६. चतुब्यूहहारविभङ्गवण्णना
२५. तत्थ कतमो चतुब्यूहो हारोति चतुब्यूहहारविभङ्गो. तत्थ ब्यञ्जनेन सुत्तस्स नेरुत्तञ्च अधिप्पायो च निदानञ्च पुब्बापरसन्धि च गवेसितब्बोति सङ्खेपेन ताव चतुब्यूहं दस्सेति. ‘‘ब्यञ्जनेना’’ति इमिना हारानं सुत्तस्स ब्यञ्जनविचयभावतो ब्यञ्जनमुखेनेव एते चतुब्यूहहारपदत्था निद्धारेतब्बाति दस्सेति. नेरुत्तन्ति निरुत्तं निब्बचनन्ति अत्थो. निरुत्तमेव नेरुत्तं. तेनेवाह – ‘‘या निरुत्तिपदसंहिता’’ति. तस्सत्थो – या निरुत्ति, इदं नेरुत्तं. का पन सा निरुत्ति? पदसंहिताति पदेसु संहिता युत्ता, लिङ्गवचनकालसाधनपुरिसादिविसेसयोगेन यो यो अत्थो यथा यथा वत्तब्बो, तथा तथा पवत्तसभावनिरुत्तीति अत्थो. तथा हि वुत्तं ‘‘यं धम्मानं नामसो ञाण’’न्ति.
तत्थ यन्ति हेतुअत्थे निपातो, याय कारणभूतायाति अत्थो. धम्मानन्ति ञेय्यधम्मानं. नामसोति पथवी फस्सो खन्धा धातु तिस्सो फुस्सोति एवमादिनामविसेसेन ञाणं पवत्तति, अयं सभावनिरुत्ति नाम. पथवीति हि एवमादिकं सद्दं गहेत्वा ततो परं सङ्केतद्वारेन तदत्थपटिपत्ति तंतंअनियतनामपञ्ञत्तिग्गहणवसेनेव होतीति. अथ वा पदसंहिताति पदेन संहिता. पदतो हि पदत्थावबोधो. सो पनस्स अत्थे पवत्तिनिमित्तभूताय पञ्ञत्तिया गहिताय एव होतीति सा पन पञ्ञत्ति निरुत्तिसङ्खातपदेन संहिता पदत्थं बोधेतीति पदसंहिताति वुत्ता. ‘‘यदा हि भिक्खू’’तिआदिना ‘‘धम्मानं नामसो ञाण’’न्ति पदस्स अत्थं विवरति.
तत्थ अत्थस्साति सद्दाभिधेय्यस्स अत्थस्स. नामं जानातीति नामपञ्ञत्तिवसेन अयं नामाति नामं जानाति. धम्मस्साति सभावधम्मस्स. तथा तथा नं अभिनिरोपेतीति यो यो अत्थो धम्मो च यथा यथा च वोहरितब्बो, तथा तथा नं नामं वोहारं अभिनिरोपेति देसेतीति अत्थो. एत्तावता च अयं भिक्खु अत्थकुसलो याव अनेकाधिवचनकुसलोति वुच्चतीति सम्बन्धितब्बं.
तत्थ अत्थकुसलोति पाळिअत्थे कुसलो. धम्मकुसलोति पाळियं कुसलो. ब्यञ्जनकुसलोति अक्खरेसु च वाक्येसु च कुसलो. निरुत्तिकुसलोति निब्बचने कुसलो. पुब्बापरकुसलोति देसनाय पुब्बापरकुसलो. देसनाकुसलोति धम्मस्स देसनाय कुसलो. अतीताधिवचनकुसलोति अतीतपञ्ञत्तिकुसलो. एस नयो सेसेसुपि. एवं सब्बानि कातब्बानि, जनपदनिरुत्तानीति यत्तकानि सत्तवोहारपदानि, तानि सब्बानि यथासम्भवं सुत्ते निब्बचनवसेन कातब्बानि वत्तब्बानीति अत्थो. सब्बा च जनपदनिरुत्तियोति सब्बा च लोकसमञ्ञायो यथारहं कातब्बा. ‘‘समञ्ञं नातिधावेय्या’’ति हि वुत्तं. तथा हि सम्मुतिसच्चमुखेनेव परमत्थसच्चाधिगमो होतीति.
२६. अधिप्पायकण्डे अनुत्तानं नाम नत्थि.
२७. निदानकण्डे इमिना वत्थुनाति इमिना पुत्तगवादिकित्तनसङ्खातेन कारणेन. कारणञ्हेत्थ वत्थु निदानन्ति च वुत्तं. इमिना नयेन सब्बत्थ निदाननिद्धारणं वेदितब्बं.
कामन्धाति किलेसकामेन अन्धा. जालसञ्छन्नाति तण्हाजालपलिगुण्ठिता. तण्हाछदनछादिताति तण्हासङ्खातेन अन्धकारेन पिहिता. बन्धनाबद्धाति कामगुणसङ्खातेन बन्धनेन बद्धा. ‘‘पमत्तबन्धना’’तिपि पाठो, पमादेनाति अत्थो. पुब्बापरेनाति पुब्बेन वा अपरेन वा देसनन्तरेनाति अधिप्पायो. युज्जतीति योगं उपेति, समेतीति अत्थो. इमेहि पदेहि परियुट्ठानेहीति इमेहि यथावुत्तेहि गाथापदेहि तण्हापरियुट्ठानदीपकेहि. सायेव तण्हाति या पुरिमगाथाय वुत्ता, सायेव तण्हा. ‘‘यञ्चाहा’’तिआदिना द्विन्नम्पि गाथानं अत्थसंसन्दनेन पुब्बापरं विभावेति. पयोगेनाति समुदाचारेन. तस्माति यत्थ सयं उप्पन्ना, तं सन्तानं निस्सरितुं अदेन्ती नानारम्मणेहि पलोभयमाना किलेसेहि चित्तं परियादाय तिट्ठति. तस्मा किलेसवसेन च परियुट्ठानवसेन च तण्हाबन्धनं वुत्ता.
पपञ्चेन्ति संसारे चिरं ठपेन्तीति पपञ्चा. तिट्ठन्ति एताहीति ठिती. बन्धनट्ठेन सन्दानं वियाति सन्दानं. निब्बाननगरप्पवेसस्स पटिसेधनतो पलिघं वियाति पलिघं. अनवसेसतण्हापहानेन नित्तण्हो. अत्तहितपरहितानं इधलोकपरलोकानञ्च मुननतो मुनीति एवं गाथाय पदत्थो वेदितब्बो. पपञ्चादिअत्था पन पाळियं विभत्ता एवाति. तत्थ यस्सेते पपञ्चादयो अब्भत्थं गता, तस्स तण्हाय लेसोपि न भवति. तेन वुत्तं – ‘‘यो एतं सब्बं समतिक्कन्तो, अयं वुच्चति नित्तण्हो’’ति.
