२. विचयहारविभङ्गवण्णना

११. तत्थ कतमो विचयो हारोतिआदि विचयहारविभङ्गो. तत्थायं अपुब्बपदवण्णना – किं विचिनतीति एत्थ ‘‘विचिनती’’ति एतेन विचयसद्दस्स कत्तुनिद्देसतं दस्सेति. किन्ति पनत्थस्स हारस्स विसयो पुच्छितोति तं तस्स विसयं दस्सेतुं ‘‘पदं विचिनती’’तिआदि वुत्तं. तत्थ पदं विचिनतीति आदितो पट्ठाय याव निगमना सुत्तस्स सब्बं पदं विचिनति. अयञ्च विचयो दुविधो सद्दतो अत्थतो च. तेसु ‘‘इदं नामपदं, इदं आख्यातपदं, इदं उपसग्गपदं, इदं निपातपदं, इदं इत्थिलिङ्गं, इदं पुरिसलिङ्गं, इदं नपुंसकलिङ्गं, इदं अतीतकालं, इदं अनागतकालं, इदं वत्तमानकालं, इदं कत्तुसाधनं, इदं करणसाधनं, इदं कम्मसाधनं, इदं अधिकरणसाधनं, इदं पच्चत्तवचनं, इदं उपयोगवचनं, याव इदं भुम्मवचनं, इदं एकवचनं, इदं अनेकवचन’’न्ति एवमादिविभागवचनं, अयं सद्दतो पदविचयो. सो पनायं पदविचयो अविपरीतसभावनिरुत्तिसल्लक्खणेनेव सम्पज्जतीति दट्ठब्बं. अत्थतो पन विचयो तेन तेन पदेन वत्तब्बअत्थसंवण्णना. सचे पन पदं पुच्छादिवसेन पवत्तं, तस्स तदत्थस्स च पुच्छादिभावो विचेतब्बोति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘पञ्हं विचिनती’’तिआदिमाह.

यस्मा च सब्बो देसनाहारो विचयहारस्स विसयो सुत्तस्स विचयोति कत्वा, तस्मा वुत्तं – ‘‘अस्सादं विचिनती’’तिआदि. यस्मा पन अनुगीतीति एत्थ अनुरूपा गीति अनुगीतीति अयम्पि अत्थो इच्छितो, तस्मा विचियमानस्स सुत्तपदस्स अनुरूपतो सुत्तन्तरपदानिपि अत्थुद्धारवसेन वा पदुद्धारवसेन वा आनेत्वा विचेतब्बानीति दस्सेन्तो ‘‘सब्बे नव सुत्तन्ते विचिनती’’ति आह. नव सुत्तन्तेति सुत्तगेय्यादिके नव सुत्ते, यथासम्भवतोति अधिप्पायो. अयं विचयहारस्स पदत्थनिद्देसो.

एवं निद्देसवारे विचयहारो सङ्खेपतो निद्दिट्ठोति तं विभागेन निद्दिसित्वा पटिनिद्देसवसेन विभजन्तो यस्मा पदविचयो सुत्तस्स अनुपदं पवत्तेतब्बताय अतिभारिको न सुकरो चाति तं अनामसित्वा पञ्हविस्सज्जनविचये ताव दस्सेन्तो ‘‘यथा किं भवे’’तिआदिमाह. तत्थ यथा किं भवेति येन पकारेन सो विचयो पवत्तेतब्बो, तं पकारजातं किं भवे, कीदिसं भवेय्याति अत्थो. ‘‘यथा किं भवेय्या’’तिपि पाठो. पुन यथाति निपातमत्तं. आयस्माति पियवचनं अजितोति बावरीब्राह्मणस्स परिचारकभूतानं सोळसन्नं अञ्ञतरो. पारायनेति पारं वुच्चति निब्बानं, तस्स अधिगमूपायदेसनत्ता किञ्चापि सब्बं भगवतो वचनं ‘‘पारायन’’न्ति वत्तब्बतं अरहति, सङ्गीतिकारेहि पन वत्थुगाथानुगीतिगाथादीहि सद्धिं अजितसुत्तादीनं (सु. नि. १०३८ आदयो; चूळनि. अजितमाणवपुच्छा ५७ आदयो, अजितमाणवपुच्छानिद्देस १ आदयो) सोळसन्नं सुत्तानं इदं नामं कतन्ति तेसञ्ञेव पारायनसमञ्ञाति आह ‘‘पारायने’’ति. केचि ‘‘पारायनिको’’ति पठन्ति. ते किर तापसपब्बज्जूपगमनतो पुब्बे पारायनं अधीयन्ता विचरिंसु. तस्मा अयम्पि पारायनं वत्तेतीति पारायनिकोति वुत्तो. पुच्छतीति कस्मा वुत्तं, ननु पुच्छानिब्बत्तत्ता अतीताति? सच्चमेतं, पुच्छनाकारं पन बुद्धियं विपरिवत्तमानं कत्वा एवमाह.

पुच्छा च नामेसा अदिट्ठजोतनापुच्छा दिट्ठसंसन्दना विमतिच्छेदना अनुमतिपुच्छा कथेतुकम्यतापुच्छा एकंसब्याकरणीया विभज्जब्याकरणीया पटिपुच्छाब्याकरणीया ठपनीया धम्माधिट्ठाना सत्ताधिट्ठानाति अनेकविधा. तस्मा ‘‘किमयं पुच्छा अदिट्ठजोतना’’तिआदिना यथासम्भवं पुच्छा विचेतब्बा. यथा चेत्थ पुच्छाविभागो, एवं विस्सज्जनविभागोपि विस्सज्जनविचये यथासम्भवं वत्तब्बो. पुच्छासभागेन हि विस्सज्जनन्ति. इध पन विमतिच्छेदनं सत्ताधिट्ठानं पुच्छं उदाहरित्वा तत्थ विचयनाकारं दस्सेतुं ‘‘केनस्सु निवुतो लोको’’तिआदिमाह.

तत्थ केनाति कत्तरि करणवचनं. सूति निपातमत्तं, सूति वा संसये निपातो, तेनस्स पञ्हस्स विमतिच्छेदनपुच्छाभावं दस्सेति. निवुतोति पटिच्छादितो. लोकोति सत्तलोको. इच्चायस्मा अजितोति सङ्गीतिकारकवचनं. नप्पकासतीति न पञ्ञायति. किस्साभिलेपनं ब्रूसीति किं अस्स लोकस्स अभिलेपनं वदसि. ‘‘किं स्वाभिलेपन’’न्तिपि पाठो, तस्स किं सु अभिलेपनन्ति पदविभागो.

पदानीति पज्जति एतेहि अत्थोति पदानि, वाक्यानि. पुच्छितानीति पुच्छाभावेन वुत्तानीति अत्थो. एको पञ्होति यदिपि चत्तारि पदानि पुच्छनवसेन वुत्तानि, ञातुं इच्छितो पन अत्थो एको एवाति ‘‘एको पञ्हो’’ति वुत्तं. तत्थ कारणमाह ‘‘एकवत्थुपरिग्गहा’’ति. इदं वुत्तं होति – किञ्चापि निवारणअप्पकासनअभिलेपनमहाभयसङ्खाता पुच्छाय गहिता चत्तारो एते अत्था, ते पनेकं लोकं पतिगुणभूता, लोको पधानभावेन गहितोति तब्बसेन एकोवायं पञ्होति. तेनेवाह ‘‘लोकाधिट्ठान’’न्तिआदि. को पन सो लोकोति? आह ‘‘लोको तिविधो’’तिआदि.

तत्थ रागादिकिलेसबहुलताय कामावचरसत्ता किलेसलोको. झानाभिञ्ञापरिबुद्धिया रूपावचरसत्ता भवलोको. आनेञ्जसमाधिबहुलताय विसदिन्द्रियत्ता अरूपावचरसत्ता इन्द्रियलोको. अथ वा किलिस्सनं किलेसो, विपाकदुक्खन्ति अत्थो. तस्मा दुक्खबहुलताय अपायेसु सत्ता किलेसलोको. तदञ्ञे सत्ता सम्पत्तिभवभावतो भवलोको. तत्थ ये विमुत्तिपरिपाचकेहि इन्द्रियेहि समन्नागता सत्ता, सो इन्द्रियलोकोति वेदितब्बं. परियापन्नधम्मवसेन लोकसमञ्ञाति अरियपुग्गला इध न सङ्गय्हन्ति.

