स ओगाहणं निच्छयो. अनाविलता अस्सद्धियापगमेन चित्तस्स अकालुस्सियता. अभिपत्थियना सद्दहनमेव. अवेच्चपसादो पञ्ञासहितो आयतनगतो अभिप्पसादो. अपिलापनं असम्मोसो निमुज्जित्वा विय आरम्मणस्स ओगाहणं वा, एत्थ च सद्धादीनं पसादसद्धासम्मप्पधानसतिपट्ठानझानङ्गानि यथाक्कमं पदट्ठानन्ति वदन्तेन अवत्थाविसेसवसेन पदट्ठानभावो वुत्तोति दट्ठब्बं. सतिसमाधीनं वा कायादयो सतिपट्ठानाति. वितक्कादयो च झानानीति पदट्ठानभावेन वुत्ता.

अस्सादमनसिकारो संयोजनीयेसु धम्मेसु अस्सादानुपस्सिता. पुनब्भवविरोहणाति पुनब्भवाय विरोहणा, पुनब्भवनिब्बत्तनारहता विपाकधम्मताति अत्थो. ओपपच्चयिकनिब्बत्तिलक्खणन्ति उपपत्तिभवभावेन निब्बत्तनसभावं. नामकायरूपकायसङ्घातलक्खणन्ति अरूपरूपकायानं समूहियभावं. इन्द्रियववत्थानन्ति चक्खादीनं छन्नं इन्द्रियानं ववत्थितभावो. ओपपच्चयिकन्ति उपपत्तिक्खन्धनिब्बत्तकं. उपधीति अत्तभावो. अत्तनो पियस्स मरणं चिन्तेन्तस्स बालस्स येभुय्येन सोको उप्पज्जतीति मरणं सोकस्स पदट्ठानन्ति वुत्तं. उस्सुक्कं चेतसो सन्तापो. ओदहनन्ति अवदहनं. अत्तनो निस्सयस्स सन्तपनमेव भवस्साति वुत्तं भवं दस्सेतुं ‘‘इमानी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ भवस्स अङ्गानि भवसङ्खातानि च अङ्गानि भवङ्गानि. तेसु किलेसा भवस्स अङ्गानि. कम्मविपाकवट्टं भवसङ्खातानि अङ्गानि. समग्गानीति सब्बानि. खन्धायतनादीनं अपरापरुप्पत्तिसंसरणं संसारो. तस्स पुरिमपुरिमजातिनिप्फन्नं किलेसादिवट्टं कारणन्ति आह – ‘‘भवो संसारस्स पदट्ठान’’न्ति. सम्पापकहेतुभावं सन्धाय ‘‘मग्गो निरोधस्स पदट्ठान’’न्ति वुत्तं.

कम्मट्ठानोगाहकस्स ओतरणट्ठानताय बहुस्सुतो तित्थं नाम, तस्स सम्मापयिरुपासना तित्थञ्ञुता. धम्मूपसञ्हितं पामोज्जं पीतं नाम, सप्पायधम्मस्सवनेन तं उप्पादेत्वा कम्मट्ठानस्स ब्रूहना पीतञ्ञुता, भावनाय थोकम्पि लयापत्तिया उद्धंपत्तिया च जानना पत्तञ्ञुता. अत्तनो पञ्चहि पधानियङ्गेहि समन्नागतस्स जानना अत्तञ्ञुता, तेसु पुरिमानं पुरिमानं पच्छिमस्स पच्छिमस्स पदट्ठानभावो सुविञ्ञेय्यो एव. कतपुञ्ञस्सेव पतिरूपदेसवासो सम्भवति, न इतरस्साति ‘‘पुब्बेकतपुञ्ञता पतिरूपदेसवासस्स पदट्ठान’’न्ति वुत्तं. यथाभूतञाणदस्सनं सह अधिट्ठानेन तरुणविपस्सना. निब्बिदाति बलवविपस्सना. विरागोति मग्गो. विमुत्तीति फलं. एवन्ति यदिदं ‘‘तस्सा विपल्लासा पदट्ठान’’न्तिआदिना अविज्जादीनं पदट्ठानं दस्सितं, इमिना नयेन अथापि यो कोचि उपनिस्सयो बलवपच्चयोति यो कोचि अवसेसपच्चयो, सब्बो सो पदट्ठानं कारणन्ति वेदितब्बं. ‘‘एवं या काचि उपनिसा योगतो च पच्चयतो चा’’तिपि पठन्ति. तत्थ उपनिसाति कारणं, योगतोति युत्तितो, पच्चयतोति पच्चयभावमत्ततोति अत्थो वेदितब्बो. यं पनेत्थ अत्थतो न विभत्तं, तं सुविञ्ञेय्यमेव.