२८. परियुट्ठानन्ति ‘‘तण्हाय परियुट्ठान’’न्ति वुत्तानि तण्हाविचरितानि. सङ्खाराति ‘‘तदभिसङ्खता सङ्खारा’’ति वुत्ता तण्हादिट्ठिमानहेतुका सङ्खारा. ते पन यस्मा सत्तसु जवनचेतनासु पठमचेतना सति पच्चयसमवाये इमस्मिंयेव अत्तभावे फलं देति. पच्छिमचेतना अनन्तरे अत्तभावे. उभिन्नं वेमज्झचेतना यत्थ कत्थचि फलं देति, तस्मा विपच्चनोकासवसेन विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘दिट्ठधम्मवेदनीया वा’’तिआदि वुत्तं. यस्मा पन तंतंचेतनासम्पयुत्ता तण्हापि चेतना विय दिट्ठधम्मवेदनीयादिवसेन तिधा होति, तस्मा वुत्तं – ‘‘एवं तण्हा तिविधं फलं देती’’ति. पुब्बापरेन युज्जतीति यं पुब्बं पुरिमं सङ्खारानं दिट्ठधम्मवेदनीयतादिवचनं वुत्तं, तं इमिना अपरेन कम्मस्स दिट्ठधम्मवेदनीयतादिवचनेन युज्जति गङ्गोदकं विय यमुनोदकेन संसन्दति समेतीति अत्थो.
सङ्खारा दस्सनबलेनाति चतूसु दिट्ठिगतसम्पयुत्तेसु विचिकिच्छासम्पयुत्ते चाति पञ्चसु चित्तुप्पादेसु सङ्खारा पठममग्गपञ्ञाबलेन. छत्तिंस तण्हाविचरितानि भावनाबलेनाति पठममग्गेन पहीनावसेसवसेन वुत्तं, न सब्बेसं वसेन.
अनुबन्धोति तण्हादीनं अनुप्पबन्धेन पवत्ति. यो चापि पपञ्चोतिआदिना ‘‘पपञ्चेती’’तिआदिना वुत्तं राधसुत्तञ्चसंसन्दति. तेनेवाह – ‘‘इदं एकत्थ’’न्ति. यदिपि अत्थतो एकं, देसनाय पन विसेसो विज्जतीति दस्सेतुं ‘‘अपि चा’’तिआदि वुत्तं. एवन्ति इमिना वुत्तप्पकारेन. सुत्तेनाति संवण्णियमानेन सुत्तेन. सुत्तन्ति सुत्तन्तरं. संसन्दयित्वाति विमिस्सित्वा अत्थतो अभिन्नं कत्वा. पुब्बापरेन सद्धिं योजयित्वाति पुब्बेन वा अपरेन वा सुत्तेन सद्धिं अत्थतो सम्बन्धं योजेत्वा. वुत्तमेवत्थं पाकटं करोति तेन सुत्तस्स अत्थो निद्दिट्ठो होति वित्थारितो सुत्तन्तरदस्सनेन.
न केवलं सुत्तन्तरसंसन्दनमेव पुब्बापरसन्धि, अथ खो अञ्ञोपि अत्थीति दस्सेतुं ‘‘सो चाय’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ अत्थसन्धीति किरियाकारकादिवसेन अत्थस्स सम्बन्धो. सो पन यस्मा सङ्कासनादीनं छन्नं अत्थपदानंयेव होति, सब्बस्सापि पदत्थस्स तदवरोधतो.
सम्बन्धो च नाम न कोचि अत्थो. तस्मा ‘‘अत्थसन्धि छप्पदानी’’तिआदि वुत्तं. ब्यञ्जनसन्धीति पदस्स पदन्तरेन सम्बन्धो. यस्मा पन सब्बम्पि नामादिपदं छहि ब्यञ्जनपदेहि असङ्गहितं नाम नत्थि, तस्मा ‘‘ब्यञ्जनसन्धि छप्पदानी’’तिआदि वुत्तं.
देसनासन्धीति यथावुत्तदेसनन्तरेन देसनाय संसन्दनं. न च पथविं निस्सायाति पथविं विसयसङ्खातं निस्सयं कत्वा, पथविं आलम्बित्वाति अत्थो. झायीति फलसमापत्तिझानेन झायी. सो हि सब्बसङ्खारनिस्सटं निब्बानं आलम्बित्वा समापज्जनवसेन झायति, न पथविं निस्साय झायतीति वुत्तो. सेसपदेसुपि एसेव नयो. एत्थ च चतूहि महाभूतेहि रूपप्पटिबद्धवुत्तिताय सब्बो कामभवो रूपभवो च गहिता. अरूपभवो पन सरूपेनेव गहितोति सब्बं लोकं परियादियित्वा पुन अञ्ञेनपि परियायेन तं दस्सेतुं ‘‘न च इमं लोक’’न्तिआदिमाह. सब्बो हि लोको इधलोको परलोको चाति द्वेव कोट्ठासा होन्ति. यस्मा पन ‘‘इधलोको’’ति विसेसतो दिट्ठधम्मभूतो सत्तसन्तानो वुच्चति. ‘‘परलोको’’ति भवन्तरसङ्खेपगतो सत्तसन्तानो तदुभयविनिमुत्तो अनिन्द्रियबद्धो रूपसन्तानो. तस्मा तं सन्धाय ‘‘यमिदं उभयमन्तरेना’’तिआदि वुत्तं.