अविज्जाय निवुतो लोकोति चतुरङ्गसमन्नागतेन अन्धकारेन विय रथघटादिधम्मसभावप्पटिच्छादनलक्खणाय अविज्जाय निवुतो पटिच्छादितो लोको. विविच्छाति विचिकिच्छाहेतु. ‘‘विविच्छा मच्छरिय’’न्ति सङ्गहे वुत्तं. पमादाति पमादहेतु. जप्पाभिलेपनन्ति जप्पा तण्हा अस्स लोकस्स मक्कटालेपो विय मक्कटस्स अभिलेपनं सिलेसोति ब्रूमि. दुक्खन्ति जातिआदिकं वट्टदुक्खन्ति अयं पदत्थो. सेसं पाळिया एव विञ्ञायति. इमानि चत्तारि पदानि पुच्छागाथायं वुत्तानि ‘‘इमेही’’ति विस्सज्जनगाथायं वुत्तेहि इमेहि चतूहि पदेहि विस्सज्जितानि. कथन्ति आह ‘‘पठम’’न्तिआदिं. तेन यथाक्कमं पुच्छाविस्सज्जनानि वेदितब्बानीति दस्सेति.

इदानि तं यथाक्कमं पुच्छं विस्सज्जनञ्च सरूपतो दस्सेतुं गाथाय च अत्थं विवरितुं ‘‘केनस्सू’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘नीवरणेही’’ति पदेन वुत्तमेवत्थं पाकटं कत्वा दस्सेतुं ‘‘अविज्जानीवरणा हि सब्बे सत्ता’’तिआदि वुत्तं. एत्थ च ‘‘यथाहा’’तिआदिना सुत्तन्तरदस्सनेन इमस्मिं पञ्हविस्सज्जनविचये अनुगीतिविचयं दस्सेतीति दट्ठब्बं. तत्थ परियायतोति कारणतो. नीवरणसङ्खातानं कामच्छन्दादीनम्पि कारणभावतो पटिच्छादनभावतो च एकंयेव नीवरणं वदामि, न पन अञ्ञेसं नीवरणसभावानं अभावाति अत्थो. यथा च अविज्जाय सति नीवरणानं भावो, एवं अविज्जाय असति न सन्ति नीवरणानीति दस्सेतुं ‘‘सब्बसो’’तिआदि वुत्तं.

तेनाति ‘‘अविज्जाय निवुतो लोको’’ति पदेन. पठमस्स पदस्साति ‘‘केनस्सु निवुतो लोको’’ति पदस्स. युत्ताति योजिता, अनुरूपाति वा अत्थो. एतेन पुच्छानुरूपता विस्सज्जनस्स दस्सिताति पुब्बापरविचयो वुत्तोति वेदितब्बं. ‘‘यो पुग्गलो नीवरणेहि निवुतो’’तिआदिना विविच्छापमादानं अविज्जाय पच्चयभावं दस्सेति. निवुतो एव हि नप्पकासति. विविच्छाति विचिकिच्छा. तेनेवाह – ‘‘विविच्छा नाम वुच्चति विचिकिच्छा’’ति. तत्रायं पदसिद्धि – यथा मिच्छादिट्ठिसम्मादिट्ठियो ‘‘निच्चं अनिच्च’’न्तिआदिना एकंसग्गाहभावेन पवत्तन्ति, न एवमयं. अयं पन अनेकंसग्गाहभावतो ‘‘निच्चं नु खो अनिच्चं नु खो’’तिआदिना विविधं विरुद्धं वा इच्छति एसतीति विविच्छाति. ‘‘सो विचिकिच्छन्तो’’तिआदिना अप्पकासनस्स विविच्छापमादानं कारणभावं विवरति. सुक्के धम्मे न उप्पादियतीति न समादाय वत्तति. नप्पकासन्तीति ते अत्तनो सन्ताने अनुप्पादियमाना कुसला धम्मा तं पुग्गलं पकासं लोके अभिञ्ञातं न करोन्तीति अत्थो. अभिलिम्पतीति मक्कटालेपो विय मक्कटं दारुसिलादीसु पुरिसं रूपादिविसये अल्लीयापेतीति अत्थो. आसत्तिबहुलस्साति आसङ्गबहुलस्स. एवं अभिजप्पाति करित्वाति एवं परियुट्ठानट्ठायिनीति इमिना कारणेन. तत्थाति ताय तण्हाय. लोको अभिलित्तो सिलेसेन मक्खितो विय होतीति अत्थो.

भायति एतस्माति भयं. महन्तं भयं महब्भयं. तेनेवाह – ‘‘दुक्खमस्स महब्भय’’न्ति. दुक्खं दोमनस्सन्ति दुक्खमेव विभत्तन्ति सब्बं दुक्खं विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘तिस्सो दुक्खता’’तिआदि वुत्तं. ओधसोति कदाचि अत्तूपक्कममूलाय कदाचि परूपक्कममूलायातिआदिना विभागेन दुक्खदुक्खताय मुच्चनका विसेसेन रूपावचरा. तथाति ओधसो कदाचि करहचीति एवं आकड्ढति. विपरिणामदुक्खताय मुच्चनका उपेक्खासमापत्तिबहुला विसेसेन अरूपावचरसत्ता. अप्पाबाधाति पदं दुक्खदुक्खताय मुच्चनस्स कारणवचनं. दीघायुकाति विपरिणामदुक्खताय. अरूपदेवा हि लोके विसेसतो दीघायुकाति. इदञ्च मुच्चनमच्चन्तिकं. यस्मा च दुक्खा वेदनापि सङ्खतत्ता अनिच्चतादिसङ्खारदुक्खसभावा एव, तस्मा यतो मुच्चनमच्चन्तिकं, तं अनवसेसपरियादानवसेन सङ्गण्हित्वा दस्सेतुं ‘‘सङ्खारदुक्खताय पना’’तिआदिमाह.

तत्थ उपादियतीति उपादि, विपाकक्खन्धा कटत्ता च रूपं. उपादिस्स सेसं उपादिसेसं, तं नत्थि एतिस्साति अनुपादिसेसा, निब्बानधातु, ताय अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया, इत्थम्भूतलक्खणे चायं करणनिद्देसो. निब्बानधातूति च निब्बायनमत्तं. तस्माति यस्मा सकललोकब्यापिनी सब्बसङ्गाहिनी च सङ्खारदुक्खता, तस्मा. लोकस्साति सम्बन्धे सामिवचनं. तेन ‘‘दुक्खमस्सा’’ति पदस्स अत्थं दस्सेति. एवमेत्थ लोकस्स नीवरणादीनि अजानन्तेन, समयन्तरपरिचयेन वा तत्थ संसयपक्खन्देन एकंसेनेव ब्याकातब्बत्ता सत्ताधिट्ठाना पुच्छा कता, सा च अजाननस्स, संसयस्स वा नीवरणादिविसयताय चतुब्बिधा. पाळियं पन नीवरणादीनं लोको आधारभावेन गाथायं वुत्तोति एको पञ्होति दस्सितन्ति. अयमेत्थ पुच्छाविचयो. विस्सज्जनविचयोपि अदिट्ठजोतिनी विस्सज्जना विमतिच्छेदिनी चातिआदिना पुच्छाविचये वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बो.

एवं एकाधारं पुच्छं दस्सेत्वा इदानि अनेकाधारं दस्सेतुं ‘‘सवन्ति सब्बधी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सवन्तीति सन्दन्ति. सब्बधीति सब्बेसु रूपादीसु आयतनेसु. सोताति तण्हादिसोता. किं निवारणन्ति तेसं किं आवरणं का रक्खा. संवरं ब्रूहीति तं नेसं नीवरणसङ्खातं संवरं कथेहि. केन सोता पिधीयरेति केन धम्मेन तण्हादिसोता पिधिय्यन्ति पच्छिज्जन्तीति अयमेत्थ पदत्थो. सेसं पाळिवसेनेव आवि भविस्सति.