पदट्ठानहारविभङ्गवण्णना निट्ठिता.

५. लक्खणहारविभङ्गवण्णना

२३. तत्थ कतमो लक्खणो हारोतिआदि लक्खणहारविभङ्गो. तत्थ किं लक्खयतीति लक्खणहारस्स विसयं पुच्छति. ‘‘ये धम्मा’’तिआदिना लक्खणहारं सङ्खेपतो दस्सेत्वा तं उदाहरणेहि विभजितुं ‘‘चक्खु’’न्तिआदि आरद्धं. तत्थ ‘‘वधकट्ठेन एकलक्खणानी’’ति इमिना अनवट्ठितभावादिनापि एकलक्खणता वुत्ता एवाति दट्ठब्बं.

एवं आयतनवसेन एकलक्खणतं दस्सेत्वा इदानि खन्धादिवसेन दस्सेतुं ‘‘अतीते, राध, रूपे अनपेक्खो होती’’तिआदि सुत्तं आभतं. यमकोवादसुत्ते (सं. नि. ३.८५) वधकट्ठेन एकलक्खणा वुत्ताति तस्मिं सुत्ते ‘‘वधकं रूपं वधकं रूपन्ति यथाभूतं नप्पजानाती’’तिआदिना आगतत्ता वुत्तं. इतीति एवं, इमिस्सं गाथायं कायगताय सतिया वुत्ताय सति वेदनागता सति चित्तगता सति धम्मगता च सति वुत्ता भवति सतिपट्ठानभावेन एकलक्खणत्ताति अधिप्पायो. दिट्ठन्तिआदीनं अत्थं परतो वण्णयिस्साम.

काये कायानुपस्सी विहराहीति एत्थ कायेति रूपकाये. रूपकायो हि इध अङ्गपच्चङ्गानं केसादीनञ्च समूहट्ठेन कायोति अधिप्पेतो. यथा च समूहट्ठेन, एवं कुच्छितानं आयट्ठेन. कुच्छितानञ्हि परमजेगुच्छानं सो आयोतिपि कायो, आयोति उप्पत्तिदेसो. तत्रायं वचनत्थो – आयन्ति ततोति आयो. के आयन्ति? कुच्छिता केसादयो, इति कुच्छितानं आयोति कायो.

कायानुपस्सीति कायं अनुपस्सनसीलो, कायं वा अनुपस्समानो. ‘‘काये’’ति च वत्वा पुन ‘‘कायानुपस्सी’’ति दुतियं कायग्गहणं असम्मिस्सतो ववत्थानघनविनिब्भोगादिदस्सनत्थं. तेन न काये वेदनानुपस्सी चित्तधम्मानुपस्सी वा, अथ खो कायानुपस्सी एवाति कायसङ्खाते वत्थुस्मिं कायानुपस्सनाकारस्सेव दस्सनेन असम्मिस्सतो ववत्थानं दस्सितं होति. तथा न काये अङ्गपच्चङ्गविनिमुत्तएकधम्मानुपस्सी, नापि केसलोमादिविनिमुत्तइत्थिपुरिसानुपस्सी.