ये पन ‘‘उभयमन्तरेना’’ति वचनं गहेत्वा अन्तराभवं इच्छन्ति, तेसं तं मिच्छा. अन्तराभवो हि अभिधम्मे पटिक्खित्तोति. दिट्ठन्ति रूपायतनं. सुतन्ति सद्दायतनं. मुतन्ति पत्वा गहेतब्बतो गन्धायतनं रसायतनं फोट्ठब्बायतनञ्च. विञ्ञातन्ति अवसिट्ठं धम्मारम्मणपरियापन्नरूपं. पत्तन्ति परियेसित्वा वा अपरियेसित्वा वा पत्तं. परियेसितन्ति पत्तं वा अप्पत्तं वा परियेसितं. वितक्कितं विचारितन्ति वितक्कनवसेन अनुमज्जनवसेन च आलम्बितं. मनसानुचिन्तितन्ति चित्तेन अनु अनु चिन्तितं. अयं सदेवके…पे… अनिस्सितेन चित्तेन न ञायति झायन्तोति अयं खीणासवो फलसमापत्तिझानेन झायन्तो पुब्बेव तण्हादिट्ठिनिस्सयानं सुट्ठु पहीनत्ता सदेवके लोके…पे… मनुस्साय यत्थ कत्थचिपि अनिस्सितेन चित्तेन झायति नाम. ततो एव लोके केनचिपि न ञायति ‘‘अयं इदं नाम निस्साय झायती’’ति. वुत्तञ्हेतं –
‘‘नमो ते पुरिसाजञ्ञ, नमो ते पुरिसुत्तम;
यस्स ते नाभिजानाम, किं त्वं निस्साय झायसी’’ति. (नेत्ति. १०४);
इदानि खीणासवचित्तस्स कत्थचिपि अनिस्सितभावं गोधिकसुत्तेन (सं. नि. १.१५९) वक्कलिसुत्तेन (सं. नि. ३.८७) च विभावेतुं ‘‘यथा मारो’’तिआदि वुत्तं. विञ्ञाणं समन्वेसन्तोति परिनिब्बानतो उद्धं विञ्ञाणं परियेसन्तो. ‘‘पपञ्चातीतो’’तिआदिना अदस्सनस्स कारणमाह. अनिस्सितचित्ता न ञायन्ति झायमानाति न केवलं अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया खीणासवस्स चित्तगतिं मारादयो न जानन्ति, अपि च खो सउपादिसेसायपि निब्बानधातुया तस्स तं न जानन्तीति अत्थो. अयं देसनासन्धीति गोधिकसुत्तवक्कलिसुत्तानं विय सुत्तन्तानं अञ्ञमञ्ञअत्थसंसन्दना देसनासन्धि नाम.
निद्देससन्धीति निद्देसस्स सन्धि निद्देससन्धि, निद्देसेन वा सन्धि निद्देससन्धि. पुरिमेन सुत्तस्स निद्देसेन तस्सेव पच्छिमस्स निद्देसस्स, पच्छिमेन वा पुरिमस्स सम्बन्धनन्ति अत्थो. तं दस्सेतुं यस्मा भगवा येभुय्येन पठमं वट्टं दस्सेत्वा पच्छा विवट्टं दस्सेति, तस्मा ‘‘निस्सितचित्ता’’तिआदि वुत्तं. तत्थ निस्सितं चित्तं एतेसन्ति निस्सितचित्ता, पुग्गला, निद्दिसितब्बा पुग्गलाधिट्ठानाय देसनायाति अधिप्पायो. धम्माधिट्ठानाय पन निस्सितं चित्तं एत्थाति निस्सितचित्ता, निस्सितचित्तवन्तो तण्हादिट्ठिनिस्सयवसेन पवत्ता सुत्तपदेसा. सेसमेत्थ सब्बं पाकटमेव.
चतुब्यूहहारविभङ्गवण्णना निट्ठिता.
७. आवट्टहारविभङ्गवण्णना
२९. तत्थ कतमो आवट्टो हारोति आवट्टहारविभङ्गो. तत्थ आरम्भथाति आरम्भधातुसङ्खातं वीरियं करोथ. निक्कमथाति कोसज्जपक्खतो निक्खन्तत्ता निक्कमधातुसङ्खातं तदुत्तरिवीरियं करोथ. युञ्जथ बुद्धसासनेति यस्मा सीलसंवरो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता भोजने मत्तञ्ञुता सतिसम्पजञ्ञन्ति इमेसु धम्मेसु पतिट्ठितानं जागरियानुयोगवसेन आरम्भनिक्कमधातुयो सम्पज्जन्ति, तस्मा तथाभूतसमथविपस्सनासङ्खाते भगवतो सासने युत्तप्पयुत्ता होथ. धुनाथ मच्चुनो सेनं, नळागारंव कुञ्जरोति एवं पटिपज्जन्ता च तेधातुइस्सरस्स मच्चुराजस्स वसं सत्ते नेतीति तस्स सेनासङ्खातं अबलं दुब्बलं यथा नाम बलूपपन्नो कुञ्जरो नळेहि कतं अगारं खणेनेव विद्धंसेति, एवमेव किलेसगणं धुनाथ विधमथ विद्धंसेथाति अत्थो (सं. नि. अट्ठ. १.१.१८५).
इदानि यदत्थं अयं गाथा निक्खित्ता, तं योजेत्वा दस्सेतुं ‘‘आरम्भथ निक्कमथाति वीरियस्स पदट्ठान’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ आरम्भथ निक्कमथाति इदं वचनं वीरियस्स पदट्ठानं वीरियपयोगस्स कारणं वीरियारम्भे नियोजनतो, ‘‘योगा वे जायती भूरी’’ति (ध. प. २८२) वचनतो योगो भावना. तत्थ विपस्सनाभावनाय वक्खमानत्ता समाधिभावना इधाधिप्पेताति वुत्तं – ‘‘युञ्जथ बुद्धसासनेति समाधिस्स पदट्ठान’’न्ति. ‘‘मच्चुनो सेन’’न्ति वुत्ताय किलेससेनाय सम्मा धुननं ञाणेनेव होतीति आह – ‘‘धुनाथ…पे… पदट्ठान’’न्ति. पुन यथावुत्तवीरियसमाधिपञ्ञासम्पयुत्तेसु आधिपच्चकिच्चताय पपञ्चप्पहानसमत्था वट्टमूलं छिन्दित्वा विवट्टं पापेन्ति चाति दस्सनत्थं ‘‘आरम्भथ निक्कमथाति वीरियिन्द्रियस्स पदट्ठान’’न्तिआदि वुत्तं. इमानि पदट्ठानानि देसनाति ‘‘यानिमानि वीरियस्स पदट्ठान’’न्तिआदिना वीरियादीनं पदट्ठानानि वुत्तानि, सा आरम्भथ निक्कमथाति आदिदेसना, न वीरियारम्भवत्थुआदीनीति अत्थो. तथा चेव संवण्णितं.
एवं यथानिक्खित्ताय देसनाय पदट्ठानवसेन अत्थं निद्धारेत्वा इदानि तं सभागविसभागधम्मवसेन आवट्टेतुकामो तस्स भूमिं दस्सेतुं ‘‘अयुञ्जन्तानं वा सत्तानं योगे युञ्जन्तानं वा आरम्भो’’तिआदिमाह. तस्सत्थो – योगे भावनायं तं अयुञ्जन्तानं वा सत्तानं अपरिपक्कञाणानं वासनाभागेन आयतिं विजाननत्थं अयं देसनारम्भो युञ्जन्तानं वा परिपक्कञाणानन्ति.