ते द्वे पञ्हाति यदिपि इमिस्सा गाथाय पुच्छावसेन पवत्ताय चत्तारि पदानि चत्तारि वाक्यानि. ञातुं इच्छितस्स पन अत्थस्स दुविधत्ता ते द्वे पञ्हा. कस्माति चे? ‘‘इमेहि बह्वाधिवचनेन पुच्छिता’’ति आह. तत्थायं सङ्खेपत्थो – इमे एताय गाथाय गहिता अत्था यस्मा बहूनि अधिकिच्च पवत्तवचनेन पुच्छिता, तस्मा ते द्वे पञ्हाति. एकतो उपरि बहूति हि सासनवोहारो, तमेव पुच्छाय दुविधत्थविसयतं विवरितुं ‘‘एव’’न्तिआदि वुत्तं. तस्सत्थो – याहि ञातिब्यसनादिसङ्खाताहि पाणवधादीहि एव वा दुग्गतिहेतुभूताहि आपदाहि समं सह, सब्बथा वा अयं लोको आपन्नो अज्झोत्थटो. तंनिमित्तेहि दसहि किलेसवत्थूहि संकिलिट्ठो च, तस्स तं आपन्नाकारं संकिलिट्ठाकारञ्च बुद्धियं कत्वा आह – ‘‘एवं समापन्नस्स एवं संकिलिट्ठस्सा’’ति. वोदायति सुज्झति एतेनाति वोदानं, समथविपस्सना. वुट्ठाति एतेन निमित्ततो पवत्ततो चाति वुट्ठानं, अरियमग्गो.

असमाहितस्साति नानारम्मणेसु विक्खित्तचित्तस्स. सवन्तीति पवत्तन्ति. अभिज्झातिआदि असमाधानहेतुदस्सनं. तेनेवाह – ‘‘एवं असमाहितस्सा’’ति. ‘‘यथाह भगवा’’तिआदिना इधापि अनुगीतिविचयं दस्सेति. सोतानं सवनं येभुय्येन अनुरोधवसेनेवाति आह – ‘‘सवति मनापिकेसु रूपेसू’’ति. एत्थ च चक्खादयो सोतानं द्वारभावेन पवत्तमाना उपचारवसेन सयं सवन्ता विय वुत्ता. इतीति एवं. सब्बाति सब्बस्मा. सब्बथाति सब्बप्पकारेन. इदं वोदानन्ति इदं ‘‘परियुट्ठानविघात’’न्ति वुत्तं परियुट्ठानप्पहानं वोदानं.

विस्सज्जनगाथाय सति तेसं निवारणन्ति विपस्सनासम्पयुत्ता सति कुसलाकुसलानं धम्मानं गतियो समन्वेसमाना तेसं सोतानं निवारणन्ति. सोतानं संवरं ब्रूमीति तमेव सतिं सोतानं संवरं ब्रूमि. पञ्ञायेते पिधीयरेति रूपादीसु अनिच्चतादिपटिवेधसाधिकाय मग्गपञ्ञाय एते सोता सब्बसो पिधिय्यन्ति, उप्पज्जितुं अप्पदानवसेन समुच्छिज्जन्तीति अत्थो.

नाविञ्छतीति अभिज्झादिप्पवत्तिद्वारभावेन चित्तसन्तानं, पुग्गलं वा नाकड्ढति. अनुसयप्पहानं इध पिधानं अधिप्पेतन्ति आह – ‘‘पञ्ञाय अनुसया पहीयन्ती’’ति. यस्मा अनुसयनिमित्तं परियुट्ठानं अनुसयाभावे न होतीति आह ‘‘अनुसयेसू’’तिआदि. इदानि तमेवत्थं उपमाय विभावेन्तो ‘‘तं यथा खन्धवन्तस्सा’’तिआदिमाह. एत्थापि सोतानं निवारणसङ्खातं संवरं पिधानञ्च अजानन्तेन तत्थ वा संसयितेन एकंसिकत्ता धम्माधिट्ठाना पुच्छा कताति इध पुच्छाविचयो वुत्तनयेनेव विस्सज्जनविचयो च वेदितब्बो.

एत्थ च येन अधिप्पायेन ‘‘केनस्सु निवुतो लोको’’ति गाथाय (सु. नि. १०३८; चूळनि. अजितमाणवपुच्छा ५७, अजितमाणवपुच्छानिद्देस १; नेत्ति. ४५) सतिपि निवारणादीनं चतुन्नं पुच्छितब्बभावे एको पञ्होति वुत्तं. तेन ताव सोतानंयेव संवरो पिधानञ्च पुच्छितन्ति सोते एकत्थवसेन गहेत्वा पुच्छाय एकाधिट्ठानभावतो एको पञ्होति वत्तब्बं सिया. सोतानं वा बहुभावतो बहूति यत्तका सोता, तत्तका पञ्हाति. येन पन अधिप्पायेन ‘‘सवन्ति सब्बधि सोता’’ति गाथायं (सु. नि. १०४०; चूळनि. अजितमाणवपुच्छा ५९, अजितमाणवपुच्छानिद्देस ३; नेत्ति. ४५) सोते अनामसित्वा संवरपिधानानं वसेन ‘‘द्वे पञ्हा’’ति वुत्तं. तेन पठमगाथायं सतिपि निवारणादीनं लोकाधारभावे लोकं अनामसित्वा निवारणादीनं विभागेन चत्तारो पञ्हातिपि वत्तब्बन्ति अयं नयो दस्सितोति दट्ठब्बं.

इदानि यस्मा पुच्छन्तो न केवलं पुब्बे अत्तना रचितनियामेनेव पुच्छति, अथ खो देसनाकाले वुत्तधम्मस्स अनुसन्धिं गहेत्वापि पुच्छति, तस्मा तस्स अनुसन्धिं पुच्छाय विचेतब्बाकारं दस्सेन्तो ‘‘यानि सोतानी’’ति गाथाय अनन्तरं ‘‘पञ्ञा चेव सति चा’’ति गाथमाह. तस्सायं सङ्खेपत्थो – यायं भगवता वुत्ता पञ्ञा, या च सति यञ्च तदवसेसं नामरूपं, एतं सब्बम्पि कत्थ निरुज्झति, एतं मे पुट्ठो पब्रूहीति.

विस्सज्जनगाथायं पनस्स यस्मा पञ्ञासतियो नामेनेव सङ्गहं गच्छन्ति, तस्मा ता विसुं न वुत्ता. अयञ्चेत्थ सङ्खेपत्थो – यं मं त्वं, अजित, एतं पञ्हं अपुच्छि – ‘‘कत्थेतं उपरुज्झती’’ति अनन्तरगाथायं (सु. नि. १०४२; चूळनि. अजितमाणवपुच्छा ६१, अजितमाणवपुच्छानिद्देस ५; नेत्ति. ११, ४५), यत्थ तं असेसं उपरुज्झति, तं ते वदामि. तस्स तस्स हि विञ्ञाणस्स निरोधेन सहेव अपुब्बं अचरिमं एत्थेतं उपरुज्झति, एत्थेव विञ्ञाणस्स निरोधेन निरुज्झति, एतं विञ्ञाणनिरोधं तस्स निरोधो नातिवत्ततीति वुत्तं होतीति. अयं पञ्हे अनुसन्धिं पुच्छतीति अनन्तरगाथायं सोतानं परियुट्ठानानुसयप्पहानकिच्चेन सद्धिं सति पञ्ञा च वुत्ता, तं सुत्वा तप्पहाने पञ्ञासतीसु तिट्ठन्तीसु तासं सन्निस्सयेन नामरूपेन भवितब्बं, तथा च सति वट्टति एव. कत्थ नु खो इमासं सनिस्सयानं पञ्ञासतीनं असेसनिरोधोति इमिना अधिप्पायेन अयं पुच्छा कताति आह – ‘‘अयं पञ्हे…पे… धातु’’न्ति. तत्थ अनुसन्धीयति देसना एतायाति अनुसन्धि.