योपि चेत्थ केसलोमादिको भूतुपादायसमूहसङ्खातो कायो, तत्थपि न भूतुपादायविनिमुत्तएकधम्मानुपस्सी, अथ खो रथसम्भारानुपस्सको विय अङ्गपच्चङ्गसमूहानुपस्सी, नगरावयवानुपस्सको विय केसलोमादिसमूहानुपस्सी, कदलिक्खन्धपत्तवट्टिविनिब्भुज्जको विय रित्तमुट्ठिविनिवेठको विय च भूतुपादायसमूहानुपस्सी एवाति नानप्पकारतो समूहवसेनेव कायसङ्खातस्स वत्थुनो दस्सनेन घनविनिब्भोगो दस्सितो होति. न हेत्थ यथावुत्तसमूहविनिमुत्तो कायो वा अञ्ञो वा कोचि धम्मो दिस्सति, यथावुत्तधम्मसमूहमत्ते एव पन तथा तथा सत्ता मिच्छाभिनिवेसं करोन्ति. तेनाहु पोराणा –

‘‘यं पस्सति न तं दिट्ठं, यं दिट्ठं तं न पस्सति;

अपस्सं बज्झते मूळ्हो, बज्झमानो न मुच्चती’’ति. (दी. नि. अट्ठ. २.३७३; म. नि. अट्ठ. १.१०६; पटि. म. अट्ठ. १.१.३६; महानि. अट्ठ. ३);

घनविनिब्भोगादिदस्सनत्थन्ति आदिसद्देन अयमत्थो वेदितब्बो. अयञ्हि एतस्मिं काये कायानुपस्सीयेव, न अञ्ञधम्मानुपस्सी.

इदं वुत्तं होति – यथा अनुदकभूतायपि मरीचिया उदकानुपस्सिनो होन्ति, न एवं अनिच्चदुक्खानत्तअसुभभूते एव इमस्मिं काये निच्चसुखअत्तसुभभावानुपस्सी, अथ खो कायानुपस्सी अनिच्चदुक्खअनत्तअसुभाकारसमूहानुपस्सीति अत्थो. अथ वा य्वायं महासतिपट्ठाने (दी. नि. २.३७४ आदयो) अस्सासपस्सासादिचुण्णिकजातअट्ठिकपरियोसानो कायो वुत्तो, यो च ‘‘इधेकच्चो पथवीकायं अनिच्चतो अनुपस्सति, आपोकायं तेजोकायं वायोकायं केसकायं…पे… अट्ठिमिञ्जकाय’’न्ति पटिसम्भिदायं (पटि. म. ३.३४ आदयो) कायो वुत्तो, तस्स सब्बस्स इमस्मिंयेव काये अनुपस्सनतो काये कायानुपस्सीति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.

अथ वा काये अहन्ति वा ममन्ति वा गहेतब्बस्स कस्सचि अननुपस्सनतो, तस्स पन केसलोमादिकस्स नानाधम्मसमूहस्स अनुपस्सनतो काये केसादिधम्मसमूहसङ्खाते कायानुपस्सीति अत्थो दट्ठब्बो. अपि च ‘‘इमस्मिं काये अनिच्चतो अनुपस्सति नो निच्चतो’’तिआदिना अनुक्कमेन पटिसम्भिदायं (पटि. म. ३.३४ आदयो) आगतनयस्स सब्बस्सेव अनिच्चलक्खणादिकस्स आकारसमूहसङ्खातस्स कायस्स अनुपस्सनतो काये कायानुपस्सीति अत्थो.

विहराहीति वत्ताहि. आतापीति तीसु भवेसु किलेसे आतापेतीति आतापो, सो अस्स अत्थीति आतापी. सम्पजानोति सम्पजञ्ञसङ्खातेन ञाणेन समन्नागतो. सतिमाति कायपरिग्गाहिकाय सतिया समन्नागतो. अयं पन यस्मा सतिया आरम्मणं परिग्गहेत्वा पञ्ञाय अनुपस्सति, न हि सतिविरहिता अनुपस्सना अत्थि, तेनेवाह – ‘‘सतिञ्च ख्वाहं, भिक्खवे, सब्बत्थिकं वदामी’’ति (सं. नि. ५.२३४). अनातापिनो च अन्तो सङ्कोचो अन्तरायकरो होति, कम्मट्ठानं न सम्पज्जति. तस्मा येसं धम्मानं आनुभावेन तं सम्पज्जति, तं दस्सनत्थं ‘‘आतापी’’तिआदि वुत्तं.