सो पमादो दुविधोति येन पमादेन भावनं नानुयुञ्जन्ति, सो पमादो अत्तनो कारणभेदेन दुविधो. अञ्ञाणेनाति पञ्चन्नं खन्धानं सलक्खणसामञ्ञलक्खणपटिच्छादकेन सम्मोहेन. निवुतोति छादितो. ञेय्यट्ठानन्ति ञेय्यञ्च तं ‘‘इति रूपं, इति रूपस्स समुदयो’’तिआदिना ञाणस्स पवत्तनट्ठानञ्चाति ञेय्यट्ठानं. अनेकभेदत्ता पापधम्मानं तब्बसेन अनेकभेदोपि पमादो मूलभूताय अविज्जाय वसेन एको एवाति आह – ‘‘एकविधो अविज्जाया’’ति. लाभविनिच्छयपरिग्गहमच्छरियानि परियेसनाआरक्खापरिभोगेसु अन्तोगधानि. छन्दरागज्झोसाना तण्हा एवाति तण्हामूलकेपि धम्मे एत्थेव पक्खिपित्वा ‘‘तिविधो तण्हाया’’ति वुत्तं.
रूपीसु भवेसूति रूपधम्मेसु. अज्झोसानन्ति तण्हाभिनिवेसो. एतेन ‘‘तण्हाय रूपकायो पदट्ठान’’न्ति पदस्स अत्थं विवरति. अनादिमति हि संसारे इत्थिपुरिसा अञ्ञमञ्ञरूपाभिरामा, अयञ्चत्थो चित्तपरियादानसुत्तेन (अ. नि. १.१-१०) दीपेतब्बो. अरूपीसु सम्मोहोति फस्सादीनं अतिसुखुमसभावत्ता सन्ततिसमूहकिच्चारम्मणघनविनिब्भोगस्स दुक्करत्ता च अरूपधम्मेसु सम्मोहो, सत्तानं पतिट्ठितोति वचनसेसो. एवं निद्धारिते रूपकायनामकायसङ्खाते उपादानक्खन्धपञ्चके आरम्मणकरणवसेन पवत्तं तण्हञ्च अविज्जञ्च अविसेसेन वुत्तं चतुपादानानं वसेन विभजित्वा तेसं खन्धानं उपादानानञ्च दुक्खसमुदयभावेन सहपरिञ्ञेय्यपहातब्बभावं दस्सेति ‘‘तत्थ रूपकायो’’तिआदिना.
३०. एवं पमादमुखेन पुरिमसच्चद्वयं निद्धारेत्वा पमादमुखेनेव अपरम्पि सच्चद्वयं निद्धारेतुं ‘‘तत्थ यो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तस्साति तस्स पमादस्स. सम्पटिवेधेनाति सम्मा परिजाननेन अस्सादादीनं जाननेन. रक्खणा पटिसंहरणाति अत्तनो चित्तस्स रक्खणसङ्खाता पमादस्स पटिसंहरणा, तप्पटिपक्खेन सङ्कोचना अप्पमादानुयोगेन या खेपना. अयं समथोति किच्चेन समाधिं दस्सेति. अयं वोदानपक्खविसभागधम्मवसेन आवट्टना. ‘‘यदा जानाति कामानं…पे… आनिसंस’’न्ति इमिना समथाधिगमस्स उपायं दस्सेति.
तत्थ कामानन्ति वत्थुकामानञ्च किलेसकामानञ्च. अस्सादञ्च अस्सादतोति कामे पटिच्च उप्पज्जमानं सुखसोमनस्ससङ्खातं अस्सादं अस्सादताय अस्सादमत्ततो. आदीनवन्ति ‘‘अप्पस्सादा कामा बहुदुक्खा’’तिआदिना (म. नि. १.२३६) वुत्तं आदीनवं दोसं. निस्सरणन्ति पठमज्झानं. वुत्तञ्हेतं – ‘‘कामानमेतं निस्सरणं यदिदं नेक्खम्म’’न्ति (इतिवु. ७२). ओकारन्ति लामकभावं. संकिलेसन्ति संकिलिस्सनं. कामहेतु हि सत्ता संकिलिस्सन्ति. वोदानन्ति विसुज्झनं. नेक्खम्मे च आनिसंसन्ति नीवरणप्पहानादिगुणविसेसयोगं. तत्थाति तस्मिं यथावुत्ते समथे सति. या वीमंसाति या पञ्ञा. ‘‘समाहितो, भिक्खवे, भिक्खु यथाभूतं पजानाती’’ति (सं. नि. ५.१०७१) हि वुत्तं. यथा तण्हासहिताव अविज्जा सङ्खारानं पच्चयो, एवं अविज्जासहिताव तण्हा उपादानानं पच्चयो. तासु निरुद्धासु उपादानादीनं अभावो एवाति तण्हाअविज्जापहानेन सकलवट्टदुक्खनिरोधं दस्सेन्तो ‘‘इमेसु द्वीसु धम्मेसु पहीनेसू’’तिआदिमाह. इमानि चत्तारि सच्चानि विसभागसभागधम्मावट्टनवसेन निद्धारितानीति अधिप्पायो.
एवं वोदानपक्खं निक्खिपित्वा तस्स विसभागधम्मवसेन सभागधम्मवसेन च आवट्टनं दस्सेत्वा इदानि संकिलेसपक्खं निक्खिपित्वा तस्स विसभागधम्मवसेन सभागधम्मवसेन च आवट्टनं दस्सेतुं ‘‘यथापि मूले’’ति गाथमाह. तस्सत्थो – यथा नाम पतिट्ठाहेतुभावेन मूलन्ति लद्धवोहारे भूमिगते रुक्खस्स अवयवे फरसुछेदादिअन्तरायाभावेन अनुपद्दवे ततो एव दळ्हे थिरे सति खन्धे छिन्नेपि अस्सत्थादिरुक्खो रुहति, एवमेव तण्हानुसयसङ्खाते अत्तभावरुक्खस्स मूले मग्गञाणफरसुना अनुपच्छिन्ने तयिदं दुक्खं पुनप्पुनं अपरापरभावेन निब्बत्तति न निरुज्झतीति. कामतण्हादिनिवत्तनत्थं ‘‘भवतण्हाया’’ति वुत्तं. एतस्स धम्मस्स पच्चयोति एतस्स भवतण्हासङ्खातस्स धम्मस्स भवेसु आदीनवप्पटिच्छादनादिवसेन अस्सादग्गहणस्स पच्चयो. वुत्तञ्हेतं – ‘‘संयोजनीयेसु, भिक्खवे, धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो तण्हा पवड्ढती’’ति (सं. नि. २.५७). तेनेवाह – ‘‘अविज्जापच्चया हि भवतण्हा’’ति. इध समथो विपस्सना च मग्गसमाधि मग्गपञ्ञा च अधिप्पेताति आह – ‘‘येन तण्हानुसयं समूहनती’’तिआदि. इमानि चत्तारि सच्चानीति विसभागसभागधम्मावट्टनवसेन निद्धारितानीति. सेसं वुत्तनयमेव.