याय पटिपदाय अनुपादिसेसं निब्बानधातुं अधिगच्छन्ति, तं चतुसच्चकम्मट्ठानभावनासङ्खातं पटिपदं सह विसयेन दस्सेतुं ‘‘तीणि च सच्चानी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सङ्खतानीति समेच्च सम्भूय पच्चयेहि कतानीति सङ्खतानि. निरोधधम्मानीति निरुज्झनसभावानि. दुक्खं समुदयो मग्गोति तेसं सरूपदस्सनं. निरोधो पन कथन्ति आह ‘‘निरोधो असङ्खतो’’ति. सो हि केनचि पच्चयेन न सङ्खतोति असङ्खतो. सह विसयेन पहातब्बपहायकसभावेसु अरियसच्चेसु पहायकविभागमुखेन पहातब्बविभागं दस्सेतुं ‘‘तत्थ समुदयो’’तिआदि वुत्तं.

तत्थ अविज्जावसेसाति दस्सनमग्गेन पहीनावसेसा अविज्जाति अत्थो. अयञ्च सेस-सद्दो कामच्छन्दो ब्यापादो मानो उद्धच्चन्ति एत्थापि योजेतब्बो. यथा हि अविज्जा, एवं एतेपि धम्मा अपायगमनीयसभावा पठममग्गेन पहीयन्ति एवाति. ‘‘अविज्जानिरवसेसा’’तिपि पाठो, एत्थापि यथावुत्तेसु कामच्छन्दादिपदेसुपि निरवसेस-सद्दो योजेतब्बो. सावसेसञ्हि पुरिममग्गद्वयेन कामच्छन्दादयो पहीयन्ति, इतरेहि पन निरवसेसन्ति. तेधातुके इमानि दस संयोजनानीति एत्थ तेधातुकेति संयोजनानं विसयदस्सनं. तत्थ हि तानि संयोजनवसेन पवत्तन्ति.

१२. अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं अधिट्ठायाति तं पहायकं पत्वा. यं पनाति एत्थ यन्ति हेतुअत्थे निपातो. इदं खये ञाणन्ति येन ञाणेन हेतुभूतेन ‘‘खीणा मे जाती’’ति अत्तनो जातिया खीणभावं जानाति, इदं एवं पच्चवेक्खणस्स निमित्तभूतं अरहत्तफलञाणं खये ञाणं नाम. नापरं इत्थत्तायाति पजानातीति एत्थापि यन्ति आनेतब्बं ‘‘यं नापरं इत्थत्तायाति पजानाती’’ति. इदं अनुप्पादे ञाणन्ति इधापि पुब्बे वुत्तनयेनेव अरहत्तफलञाणवसेन अत्थो योजेतब्बो. अट्ठसालिनियं (ध. स. अट्ठ. चित्तुप्पादक्कण्ड १३५-१४२) पन ‘‘खये ञाणं किलेसक्खयकरे अरियमग्गे ञाणन्ति वुत्तं. अनुप्पादे ञाणं पटिसन्धिवसेन अनुप्पादभूते तंतंमग्गवज्झकिलेसानं अनुप्पादपरियोसाने उप्पन्ने अरियफले ञाण’’न्ति वुत्तं. इध पन उभयम्पि अरहत्तफलञाणवसेनेव विभत्तं. तेनेवाह – ‘‘इमानि द्वे ञाणानि अञ्ञाताविन्द्रिय’’न्ति, ‘‘आरम्मणसङ्केतेन द्वे नामानि लब्भन्ती’’ति च.

अञ्ञिन्द्रियं हेट्ठिमेसु तीसु फलेसु, उपरिमेसु च तीसु मग्गेसु उप्पत्तिया पुनप्पुनं उप्पज्जमानम्पि अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं विय पठमफलुप्पत्तिया अग्गफलुप्पत्तिया अनुप्पादनिरोधेन निरुज्झतीति आह – ‘‘यञ्च अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रिय’’न्तिआदि. एतेन पहातब्बधम्मा विय दस्सनभावनाहि अग्गफलुप्पत्तिया तदवसेसफलधम्मापि अनुप्पादनिरोधेन निरुज्झन्ति. को पन वादो तेभूमकधम्मानन्ति दस्सेति, एका पञ्ञा अञ्ञाताविन्द्रियत्ता. यदि एका, कथं द्विधा वुत्ताति आह ‘‘अपि चा’’तिआदि. आरम्मणसङ्केतेनाति खये अनुप्पादेति इमाय आरम्मणसमञ्ञाय. सा पजाननट्ठेन पञ्ञाति या पुब्बे सोतानं पिधानकिच्चा वुत्ता पञ्ञा, सा पजाननसभावेन पञ्ञा. इतरा पन यथादिट्ठं यथागहितं आरम्मणं अपिलापनट्ठेन ओगाहनट्ठेन सतीति.

१३. एवं ‘‘पञ्ञा चेव सति चा’’ति पदस्स अत्थं विवरित्वा इदानि ‘‘नामरूप’’न्ति पदस्स अत्थं विवरन्तो ‘‘तत्थ ये पञ्चुपादानक्खन्धा, इदं नामरूप’’न्ति आह. नामरूपञ्च विभागेन दस्सेन्तो सुखग्गहणत्थं पाकटनामरूपमेव विभावेतुं ‘‘तत्थ ये’’तिआदिमाह. तग्गहणेनेव हि सहचरणादिना तदञ्ञे चित्तचेतसिका रूपधम्मा च गहिता होन्तीति. नामग्गहणेन चेत्थ खन्धत्तयमेव गहितन्ति ‘‘नामरूपं विञ्ञाणसम्पयुत्त’’न्ति वुत्तं. तं पन रूपं सम्पयुत्तन्ति? नयिदं सम्पयुत्तपच्चयवसेन वुत्तं. पचुरजनस्स पन अविभागेन गहणीयसभावं सन्धाय वुत्तन्ति दट्ठब्बं.

गाथाय अनुपादिसेसा निब्बानधातु पुच्छिताति तं चतुरिद्धिपादमुखेन अरियमग्गाधिगमेन पत्तब्बन्ति दस्सेन्तो इद्धिपादभावनामूलभूतानि इन्द्रियानि सतिपञ्ञाहि निद्धारेतुं ‘‘तत्थ सति च पञ्ञा च चत्तारि इन्द्रियानी’’ति आह. कुसलाकुसलानं धम्मानं गतियो समन्वेसमाना सति सिज्झन्ती एकन्तेन समाधिं निप्फादेति. सतिग्गहणेन चेत्थ परियुट्ठानप्पहानं इधाधिप्पेतन्ति आह – ‘‘सति द्वे इन्द्रियानि, सतिन्द्रियञ्च समाधिन्द्रियञ्चा’’ति. तथा अनुसयसमुग्घातविधायिनी पञ्ञा सिज्झमाना न विना चतुब्बिधसम्मप्पधानवीरियं सिज्झतीति वुत्तं – ‘‘पञ्ञा द्वे इन्द्रियानि पञ्ञिन्द्रियञ्च वीरियिन्द्रियञ्चा’’ति.

या इमेसु चतूसु इन्द्रियेसूति इमेसु सतिआदीसु चतूसु इन्द्रियेसु निस्सयपच्चयताय अधिट्ठानभूतेसु तंसहजाता एव या सद्दहना. ‘‘इमेहि चतूहि इन्द्रियेही’’तिपि पाळि, तस्सा इमेहि चतूहि इन्द्रियेहि सम्पयुत्ताति वचनसेसो, आरम्मणे अभिप्पसादलक्खणा सद्धा कत्तुकामतासभावस्स छन्दस्स विसेसपच्चयो होतीति आह – ‘‘या सद्धाधिपतेय्या चित्तेकग्गता, अयं छन्दसमाधी’’ति. समाहिते चित्तेति विपस्सनासमाधिना समाहिते चित्ते. इदं पहानन्ति विक्खम्भनप्पहानसाधको समाधि पहानन्ति वुत्तो पजहति एतेनाति कत्वा. ‘‘पधान’’न्तिपि पाठो, अग्गोति अत्थो. तथा हि ‘‘समाधि एकोदी’’ति वुच्चति.