तत्थ विनेय्याति तदङ्गविनयेन वा विक्खम्भनविनयेन वा विनयित्वा. लोकेति तस्मिंयेव काये. कायो हि इध लुज्जनपलुज्जनट्ठेन लोकोति अधिप्पेतो. अभिज्झाग्गहणेन चेत्थ कामच्छन्दो, दोमनस्सग्गहणेन ब्यापादो गहितोति नीवरणेसु बलवधम्मद्वयप्पहानदस्सनेन नीवरणप्पहानं वुत्तन्ति कायानुपस्सनासतिपट्ठानस्स पहानङ्गं दस्सितं. ‘‘आतापी’’तिआदिना पन सम्पयोगङ्गं दस्सितन्ति इममत्थं दस्सेतुं ‘‘आतापी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अभिज्झादोमनस्सानं समथो उजुपटिपक्खोति अभिज्झादोमनस्सविनयो वुच्चमानो समाधिन्द्रियं दीपेतीति आह – ‘‘विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सन्ति समाधिन्द्रिय’’न्ति (सं. नि. अट्ठ. ३.५.३६७). एकलक्खणत्ता चतुन्नं इन्द्रियानन्ति यथा वीरियपञ्ञासमाधिन्द्रियेहि कायानुपस्सनासतिपट्ठानं इज्झति, एवं वेदनाचित्तधम्मानुपस्सनासतिपट्ठानानिपि तेहि इज्झन्तीति चतुसतिपट्ठानसाधने इमेसं इन्द्रियानं सभावभेदाभावतो समानलक्खणत्ता इतरानि सतिपट्ठानानिपि वुत्तानि एव होन्तीति अत्थो.

२४. इदानि सतिपट्ठानेसु गहितेसु सब्बेसं बोधिपक्खियधम्मानं गहितभावं दस्सेतुं ‘‘चतूसु सतिपट्ठानेसू’’तिआदि वुत्तं. तत्थ बोधङ्गमाति बोधं अरियमग्गञाणं गच्छन्तीति बोधङ्गमा. यथावुत्तस्स बोधस्स पक्खे भवाति बोधिपक्खिया. नेय्यानिकलक्खणेनाति एत्थ निमित्ततो पवत्ततो च वुट्ठानं निय्यानं, निय्याने नियुत्ताति नेय्यानिका, यथा दोवारिकोति. निय्यानसङ्खातं वा फलं अरहन्तीति नेय्यानिका. निय्यानं पयोजनं एतेसन्ति वा नेय्यानिका. ‘‘निय्यानिका’’तिपि पाठो, तत्थ निय्यानं एतेसं अत्थीति निय्यानिकाति अत्थो. ‘‘निय्यानिया’’तिपि पाठो, तस्स निय्यन्तीति निय्यानियाति अत्थो दट्ठब्बो. निय्यानिकलक्खणेनाति निय्यानिकसभावेन.

एवं अकुसलापि धम्माति यथा कुसला धम्मा एकलक्खणभावेन निद्धारिता, एवं अकुसलापि धम्मा एकलक्खणट्ठेन निद्धारेतब्बा. कथं? पहानेकट्ठतावसेनाति दस्सेन्तो ‘‘पहानं अब्भत्थं गच्छन्ती’’ति आह. इदानि तं पहानं दस्सेतुं ‘‘चतूसु सतिपट्ठानेसू’’तिआदि वुत्तं. तत्थ कायानुपस्सनादीसु चतूसु सतिपट्ठानेसु भावियमानेसु असुभे सुभन्तिआदयो चत्तारो विपल्लासा पहीयन्ति, कबळीकाराहारादयो चत्तारो आहारा चस्स परिञ्ञं गच्छन्ति, तेसं परिजाननस्स परिबन्धिनो कामरागादयो ब्यन्तीकता होन्तीति अत्थो, कस्मा? तेहि पहातब्बभावेन एकलक्खणत्ताति. एवं सब्बत्थ अत्थो योजेतब्बो. तेनेवाह – ‘‘एवं अकुसलापि धम्मा एकलक्खणत्ता पहानं अब्भत्थं गच्छन्ती’’ति.