इदानि न केवलं निद्धारितेहेव विसभागसभागधम्मेहि आवट्टनं, अथ खो पाळिआगतेहिपि तेहि आवट्टनं आवट्टहारोति दस्सनत्थं ‘‘सब्बपापस्स अकरण’’न्ति गाथमाह. तत्थ सब्बपापस्साति सब्बाकुसलस्स. अकरणन्ति अनुप्पादनं. कुसलस्साति चतुभूमककुसलस्स. उपसम्पदाति पटिलाभो. सचित्तपरियोदापनन्ति अत्तनो चित्तवोदानं, तं पन अरहत्तेन होति. इति सीलसंवरेन सब्बपापं पहाय समथविपस्सनाहि कुसलं सम्पादेत्वा अरहत्तफलेन चित्तं परियोदपेतब्बन्ति एतं बुद्धान सासनं ओवादो अनुसिट्ठीति अयं सङ्खेपत्थो, वित्थारतो पन अत्थो पाळितो एव विञ्ञायति.
तत्थ ‘‘सब्बपापं नामा’’तिआदीसु दोससमुट्ठानन्ति दोसो समुट्ठानमेव एतस्साति दोससमुट्ठानं, न दोसो एव समुट्ठानन्ति. लोभसमुट्ठानायपि पिसुणवाचाय सम्भवतो. कायदुच्चरितन्ति पदं अपेक्खित्वा ‘‘दोससमुट्ठान’’न्ति नपुंसकनिद्देसो. लोभसमुट्ठानं मोहसमुट्ठानन्ति एत्थापि एसेव नयो. सम्फप्पलापो उद्धच्चचित्तेन पवत्तयतीति अधिप्पायेन तस्स मोहसमुट्ठानता वुत्ता.
एवं दुच्चरितअकुसलकम्मपथकम्मविभागेन ‘‘सब्बपाप’’न्ति एत्थ वुत्तपापं विभजित्वा इदानिस्स अकुसलमूलवसेन अगतिगमनविभागम्पि दस्सेतुं ‘‘अकुसलमूल’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ अकुसलमूलं पयोगं गच्छन्तन्ति लोभादिअकुसलानि कायवचीपयोगं गच्छन्तानि, कायवचीपयोगं समुट्ठापेन्तानीति अत्थो. छन्दाति छन्दहेतु. यं छन्दा अगतिं गच्छति, इदं लोभसमुट्ठानन्ति छन्दा अगतिं गच्छतीति यदेतं अगतिगमनं, इदं लोभसमुट्ठानन्ति. एवं सेसेसुपि अत्थो दट्ठब्बो. एत्तावता ‘‘सब्बपापस्स अकरण’’न्ति एत्थ पापं दस्सेत्वा इदानि तस्स अकरणं दस्सेन्तो ‘‘लोभो…पे… पञ्ञाया’’ति तीहि कुसलमूलेहि तिण्णं अकुसलमूलानं पहानवसेन सब्बपापस्स अकरणं अनुप्पादनमाह. तथा लोभो उपेक्खायातिआदिना ब्रह्मविहारेहि. तत्थ अरतिं वूपसमेन्ती मुदिता तस्सा मूलभूतं मोहं पजहतीति कत्वा वुत्तं – ‘‘मोहो मुदिताय पहानं अब्भत्थं गच्छती’’ति.
३१. इदानि अञ्ञेनपि परियायेन पापं तस्स अकरणञ्च दस्सेत्वा सेसपदानञ्च अत्थविभावनमुखेन सभागविसभागधम्मावट्टनं दस्सेतुं ‘‘सब्बपापं नाम अट्ठ मिच्छत्तानी’’तिआदि वुत्तं. अकिरिया अकरणं अनज्झाचारोति तीहिपि पदेहि मिच्छत्तानं अनुप्पादनमेव वदति. तथा किरिया करणं अज्झाचारोति तीहिपि पदेहि उप्पादनमेव वदति. अज्झाचारोति अधिट्ठहित्वा आचरणं. अतीतस्साति चिरकालप्पवत्तिवसेन पुराणस्स. मग्गस्साति अरियमग्गस्स. वुत्तञ्हेतं – ‘‘पुराणमग्गं पुराणं अञ्जसन्ति खो अरियस्सेतं अट्ठङ्गिकस्स मग्गस्स अधिवचन’’न्ति (सं. नि. २.६५ अत्थतो समानं). अतीतेन वा विपस्सिना भगवता यथाधिगतं देसितभावं सन्धाय ‘‘अतीतस्स मग्गस्सा’’ति वुत्तं. विपस्सिनो हि अयं भगवतो सम्मासम्बुद्धस्स पातिमोक्खुद्देसगाथाति.
यं पटिवेधेनाति यस्स परिञ्ञाभिसमयेन. यं परियोदापितं, अयं निरोधोति यदिपि असङ्खता धातु केनचि संकिलेसेन न संकिलिस्सति, अधिगच्छन्तस्स पन पुग्गलस्स वसेन एवं वुत्तं. तस्स हि याव संकिलेसा न विगच्छन्ति, ताव असङ्खता धातु अपरियोदपिताति वुच्चति. यथा निब्बानाधिगमेन ये खन्धा वूपसमेतब्बा, तेसं सेसभावेन असेसभावेन च ‘‘सउपादिसेसा’’ति च, ‘‘अनुपादिसेसा’’ति च वुच्चति, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं.