‘‘अस्सासपस्सासा’’तिआदिना कायवचीचित्तसङ्खारसीसेन तंसमुट्ठापका वीरियसङ्खाराव गहिता. ते हि याव भावनानिप्फत्ति ताव एकरसेन सरणतो सङ्कप्पेतब्बतो च सरसङ्कप्पा’’ति वुत्ता ‘‘एवं मे भावना होतू’’ति यथा इच्छिता, तथा पवत्तिया हेतुभावतो. तदुभयन्ति छन्दसमाधिसङ्खातञ्च पधानसङ्खारसङ्खातञ्च वीरियन्ति तं उभयं. उभयमेव हि उपचारवसेन अञ्ञं विय कत्वा ‘‘छन्दसमाधिप्पधानसङ्खारसमन्नागतं इद्धिपाद’’न्ति वुत्तं. अभिन्नम्पि हि उपचारवसेन भिन्नं विय कत्वा वोहरन्ति, यथा ‘‘सिलापुत्तकस्स सरीर’’न्ति.

तत्थ इज्झतीति इद्धि, समिज्झति निप्फज्जतीति अत्थो. इज्झन्ति वा ताय सत्ता इद्धा वुद्धा उक्कंसगता होन्तीति इद्धि, पज्जति एतेनाति पादो, पठमेन अत्थेन इद्धि एव पादो इद्धिपादो, इद्धिकोट्ठासोति अत्थो. दुतियेन अत्थेन इद्धिया पादो पतिट्ठा अधिगमूपायोति इद्धिपादो. तेन हि उपरूपरिविसेससङ्खातं इद्धिं पज्जन्ति पापुणन्ति. विवेकनिस्सितन्ति तदङ्गविवेकनिस्सितं समुच्छेदविवेकनिस्सितं निस्सरणविवेकनिस्सितञ्च इद्धिपादं भावेतीति अत्थो. तथा हि अयं इद्धिपादभावनानुयुत्तो योगी विपस्सनाक्खणे किच्चतो तदङ्गविवेकनिस्सितं अज्झासयतो निस्सरणविवेकनिस्सितं. मग्गक्खणे पन किच्चतो समुच्छेदविवेकनिस्सितं आरम्मणतो निस्सरणविवेकनिस्सितं इद्धिपादं भावेतीति. एस नयो विरागनिस्सितन्तिआदीसु.

विवेकत्ता एव हि विरागादयो, केवलञ्चेत्थ वोस्सग्गो दुविधो परिच्चागवोस्सग्गो च पक्खन्दनवोस्सग्गो चाति. तत्थ परिच्चागवोस्सग्गो विपस्सनाक्खणे तदङ्गवसेन, मग्गक्खणे समुच्छेदवसेन किलेसप्पहानं. पक्खन्दनवोस्सग्गो विपस्सनाक्खणे तन्निन्नभावेन, मग्गक्खणे आरम्मणकरणवसेन निब्बानपक्खन्दनं. तदुभयम्पि इमस्मिं लोकियलोकुत्तरमिस्सके अत्थसंवण्णनानये युज्जति. तथा हि अयं पठमिद्धिपादो यथावुत्तेन पकारेन किलेसे परिच्चजति निब्बानञ्च पक्खन्दति. वोस्सग्गपरिणामिन्ति इमिना पन वचनेन वोस्सग्गत्थं परिणमन्तं परिणतञ्च परिपच्चन्तं परिपक्कञ्चाति अत्थो. अयञ्हि इद्धिपादभावनानुयुत्तो योगी यथा पठमो इद्धिपादो किलेसपरिच्चागवोस्सग्गत्थं निब्बानपक्खन्दनवोस्सग्गत्थञ्च परिपच्चति, यथा च परिपक्को होति, तथा नं भावेतीति. सेसिद्धिपादेसुपि एसेव नयो. अयं पन विसेसो – यथा छन्दं जेट्ठकं कत्वा पवत्तितो समाधि छन्दसमाधि. एवं वीरियं चित्तं वीमंसं जेट्ठकं कत्वा पवत्तितो समाधि वीमंसासमाधीति.

१४. न केवलं चतुत्थइद्धिपादो एव समाधिञाणमूलको, अथ खो सब्बोपीति दस्सेतुं ‘‘सब्बो समाधि ञाणमूलको ञाणपुब्बङ्गमो ञाणानुपरिवत्ती’’ति वुत्तं. यदि एवं कस्मा सो एव वीमंसासमाधीति वुत्तोति? वीमंसं जेट्ठकं कत्वा पवत्तितत्ताति वुत्तोवायमत्थो. तत्थ पुब्बभागपञ्ञाय ञाणमूलको. अधिगमपञ्ञाय ञाणपुब्बङ्गमो. पच्चवेक्खणपञ्ञाय ञाणानुपरिवत्ति. अथ वा पुब्बभागपञ्ञाय ञाणमूलको. उपचारपञ्ञाय ञाणपुब्बङ्गमो. अप्पनापञ्ञाय ञाणानुपरिवत्ति. उपचारपञ्ञाय वा ञाणमूलको. अप्पनापञ्ञाय ञाणपुब्बङ्गमो. अभिञ्ञापञ्ञाय ञाणानुपरिवत्तीति वेदितब्बं.

यथा पुरेति यथा समाधिस्स पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणानुपरिवत्तिभावेन पुरे पुब्बे अतीतासु जातीसु असङ्ख्येय्येसुपि संवट्टविवट्टेसु अत्तनो परेसञ्च खन्धं खन्धूपनिबद्धञ्च दुप्पटिविज्झं नाम नत्थि, तथा पच्छा समाधिस्स अनागतंसञाणानुपरिवत्तिभावेन अनागतासु जातीसु असङ्ख्येय्येसुपि संवट्टविवट्टेसु अत्तनो परेसञ्च खन्धं खन्धूपनिबद्धञ्च दुप्पटिविज्झं नाम नत्थीति अत्थो.

यथा पच्छाति यथा समाधिस्स चेतोपरियञाणानुपरिवत्तिभावेन अनागतेसु सत्तसु दिवसेसु परसत्तानं चित्तं दुप्पटिविज्झं नाम नत्थि, तथा पुरे अतीतेसु सत्तसु दिवसेसु परसत्तानं चित्तं दुप्पटिविज्झं नाम नत्थीति अत्थो. यथा दिवाति यथा दिवसभागे सूरियालोकेन अन्धकारस्स विधमितत्ता चक्खुमन्तानं सत्तानं आपाथगतं चक्खुविञ्ञेय्यं रूपं सुविञ्ञेय्यं. तथा रत्तिन्ति तथा रत्तिभागे चतुरङ्गसमन्नागतेपि अन्धकारे वत्तमाने समाधिस्स दिब्बचक्खुञाणानुपरिवत्तिताय दुप्पटिविज्झं रूपायतनं नत्थि.

यथा रत्तिं तथा दिवाति यथा च रत्तियं तथा दिवापि अतिसुखुमं केनचि तिरोहितं यञ्च अतिदूरे, तं सब्बरूपं दुप्पटिविज्झं नाम नत्थि. यथा च रूपायतने वुत्तं, तथा समाधिस्स दिब्बसोतञाणानुपरिवत्तिताय सद्दायतने च नेतब्बं. तेनेवाह ‘‘इति विवटेन चेतसा’’तिआदि. तत्थ अपरियोनद्धेनाति अभिञ्ञाञाणस्स पारिबन्धककिलेसेहि अनज्झोत्थटेन, अपरियोनद्धत्ता एव सप्पभासं चित्तं. एतेनेव समाधिस्स इद्धिविधञाणानुपरिवत्तितापि वुत्ता एवाति दट्ठब्बं. पञ्चिन्द्रियानीति इद्धिपादसम्पयुत्तानि सेक्खस्स पञ्चिन्द्रियानि अधिप्पेतानीति आह ‘‘कुसलानी’’ति. चित्तसहभूनीतिआदि तेसं विञ्ञाणनिरोधेन निरोधदस्सनत्थं आरद्धं. तथा ‘‘नामरूपञ्चा’’तिआदि. तेनेतं दस्सेति ‘‘न केवलं पञ्चिन्द्रियानि एव, अथ खो नामरूपञ्च विञ्ञाणहेतुकं विञ्ञाणस्स निरोधा निरुज्झती’’ति.