इदानि अञ्ञेनपि परियायेन लक्खणहारस्स उदाहरणानि दस्सेतुं ‘‘यत्थ वा पना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ यत्थाति यस्सं देसनायं. वा-सद्दो विकप्पत्थो. पनाति पदपूरणो. रूपिन्द्रियन्ति रुप्पनसभावं अट्ठविधं इन्द्रियं. तत्थाति तस्सं देसनायं. रूपधातूति रुप्पनसभावा दस धातुयो. रूपायतनन्ति रुप्पनसभावं दसायतनं, रूपीनि दसायतनानीति अत्थो. रुप्पनलक्खणेन एकलक्खणत्ता इमानि देसितानीति अधिप्पायो. देसितं तत्थ सुखिन्द्रियं सोमनस्सिन्द्रियं सुखवेदनाभावेन एकलक्खणत्ताति अधिप्पायो.

दुक्खसमुदयो च अरियसच्चन्ति इदं अकुसलस्स सोमनस्सस्स वसेन वुत्तं, सासवकुसलस्सापि वसेन युज्जति एव. सब्बो च पटिच्चसमुप्पादो देसितोति सम्बन्धो. अविज्जानुसयितत्ता अदुक्खमसुखाय वेदनाय. वुत्तञ्हेतं – ‘‘अदुक्खमसुखाय वेदनाय अविज्जानुसयो अनुसेती’’ति (म. नि. १.४६५). तथा च वुत्तं ‘‘अदुक्खमसुखाय हि वेदनाय अविज्जा अनुसेती’’ति. एतेन अदुक्खमसुखावेदनाग्गहणेन अविज्जा गहिताति दस्सेति. सति च अविज्जाग्गहणे सब्बो पटिच्चसमुप्पादो देसितोति दस्सेतुं ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदि वुत्तं. सो चाति एत्थ च-सद्दो ब्यतिरेकत्थो, तेन सो पटिच्चसमुप्पादो अनुलोमपटिलोमवसेन दुविधोति इमं वक्खमानविसेसं जोतेति. तेसु अनुलोमतो पटिच्चसमुप्पादो यथादस्सितो सरागसदोससमोहसंकिलेसपक्खेन हातब्बोति वुत्तो, पटिलोमतो पन पटिच्चसमुप्पादो यो ‘‘अविज्जायत्वेव असेसविरागनिरोधा’’तिआदिना पाळियं (म. नि. ३.१२६; महाव. १) वुत्तो, तं सन्धाय ‘‘वीतरागवीतदोसवीतमोहअरियधम्मेहि हातब्बो’’ति वुत्तं.

इदानि एकलक्खणताविभावनेन लक्खणहारयोजनाय नयं दस्सेतुं ‘‘एवं ये धम्मा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ किच्चतोति पथवीआदीनं फस्सादीनञ्च रूपारूपधम्मानं सन्धारणसङ्घट्टनादिकिच्चतो, तेसं तेसं वा पच्चयधम्मानं तंतंपच्चयुप्पन्नधम्मस्स पच्चयभावसङ्खातकिच्चतो. लक्खणतोति कक्खळफुसनादिसभावतो. सामञ्ञतोति रुप्पननमनादितो अनिच्चतादितो खन्धायतनादितो च. चुतूपपाततोति सङ्खतधम्मानं भङ्गतो उप्पादतो च, समाननिरोधतो समानुप्पादतो चाति अत्थो. एत्थ च सहचरणं समानहेतुता समानफलता समानभूमिता समानविसयता समानारम्मणताति एवमादयोपि च-सद्देन सङ्गहिताति दट्ठब्बं. सेसं उत्तानत्थमेव.

लक्खणहारविभङ्गवण्णना निट्ठिता.