इमानि पाळिआगतधम्मानं सभागविसभागधम्मावट्टनवसेन निद्धारितानि चत्तारि सच्चानि पुनपि पाळिआगतधम्मानं सभागविसभागधम्मावट्टनेन आवट्टहारं दस्सेतुं ‘‘धम्मो हवे रक्खती’’ति गाथमाह. तस्सा पदत्थो पुब्बे वुत्तो एव. धम्मोति पुञ्ञधम्मो इधाधिप्पेतो. तं विभजित्वा दस्सेन्तो ‘‘धम्मो नाम दुविधो इन्द्रियसंवरो मग्गो चा’’ति आह. इन्द्रियसंवरसीसेन चेत्थ सब्बम्पि सीलं गहितन्ति दट्ठब्बं. सब्बा उपपत्तियो दुग्गति दुक्खदुक्खतादियोगेन दुक्खा गतियोति कत्वा. यथावुत्ते दुविधे धम्मे पठमो धम्मो यथा सुचिण्णो होति, यतो च सो रक्खति, यत्थ च पतिट्ठापेति, तं सब्बं दस्सेतुं ‘‘तत्थ या संवरसीले अखण्डकारिता’’तिआदि वुत्तं. इदानि तस्स धम्मस्स अपायतो रक्खणे एकन्तिकभावं विभावेतुं गामणिसंयुत्ते (सं. नि. ४.३५८) असिबन्धकपुत्तसुत्तं आभतं.
तत्थ एवन्ति पकारेन. च-सद्दो सम्पिण्डने, इमिनापि पकारेन अयमत्थो वेदितब्बोति अधिप्पायो. असिबन्धकपुत्तोति असिबन्धकस्स नाम पुत्तो. गामे जेट्ठकताय गामणी. पच्छाभूमकाति पच्छाभूमिवासिनो. कामण्डलुकाति सकमण्डलुनो. सेवालमालिकाति पातोव उदकतो सेवालञ्चेव उप्पलादीनि च गहेत्वा उदकसुद्धिभावजाननत्थं मालं कत्वा पिळन्धनका. उदकोरोहकाति सायं पातं उदकं ओरोहणका. उय्यापेन्तीति उपरियापेन्ति. सञ्ञापेन्तीति सम्मा यापेन्ति. सग्गं नाम ओक्कामेन्तीति परिवारेत्वा ठिताव ‘‘गच्छ, भो, ब्रह्मलोकं, गच्छ, भो, ब्रह्मलोक’’न्ति वदन्ता सग्गं पवेसेन्ति.
अनुपरिसक्केय्याति अनुपरिगच्छेय्य. उम्मुज्जाति उट्ठह. उप्लवाति जलस्स उपरिप्लव. थलमुप्लवाति थलं अभिरुह. तत्र यास्साति तत्र यं अस्स, यं भवेय्य. सक्खरकठलन्ति सक्खरा वा कठला वा. सा अधोगामी अस्साति सा अधो गच्छेय्य, हेट्ठागामी भवेय्य. अधो गच्छेय्याति हेट्ठा गच्छेय्य. मग्गस्साति अरियमग्गस्स. तिक्खताति तिखिणता. सा च खो न सत्थकस्स विय निसितकरणता, अथ खो इन्द्रियानं पटुभावोति दस्सेतुं ‘‘अधिमत्तता’’ति आह. ननु च अरियमग्गो अत्तना पहातब्बकिलेसे अनवसेसं समुच्छिन्दतीति अतिखिणो नाम नत्थीति? सच्चमेतं, तथापि नो च खो ‘‘यथा दिट्ठिप्पत्तस्सा’’ति वचनतो सद्धाविमुत्तदिट्ठिप्पत्तानं किलेसप्पहानं पति अत्थि काचि विसेसमत्ताति सक्का वत्तुं. अयं पन विसेसो न इधाधिप्पेतो, सब्बुपपत्तिसमतिक्कमनस्स अधिप्पेतत्ता. यस्मा पन अरियमग्गेन ओधिसो किलेसा पहीयन्ति, तञ्च नेसं तथापहानं मग्गधम्मेसु इन्द्रियानं अपाटवपाटवतरपाटवतमभावेन होतीति यो वजिरूपमधम्मेसु मत्थकप्पत्तानं अग्गमग्गधम्मानं पटुतमभावो. अयं इध मग्गस्स तिक्खताति अधिप्पेता. तेनेवाह – ‘‘अयं धम्मो सुचिण्णो सब्बाहि उपपत्तीहि रक्खती’’ति. ‘‘तस्मा रक्खितचित्तस्सा’’तिआदिना सुत्तन्तरेन (उदा. ३२) सुगतिसञ्ञितानम्पि उपपत्तीनं दुग्गतिभावं साधेति.
३२. इदानि यथावुत्तस्स धम्मस्स विसभागधम्मानं तण्हाविज्जादीनं सभागधम्मानञ्च समथविपस्सनादीनं निद्धारणवसेन आवट्टहारं योजेत्वा दस्सेतुं ‘‘तत्थ दुग्गतीनं हेतु तण्हा च अविज्जा चा’’तिआदिमाह. तं पुब्बे वुत्तनयत्ता सुविञ्ञेय्यमेव. इदं वुच्चति ब्रह्मचरियन्ति इदं अरियं समथविपस्सनासङ्खातं मग्गब्रह्मचरियन्ति वुच्चति. यं रक्खतीति सब्बाहि दुग्गतीहि रक्खन्तस्स अरियमग्गस्स आरम्मणभूतो निरोधो रक्खन्तो विय वुत्तो, निमित्तस्स कत्तुभावेन उपचरितत्ता. इमानि चत्तारि सच्चानि विसभागसभागधम्मावट्टनवसेन निद्धारितानीति अधिप्पायो.
आवट्टहारविभङ्गवण्णना निट्ठिता.
८. विभत्तिहारविभङ्गवण्णना
३३. तत्थ कतमो विभत्तिहारोति विभत्तिहारविभङ्गो. तत्थ धम्मविभत्तिभूमिविभत्तिपदट्ठानविभत्तीति तिविधा विभत्ति. तासु यस्मा धम्मेसु विभागतो निद्दिट्ठेसु तत्थ लब्भमानो भूमिविभागो पदट्ठानविभागो च निद्दिसियमानो सुविञ्ञेय्यो होति, तस्मा धम्मविभत्तिं ताव निद्दिसन्तो सोळसविधे पट्ठाने येसं सुत्तानं वसेन विसेसतो विभजितब्बा, तानि सुत्तानि दस्सेतुं ‘‘द्वे सुत्तानि वासनाभागियञ्च निब्बेधभागियञ्चा’’ति वुत्तं. तत्थ वासना पुञ्ञभावना, तस्सा भागो कोट्ठासो वासनाभागो, तस्स हितन्ति वासनाभागियं, सुत्तं. निब्बिज्झनं लोभक्खन्धादीनं पदालनं निब्बेधो, तस्स भागोति सेसं पुरिमसदिसमेव. यस्मिं सुत्ते तीणि पुञ्ञकिरियवत्थूनि देसितानि, तं सुत्तं वासनाभागियं. यस्मिं पन सेक्खासेक्खा देसिता, तं निब्बेधभागियं. अयञ्च अत्थो पाळियंयेव आगमिस्सति.