तस्साति विञ्ञाणस्स. हेतूति तण्हाअविज्जादिको. अनाहारन्ति पदस्स अत्थविवरणं. अनभिनन्दितन्ति अभिनन्दनभूताय तण्हाय पहीनत्ता एव अपत्थितं. ततो एव अप्पटिसन्धिकं विञ्ञाणं तं निरुज्झति. यथा च विञ्ञाणं, एवं नामरूपम्पि विञ्ञाणसङ्खातस्स हेतुनो पच्चयस्स च अभावा तप्पच्चयानं सङ्खारादीनं अभावा अहेतु अप्पच्चयं. सेसं पाकटमेव. पुच्छाविस्सज्जनविचयोपि वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बो.

एवं अनुसन्धिपुच्छम्पि दस्सेत्वा हेट्ठा सत्ताधिट्ठाना धम्माधिट्ठाना च पुच्छा विसुं विसुं दस्सिताति इदानि ता सह दस्सेतुं ‘‘ये च सङ्खातधम्मासे’’तिआदि आरद्धं. तत्थायं पदत्थो – सङ्खातधम्माति अनिच्चादिवसेन परिवीमंसितधम्मा, अरहतं एतं अधिवचनं. सेक्खाति सीलादीनि सिक्खमाना अवसेसा अरियपुग्गला. पुथूति बहू सत्तजना. तेसं मे निपको इरियं, पुट्ठो पब्रूहीति तेसं सेखासेखानं निपको पण्डितो त्वं भगवा पटिपत्तिं पुट्ठो मे ब्रूहीति. सेसं पाळिवसेनेव विञ्ञायति.

१५. किस्साति किस्स हेतु, केन कारणेनाति अत्थो. सेखासेखविपस्सना पुब्बङ्गमप्पहानयोगेनाति सेखे असेखे विपस्सनापुब्बङ्गमप्पहाने च पुच्छनयोगेन, पुच्छाविधिनाति अत्थो.

विस्सज्जनगाथायं कामेसु नाभिगिज्झेय्याति वत्थुकामेसु किलेसकामेन न अभिगिज्झेय्य. मनसानाविलो सियाति ब्यापादवितक्कादयो कायदुच्चरितादयो च मनसो आविलभावकरे धम्मे पजहन्तो चित्तेन अनाविलो भवेय्य. यस्मा पन असेक्खो अनिच्चतादिवसेन सब्बधम्मानं परितुलितत्ता कुसलो सब्बधम्मेसु कायानुपस्सनासतिआदीहि च सतो सब्बकिलेसानं भिन्नत्ता उत्तमभिक्खुभावं पत्तो च हुत्वा सब्बइरियापथेसु पवत्तति, तस्मा ‘‘कुसलो…पे… परिब्बजे’’ति आहाति अयं सङ्खेपत्थो.

तत्थ यं पुच्छागाथायं ‘‘निपको’’ति पदं वुत्तं, तं भगवन्तं सन्धाय वुत्तं, भगवतो च नेपक्कं उक्कंसपारमिप्पत्तं अनावरणञाणदस्सनेन दीपेतब्बन्ति अनावरणञाणं ताव कम्मद्वारभेदेहि विभजित्वा सेखासेखपटिपदं दस्सेतुं ‘‘भगवतो सब्बं कायकम्म’’न्तिआदि वुत्तं. तेन सब्बत्थ अप्पटिहतञाणदस्सनेन तथागतस्स सेखासेखपटिपत्तिदेसनाकोसल्लमेव विभावेति. तत्थ को चाति क्व च, कस्मिं विसयेति अत्थो. तं विसयं दस्सेति ‘‘यं अनिच्चे दुक्खे अनत्तनि चा’’ति. इदं वुत्तं होति – ञाणदस्सनं नाम उप्पज्जमानं ‘‘सब्बं सङ्खतं अनिच्चं दुक्खं सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति उप्पज्जति, तस्स पन तस्मिं विसये येन अप्पवत्ति, सो पटिघातोति, एतेन लक्खणत्तयप्पटिवेधस्स दुरभिसम्भवतं अनञ्ञसाधारणतञ्च दस्सेति. लक्खणत्तयविभावनेन हि भगवतो चतुसच्चप्पटिवेधं सम्मासम्बोधिञ्च पण्डिता पटिजानन्ति.

अञ्ञाणं अदस्सनन्ति तं पटिघातं सरूपतो दस्सेति. छळारम्मणसभावप्पटिच्छादको हि सम्मोहो ञाणदस्सनस्स पटिघातोति. यस्मिं विसये ञाणदस्सनं उप्पत्तिरहं, तत्थेव तस्स पटिघातेन भवितब्बन्ति आह – ‘‘यं अनिच्चे दुक्खे अनत्तनि चा’’ति. यथा इध पुरिसोतिआदि उपमादस्सनं. तत्रिदं ओपम्मसंसन्दनं – पुरिसो विय सब्बो लोको, तारकरूपानि विय छ आरम्मणानि, तस्स पुरिसस्स तारकरूपानं दस्सनं विय लोकस्स चक्खुविञ्ञाणादीहि यथारहं छळारम्मणजाननं, तस्स पुरिसस्स तारकरूपानि पस्सन्तस्सापि ‘‘एत्तकानि सतानि, एत्तकानि सहस्सानी’’तिआदिना गणनसङ्केतेन अजाननं विय लोकस्स रूपादिआरम्मणं कथञ्चि जानन्तस्सापि अनिच्चादिलक्खणत्तयानवबोधोति. सेसं पाकटमेव.

इदानि येहि पदेहि भगवता आयस्मतो अजितस्स सेखासेखपटिपदा वुत्ता, तेसं पदानं अत्थं विभजितुं ‘‘तत्थ सेखेना’’तिआदिमाह. तत्थ तत्थाति निपातमत्तं, तस्मिं वा विस्सज्जने. सेखेनाति सिक्खा एतस्स सीलन्ति सेखो, तेन सेखेन. द्वीसु धम्मेसूति दुविधेसु धम्मेसूति अधिप्पायो. परियुट्ठानीयेसूति दोसेन परियुट्ठितेन यत्थ परिवत्तितब्बं, तेसु आघातवत्थूसूति अत्थो. ‘‘पटिघट्ठानीयेसू’’तिपि पाठो, सोयेवत्थो.

एत्थ च गेधपटिसेधचोदनायं गेधनिमित्तो दोसो गेधे सति होतीति ततोपि चित्तस्स रक्खितब्बता निद्धारेत्वा वुत्ता. यस्मा पन भगवता ‘‘कामेसु नाभिगिज्झेय्या’’ति (सु. नि. १०४५; चूळनि. अजितमाणवपुच्छा ६४, अजितमाणवपुच्छानिद्देस ८; नेत्ति. १५-१७) वुत्तं, तस्मा ‘‘तत्थ या इच्छा’’तिआदिना गेधवसेन निद्देसो कतो. अथ वा दोसतो चित्तस्स रक्खितब्बता गाथाय दुतियपादेन वुत्तायेवाति दट्ठब्बा. दुतियपादेन हि सेसकिलेसवोदानधम्मा दस्सिता. तथा हि उप्पन्नानुप्पन्नभेदतो सम्मावायामस्स विसयभावेन सब्बे संकिलेसवोदानधम्मे चतुधा विभजित्वा सम्मप्पधानमुखेन सेखपटिपदं मत्थकं पापेत्वा दस्सेतुं ‘‘सेखो अभिगिज्झन्तो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अनाविलसङ्कप्पोति आविलानं कामसङ्कप्पादीनं अभावेन अनाविलसङ्कप्पो. ततो एव च अनभिगिज्झन्तो वायमति, वीरियं पवत्तेति. कथं वायमतीति आह – ‘‘सो अनुप्पन्नान’’न्तिआदि.