पुञ्ञभागियाति पुञ्ञभागे भवा. तथा फलभागिया वेदितब्बा. फलन्ति पन सामञ्ञफलं. संवरसीलन्ति पातिमोक्खसंवरो, सतिसंवरो, ञाणसंवरो, खन्तिसंवरो, वीरियसंवरोति पञ्च संवरा संवरसीलं. पहानसीलन्ति तदङ्गप्पहानं, विक्खम्भनप्पहानं, समुच्छेदप्पहानं, पटिप्पस्सद्धिप्पहानं, निस्सरणप्पहानन्ति पञ्चप्पहानानि. तेसु निस्सरणप्पहानवज्जानं पहानानं वसेन पहानसीलं वेदितब्बं. सोति यो वासनाभागियसुत्तसम्पटिग्गाहको, सो. तेन ब्रह्मचरियेनाति तेन संवरसीलसङ्खातेन सेट्ठचरियेन कारणभूतेन ब्रह्मचारी भवति. एत्थ च अट्ठसमापत्तिब्रह्मचरियस्स न पटिक्खेपो, केचि पन ‘‘तेनेव ब्रह्मचरियेना’’ति पठन्ति, तेसं मतेन सिया तस्स पटिक्खेपो.
पहानसीले ठितोति समुच्छेदपटिप्पस्सद्धिप्पहानानं वसेन पहानसीले ठितो. तेन ब्रह्मचरियेनाति तेन पहानसीलेन विसेसभूतेन मग्गब्रह्मचरियेन. ये पन ‘‘तेनेव ब्रह्मचरियेना’’ति पठन्ति, तेसं अयं पाठो ‘‘वासनाभागियं नाम सुत्तं दानकथा, सीलकथा, सग्गकथा, पुञ्ञविपाककथा’’ति. ये पन ‘‘तेन ब्रह्मचरियेना’’ति पठन्ति, तेसं अयं पाठो – ‘‘वासनाभागियं नाम सुत्तं दानकथा, सीलकथा, सग्गकथा कामानं आदीनवो नेक्खम्मे आनिसंसो’’ति. तत्थ कतमो पाठो युत्ततरोति? पच्छिमो पाठोति निट्ठं गन्तब्बं. यस्मा ‘‘निब्बेधभागियं नाम सुत्तं या चतुसच्चप्पकासना’’ति वक्खति, न हि महाथेरो सावसेसं कत्वा धम्मं देसेसीति.
‘‘नत्थि पजानना’’तिआदिना उभिन्नं सुत्तानं सातिसयं असङ्करकारणं दस्सेति. तत्थ पजाननाति अरियमग्गस्स पदट्ठानभूता वुट्ठानगामिनी विपस्सनापञ्ञा. इमानि चत्तारि सुत्तानीति इमेसं सुत्तानं वासनाभागियनिब्बेधभागियानं वक्खमानानञ्च संकिलेसभागियअसेक्खभागियानं वसेन चत्तारि सुत्तानि. देसनायाति देसनानयेन. सब्बतो विचयेन हारेन विचिनित्वाति सब्बतोभागेन एकादससु ठानेसु पक्खिपित्वा विचयेन हारेन विचिनित्वा. ‘‘युत्तिहारेन योजेतब्बानी’’ति एतेन विचयहारयुत्तिहारा विभत्तिहारस्स परिकम्मट्ठानन्ति दस्सेति. ‘‘यावतिका ञाणस्स भूमी’’ति इमिना विभत्तिहारस्स महाविसयतं दस्सेति.
३४. एवं वासनाभागियनिब्बेधभागियभावेहि धम्मे एकदेसेन विभजित्वा इदानि तेसं किलेसभागियअसेक्खभागियभावेहि साधारणासाधारणभावेहि विभजितुं ‘‘तत्थ कतमे धम्मा साधारणा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ कतमे धम्माति कतमे सभावधम्मा. साधारणाति अविसिट्ठा, समानाति अत्थो. द्वे धम्माति दुवे पकतियो. पकतिअत्थो हि अयं धम्म-सद्दो ‘‘जातिधम्मानं सत्तान’’न्तिआदीसु (पटि. म. १.३३) विय. नामसाधारणाति नामेन साधारणा, कुसलाकुसलाति समाननामाति अत्थो. वत्थुसाधारणाति वत्थुना निस्सयेन साधारणा, एकसन्ततिपतितताय समानवत्थुकाति अत्थो. विसेसतो संकिलेसपक्खे पहानेकट्ठा नामसाधारणा, सहजेकट्ठा वत्थुसाधारणा. अञ्ञम्पि एवं जातियन्ति किच्चपच्चयपटिपक्खादीहि समानं सङ्गण्हाति. मिच्छत्तनियतानं अनियतानन्ति इदं पुथुज्जनानं उपलक्खणं. तस्मा सस्सतवादा उच्छेदवादाति आदिको सब्बो पुथुज्जनभेदो आहरित्वा वत्तब्बो. दसनप्पहातब्बा किलेसा साधारणा मिच्छत्तनियतानं अनियतानं एव च सम्भवतो सम्मत्तनियतानं असम्भवतो च. इमिना नयेन सेसपदेसुपि अत्थो वेदितब्बो.
अरियसावकोति सेक्खं सन्धाय वदति. सब्बा सा अवीतरागेहि साधारणाति लोकियसमापत्ति रूपावचरा अरूपावचरा दिब्बविहारो ब्रह्मविहारो पठमज्झानसमापत्तीति एवमादीहि परियायेहि साधारणा. कुसलसमापत्ति पन इमिना परियायेन सिया असाधारणा, इमं पन दोसं पस्सन्ता केचि ‘‘यं किञ्चि…पे… सब्बा सा अवीतरागेहि साधारणा’’ति पठन्ति. कथं ते ओधिसो गहिता, अथ ओधिसो गहेतब्बा, कथं साधारणाति? अनुयोगं मनसिकत्वा तं विसोधेन्तो आह – ‘‘साधारणा हि धम्मा एवं अञ्ञमञ्ञ’’न्तिआदि. तस्सत्थो – यथा मिच्छत्तनियतानं अनियतानञ्च साधारणाति वुत्तं, एवं साधारणा धम्मा न सब्बसत्तानं साधारणताय साधारणा, कस्मा? यस्मा अञ्ञमञ्ञं परं परं सकं सकं विसयं नातिवत्तन्ति. पटिनियतञ्हि तेसं पवत्तिट्ठानं, इतरथा तथा वोहारो एव न सियाति अधिप्पायो. यस्मा च एते एव धम्मा एवं नियता विसया, तस्मा ‘‘योपि इमेहि धम्मेहि समन्नागतो न सो तं धम्मं उपातिवत्तती’’ति आह. न हि मिच्छत्तनियतानं अनियतानञ्च दस्सनेन पहातब्बा किलेसा न सन्ति, अञ्ञेसं वा सन्तीति एवं सेसेपि वत्तब्बं.