तत्थ सोति उत्तरिविसेसत्थाय पटिपज्जमानो सेक्खो. अनुप्पन्नानन्ति अनिब्बत्तानं. पापकानन्ति लामकानं. अकुसलानं धम्मानन्ति अकोसल्लसम्भूतानं धम्मानं. अनुप्पादायाति न उप्पादनत्थाय. छन्दं जनेतीति कत्तुकम्यतासङ्खातं कुसलच्छन्दं उप्पादेति. वायमतीति पयोगपरक्कमं करोति. वीरियं आरभतीति कायिकचेतसिकवीरियं करोति. चित्तं पग्गण्हातीति तेनेव सहजातवीरियेन चित्तं उक्खिपति. पदहतीति पधानवीरियं करोति. वायमतीतिआदीनि पन चत्तारि पदानि आसेवनाभावनाबहुलीकम्मसातच्चकिरियाहि योजेतब्बानि. उप्पन्नानं पापकानन्ति अनुप्पन्नाति अवत्तब्बतं आपन्नानं पापधम्मानं. पहानायाति पजहनत्थाय. अनुप्पन्नानं कुसलानन्ति अनिब्बत्तानं कोसल्लसम्भूतानं धम्मानं. उप्पादायाति उप्पादनत्थाय. उप्पन्नानन्ति निब्बत्तानं. ठितियाति ठितत्थं. असम्मोसायाति अनस्सनत्थं. भिय्योभावायाति पुनप्पुनं भावाय. वेपुल्लायाति विपुलभावाय. भावनायाति वड्ढिया. पारिपूरियाति परिपूरणत्थायाति अयं ताव पदत्थो.

१६. ‘‘कतमे अनुप्पन्ना’’तिआदि अकुसलधम्मा कुसलधम्मा च यादिसा अनुप्पन्ना यादिसा च उप्पन्ना, ते दस्सेतुं आरद्धं. तत्थ इमे अनुप्पन्नाति इमे कामवितक्कादयो असमुदाचारवसेन वा अननुभूतारम्मणवसेन वा अनुप्पन्ना नाम. अञ्ञथा हि अनमतग्गे संसारे अनुप्पन्ना नाम अकुसला धम्मा नत्थि. वितक्कत्तयग्गहणञ्चेत्थ निदस्सनमत्तं दट्ठब्बं. अकुसलमूलानीति अनुसया एव सब्बेसं अकुसलानं मूलभावतो एवं वुत्ता, न लोभादयो एव. इमे उप्पन्ना अनुसया भूमिलद्धुप्पन्ना असमुग्घाटितुप्पन्नातिआदिउप्पन्नपरियायसब्भावतो नामवसेन उप्पन्ना नाम, न वत्तमानभावेनाति अत्थो. इमे अनुप्पन्ना कुसला धम्माति इमे सोतापन्नस्स सद्धादयो सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नस्स अनुप्पन्ना कुसला धम्मा नाम, को पन वादो पुथुज्जनानन्ति दस्सेति. कुसलसद्दो चेत्थ बाहितिकसुत्ते (म. नि. २.३५८ आदयो) विय अनवज्जपरियायो दट्ठब्बो. इमे उप्पन्ना कुसला धम्माति इमे पठममग्गे सद्धादयो सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नस्स उप्पन्ना कुसला धम्मा नाम.

सतिपट्ठानभावनाय सुनिग्गहितो कामवितक्कोति आह – ‘‘येन कामवितक्कं वारेति, इदं सतिन्द्रिय’’न्ति. अनवज्जसुखपदट्ठानेन अविक्खेपेन चेतोदुक्खसन्निस्सयो विक्खेपपच्चयो ब्यापादवितक्को सुनिग्गहितोति वुत्तं – ‘‘येन ब्यापादवितक्कं वारेति, इदं समाधिन्द्रिय’’न्ति. कुसलेसु धम्मेसु आरद्धवीरियो परापराधं सुखेन सहतीति वीरियेन विहिंसावितक्को सुनिग्गहितोति आह – ‘‘येन विहिंसावितक्कं वारेति, इदं वीरियिन्द्रिय’’न्ति. समाधिआदीनम्पि यथासकंपटिपक्खप्पहानं पञ्ञवन्तस्सेव इज्झतीति इममत्थं दस्सेन्तो आह – ‘‘येन उप्पन्नुप्पन्ने’’तिआदि.

एतेसं यथानिद्धारितानं पञ्चन्नं इन्द्रियानं सविसये जेट्ठकभावं दस्सेतुं ‘‘सद्धिन्द्रियं कत्थ दट्ठब्ब’’न्तिआदि वुत्तं. तं सुविञ्ञेय्यमेव. इमेसञ्च सद्धादीनं सेखानं इन्द्रियानं निब्बत्तिया सब्बेपि सेखा धम्मा मत्थकप्पत्ता होन्तीति दस्सेन्तो ‘‘एवं सेखो’’तिआदिना सेखपटिपदं निगमेति.

१७. एवं सेखपटिपदं विभजित्वा इदानि असेखपटिपदं विभजितुं ‘‘कुसलो सब्बधम्मान’’न्तिआदिमाह. तत्थ सब्बधम्मानन्ति इमिना पदेन वुत्तधम्मे ताव विभजित्वा तत्थ असेक्खस्स कोसल्लं दस्सेतुं ‘‘लोको नामा’’तिआदि वुत्तं. तं वुत्तत्थमेव. किलेसलोकेन भवलोको समुदागच्छतीति कामावचरधम्मं निस्साय रूपारूपावचरधम्मे समुदागमेतीति अत्थो. सोति सो महग्गतधम्मेसु, परित्तमहग्गतधम्मेसु वा ठितो. इन्द्रियानि निब्बत्तेतीति सीलसमाधयो निब्बेधभागिये कत्वा विमुत्तिपरिपाचनीयानि सद्धादीनि इन्द्रियानि उप्पादेति. इन्द्रियेसु भावियमानेसूति यथावुत्तइन्द्रियेसु वड्ढियमानेसु रूपारूपपरिग्गहादिवसेन नेय्यस्स परिञ्ञा भवति.

दस्सनपरिञ्ञाति ञातपरिञ्ञा. भावनापरिञ्ञाति तीरणपरिञ्ञा पहानपरिञ्ञा च. ‘‘सा दुविधेना’’तिआदिना सङ्खेपतो वुत्तमत्थं ‘‘यदा हि सेखो’’तिआदिना विवरति. तत्थ ‘‘निब्बिदासहगतेहि सञ्ञामनसिकारेही’’ति इमिना बलवविपस्सनं दस्सेति. यदा हि सेखोति चेत्थ सिक्खनसीलताय कल्याणपुथुज्जनोपि सेखपदेन सङ्गहितोति कत्वा ‘‘द्वे धम्मा कोसल्लं गच्छन्ति दस्सनकोसल्लञ्चा’’तिआदि वुत्तं. अयमेत्थ अधिप्पायो – यदा कल्याणपुथुज्जनो पुब्बभागसिक्खं सिक्खन्तो निब्बिदासहगतेहि सञ्ञामनसिकारेहि ञेय्यं परिजानाति, तदा तस्स ते विपस्सनाधम्मा दस्सनकोसल्लं पठममग्गञाणं गच्छन्ति सम्पापुणन्ति तेन सद्धिं घटेन्ति. यदा पन सोतापन्नादिसेखो वुत्तनयेन नेय्यं परिजानाति, तदा तस्स ते विपस्सनाधम्मा भावनाकोसल्लं गच्छन्तीति.

तं ञाणन्ति या पुब्बे नेय्यस्स परिञ्ञा वुत्ता, तं नेय्यपरिजाननञाणं. पञ्चविधेन वेदितब्बन्ति विसयभेदेन तस्स भेदं दस्सेति. धम्मानं सलक्खणे ञाणन्ति रूपारूपधम्मानं कक्खळफुसनादिसलक्खणे ञाणं. तं पन यस्मा सब्बं नेय्यं हेतुहेतुफलभेदतो दुविधमेव होति, तस्मा ‘‘धम्मपटिसम्भिदा च अत्थपटिसम्भिदा चा’’ति निद्दिट्ठं.

परिञ्ञाति तीरणपरिञ्ञा अधिप्पेता. यस्मा पनस्स रूपारूपधम्मे सलक्खणतो पच्चयतो च अभिजानित्वा कुसलादिविभागेहि ते परिग्गहेत्वा अनिच्चादिवसेन जानना होति, तस्मा ‘‘एवं अभिजानित्वा या परिजानना, इदं कुसल’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ एवंगहिताति एवं अनिच्चादितो कलापसम्मसनादिवसेन गहिता सम्मसिता. इदं फलं निब्बत्तेन्तीति इदं उदयब्बयञाणादिकं फलं पटिपाटिया उप्पादेन्ति, निमित्तस्स कत्तुभावेन उपचरणतो यथा अरियभावकरानि सच्चानि अरियसच्चानीति. तेसन्ति उदयब्बयञाणादीनं. एवंगहितानन्ति एवंपवत्तितानं. अयं अत्थोति अयं सच्चानं अनुबोधपटिवेधो अत्थो. यथा हि परिञ्ञापञ्ञा सम्मसितब्बधम्मे सम्मसनधम्मे तत्थ सम्मसनाकारं परिजानाति, एवं सम्मसनफलम्पि परिजानातीति कत्वा अयं नयो दस्सितो.

ये अकुसलाति समुदयसच्चमाह. सब्बे हि अकुसला समुदयपक्खियाति. ये कुसलाति मग्गधम्मा सम्मादिट्ठिआदयो. यदिपि फलधम्मापि सच्छिकातब्बा, चतुसच्चप्पटिवेधस्स पन अधिप्पेतत्ता ‘‘कतमे धम्मा सच्छिकातब्बा, यं असङ्खत’’न्ति वुत्तं. अत्थकुसलोति पच्चयुप्पन्नेसु अत्थेसु कुसलो. धम्मकुसलोति पच्चयधम्मेसु कुसलो. पाळिअत्थपाळिधम्मा वा अत्थधम्मा. कल्याणताकुसलोति युत्तताकुसलो, चतुनयकोविदोति अत्थो, देसनायुत्तिकुसलो वा. फलताकुसलोति खीणासवफलकुसलो. ‘‘आयकुसलो’’तिआदीसु आयोति वड्ढि. सा अनत्थहानितो अट्ठुप्पत्तितो च दुविधा. अपायाति अवड्ढि. सापि अत्थहानितो अनट्ठुप्पत्तितो च दुविधा. उपायोति सत्तानं अच्चायिके किच्चे वा भये वा उप्पन्ने तस्स तिकिच्छनसमत्थं ठानुप्पत्तिकारणं, तत्थ कुसलोति अत्थो. खीणासवो हि सब्बसो अविज्जाय पहीनत्ता पञ्ञावेपुल्लप्पत्तो एतेसु आयादीसु कुसलोति. एवं असेखस्स कोसल्लं एकदेसेन विभावेत्वा पुन अनवसेसतो दस्सेन्तो ‘‘महता कोसल्लेन समन्नागतो’’ति आह.

परिनिट्ठितसिक्खस्स असेखस्स सतोकारिताय अञ्ञं पयोजनं नत्थीति वुत्तं ‘‘दिट्ठधम्मसुखविहारत्थ’’न्ति. इदानि यथानिद्दिट्ठं सेखासेखपटिपदं निगमेन्तो ‘‘इमा द्वे चरिया’’तिआदिमाह. तत्थ बोज्झन्ति बुज्झितब्बं. तं चतुब्बिधन्ति तं बोज्झं चतुब्बिधं, चतुसच्चभावतो. एवं जानातीति एवं परिञ्ञाभिसमयादिवसेन यो जानाति. अयं वुच्चतीति अयं असेखो सतिवेपुल्लप्पत्तो निप्परियायेन ‘‘सतो अभिक्कमती’’तिआदिना वुच्चतीति. सेसं उत्तानत्थमेव. इधापि पुच्छाविस्सज्जनविचया पुब्बे वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बा.

एत्तावता च महाथेरो विचयहारं विभजन्तो अजितसुत्तवसेन (सु. नि. १०३ आदयो; चूळनि. अजितमाणवपुच्छा ५७ आदयो, अजितमाणवपुच्छानिद्देस १ आदयो) पुच्छाविचयं विस्सज्जनविचयञ्च दस्सेत्वा इदानि सुत्तन्तरेसुपि पुच्छाविस्सज्जनविचयानं नयं दस्सेन्तो ‘‘एवं पुच्छितब्बं, एवं विस्सज्जितब्ब’’न्ति आह. तत्थ एवन्ति इमिना नयेन. पुच्छितब्बन्ति पुच्छा कातब्बा, आचिक्खितब्बा वा, विवेचेतब्बाति अत्थो. एवं विस्सज्जितन्ति एत्थापि एसेव नयो. सुत्तस्स चातिआदि अनुगीतिविचयनिदस्सनं. अनुगीति अत्थतो च ब्यञ्जनतो च समानेतब्बाति सुत्तन्तरदेसनासङ्खाता अनुगीति अत्थतो ब्यञ्जनतो च संवण्णियमानेन सुत्तेन समाना सदिसी कातब्बा, तस्मिं वा सुत्ते सम्मा आनेतब्बा. अत्थापगतन्ति अत्थतो अपेतं, असम्बन्धत्थं वा दसदाळिमादिवचनं विय. तेनेवाह ‘‘सम्फप्पलापं भवती’’ति. एतेन अत्थस्स समानेतब्बताय कारणमाह. दुन्निक्खित्तस्साति असम्मावुत्तस्स. दुन्नयोति दुक्खेन नेतब्बो, नेतुं वा असक्कुणेय्यो. ब्यञ्जनुपेतन्ति सभावनिरुत्तिसमुपेतं.

एवं अनुगीतिविचयं दस्सेत्वा निद्देसवारे ‘‘सुत्तस्स यो पविचयो’’ति संखित्तेन वुत्तमत्थं विभजितुं ‘‘सुत्तञ्च पविचिनितब्ब’’न्ति वत्वा तस्स विचिननाकारं दस्सेन्तो ‘‘किं इदं सुत्तं आहच्चवचन’’न्तिआदिमाह. तत्थ आहच्चवचनन्ति भगवतो ठानकरणानि आहच्च अभिहन्त्वा पवत्तवचनं, सम्मासम्बुद्धेन सामं देसितसुत्तन्ति अत्थो. अनुसन्धिवचनन्ति सावकभासितं. तञ्हि भगवतो वचनं अनुसन्धेत्वा पवत्तनतो ‘‘अनुसन्धिवचन’’न्ति वुत्तन्ति. नीतत्थन्ति यथारुतवसेन ञातब्बत्थं. नेय्यत्थन्ति निद्धारेत्वा गहेतब्बत्थं. संकिलेसभागियन्तिआदीनं पदानं अत्थो पट्ठानवारवण्णनायं आवि भविस्सति. यस्मा पन भगवतो देसना सोळसविधे सासनपट्ठाने एकं भागं अभजन्ती नाम नत्थि, तस्मा सोपि नयो विचेतब्बभावेन इध निक्खित्तो.

कुहिं इमस्स सुत्तस्साति इमस्स सुत्तस्स कस्मिं पदेसे आदिमज्झपरियोसानेसु. सब्बानि सच्चानि पस्सितब्बानीति दुक्खसच्चं सुत्तस्स ‘‘कुहिं कस्मिं पदेसे कस्मिं वा पदे पस्सितब्बं निद्धारेत्वा विचेतुं, समुदयसच्चं निरोधसच्चं मग्गसच्चं कुहिं पस्सितब्बं दट्ठब्बं निद्धारेत्वा विचेतु’’न्ति एवं सब्बानि सच्चानि उद्धरित्वा विचेतब्बानीति अधिप्पायो. आदिमज्झपरियोसानेति एवं सुत्तं पविचेतब्बन्ति आदितो मज्झतो परियोसानतो च एवं इमिना पुच्छाविचयादिनयेन सुत्तं पविचितब्बन्ति अत्थो. एत्थ च पुच्छाविस्सज्जनपुब्बापरानुगीतिविचया पाळियं सरूपेनेव दस्सिता. अस्सादादिविचयो पन सच्चनिद्धारणमुखेन नयतो दस्सितो, सो निद्देसवारे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. तब्बिचयेनेव च पदविचयो सिद्धोति.

विचयहारविभङ्गवण्णना निट्ठिता.