असाधारणो नाम धम्मो तस्स तस्स पुग्गलस्स पच्चत्तनियतो अरियेसु सेक्खासेक्खधम्मवसेन अनरियेसु सब्बाभब्बपहातब्बवसेन गवेसितब्बो, इतरस्स तथा निद्दिसितब्बभावाभावतो. सो च खो साधारणाविधुरताय तं तं उपादाय तथावुत्तदेसनानुसारेनाति इममत्थं दस्सेति ‘‘कतमे धम्मा असाधारणा याव देसनं उपादाय गवेसितब्बा सेक्खासेक्खा भब्बाभब्बा’’ति इमिना. अट्ठमकस्साति सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नस्स. धम्मताति धम्मसभावो पठमस्स मग्गट्ठता दुतियस्स फलट्ठता. पठमस्स वा पहीयमानकिलेसता. दुतियस्स पहीनकिलेसता. पुन अट्ठमकस्साति अनागामिमग्गट्ठस्स. नामन्ति सेक्खाति नामं. धम्मताति तंतंमग्गट्ठता हेट्ठिमफलट्ठता च. पटिपन्नकानन्ति मग्गसमङ्गीनं. नामन्ति पटिपन्नकाति नामं. एवं ‘‘अट्ठमकस्सा’’तिआदिना अरियपुग्गलेसु असाधारणधम्मं दस्सेत्वा इतरेसु नयदस्सनत्थं ‘‘एवं विसेसानुपस्सिना’’तिआदि वुत्तं. लोकियधम्मेसु एव हि हीनादिभावो. तत्थ विसेसानुपस्सिनाति असाधारणधम्मानुपस्सिना. मिच्छत्तनियतानं अनियता धम्मा साधारणा मिच्छत्तनियता धम्मा असाधारणा. मिच्छत्तनियतेसुपि नियतमिच्छादिट्ठिकानं अनियता धम्मा साधारणा. नियतमिच्छादिट्ठि असाधारणाति इमिना नयेन विसेसानुपस्सिना वेदितब्बा.
एवं नानानयेहि धम्मविभत्तिं दस्सेत्वा इदानि भूमिविभत्तिं पदट्ठानविभत्तिञ्च विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘दस्सनभूमी’’तिआदिमाह. तत्थ दस्सनभूमीति पठममग्गो. यस्मा पन पठममग्गक्खणे अरियसावको सम्मत्तनियामं ओक्कमन्तो नाम होति, ततो परं ओक्कन्तो, तस्मा ‘‘दस्सनभूमि नियामावक्कन्तिया पदट्ठान’’न्ति वुत्तं. किञ्चापि हेट्ठिमो हेट्ठिमो मग्गो उपरिउपरिमग्गाधिगमस्स कारणं होति, सक्कायदिट्ठिआदीनि अप्पहाय कामरागब्यापादादिप्पहानस्स असक्कुणेय्यत्ता. तथापि अरियमग्गो अत्तनो फलस्स विसेसकारणं आसन्नकारणञ्चाति दस्सेतुं ‘‘भावनाभूमि उत्तरिकानं फलानं पत्तिया पदट्ठान’’न्ति वुत्तं. सुखा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा ञाणुत्तरस्स तथाविधपच्चयसमायोगे च होतीति सा विपस्सनाय पदट्ठानन्ति वुत्ता. इतरा पन तिस्सोपि पटिपदा समथं आवहन्ति एव. तासु सब्बमुदुताय दस्सिताय सेसापि दस्सिता एवाति आह – ‘‘दुक्खा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा समथस्स पदट्ठान’’न्ति.
दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थूति दानमेव दानमयं, पुज्जफलनिब्बत्तनट्ठेन पुञ्ञं, तदेव कत्तब्बतो किरिया, पयोगसम्पत्तियादीनं अधिट्ठानभावतो वत्थु चाति दानमयपुञ्ञकिरियवत्थु. परतोघोसस्साति धम्मस्सवनस्स. साधारणन्ति न बीजं विय अङ्कुरस्स, दस्सनभूमिआदयो विय वा नियामावक्कन्तिआदीनं आवेणिकं, अथ खो साधारणं, तदञ्ञकारणेहिपि परतोघोसस्स पवत्तनतोति अधिप्पायो. तत्थ केचि दायकस्स दानानुमोदनं आचिण्णन्ति दानं परतोघोसस्स कारणन्ति वदन्ति. दायको पन दक्खिणाविसुद्धिं आकङ्खन्तो दानसीलादिगुणविसेसानं सवने युत्तप्पयुत्तो होतीति दानं धम्मस्सवनस्स कारणं वुत्तं.
सीलसम्पन्नो विप्पटिसाराभावेन समाहितो धम्मचिन्तासमत्थो होतीति सीलं चिन्तामयञाणस्स कारणन्ति आह ‘‘सीलमय’’न्तिआदि. भावनामयन्ति समथसङ्खातं भावनामयं. भावनामयियाति उपरिझानसङ्खाताय विपस्सनासङ्खाताय च भावनामयिया. पुरिमं पुरिमञ्हि पच्छिमस्स पच्छिमस्स पदट्ठानं. इदानि यस्मा दानं सीलं लोकियभावना च न केवलं यथावुत्तपरतोघोसादीनंयेव, अथ खो यथाक्कमं परियत्तिबाहुसच्चकम्मट्ठानानुयोगमग्गसम्मादिट्ठीनम्पि पच्चया होन्ति, तस्मा तम्पि नयं दस्सेतुं पुन ‘‘दानमय’’न्तिआदिना देसनं वड्ढेसि. तथा पतिरूपदेसवासादयो कायविवेकचित्तविवेकादीनं कारणं होतीति इमं नयं दस्सेतुं ‘‘पतिरूपदेसवासो’’तिआदिमाह. तत्थ कुसलवीमंसायाति पटिसङ्खानुपस्सनाय. अकुसलपरिच्चागोति इमिना पहानपरिञ्ञा वुत्ताति. समाधिन्द्रियस्साति मग्गसमाधिन्द्रियस्स. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.
विभत्तिहारविभङ्गवण्णना निट्ठिता.