नयसङ्खेपो

१७. एवं गाथाबन्धवसेन सोळसपि हारे निद्दिसित्वा इदानि नये निद्दिसितुं ‘‘तण्हञ्चा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तण्हञ्च अविज्जम्पि चाति सुत्ते आगतं अत्थतो निद्धारणवसेन वा गहितं तण्हं अविज्जञ्च यो नेतीति सम्बन्धो. यो संवण्णनाविसेसो तं नेति संकिलेसपक्खं पापेति संकिलेसवसेन सुत्तत्थं योजेतीति अधिप्पायो. समथेनाति समाधिना. विपस्सनायाति पञ्ञाय, यो नेति वोदानपक्खं पापेति, तथा सुत्तत्थं योजेतीति अधिप्पायो. सच्चेहि योजयित्वाति नयन्तो च तण्हा च अविज्जा च भवमूलकत्ता समुदयसच्चं, अवसेसा तेभूमकधम्मा दुक्खसच्चं, समथविपस्सना मग्गसच्चं, तेन पत्तब्बा असङ्खतधातु निरोधसच्चन्ति एवं इमेहि चतूहि सच्चेहि योजेत्वा. अयं नयो नन्दियावट्टोति यो तण्हाविज्जाहि संकिलेसपक्खस्स सुत्तत्थस्स समथविपस्सनाहि वोदानपक्खस्स चतुसच्चयोजनमुखेन नयनलक्खणो संवण्णनाविसेसो, अयं नन्दियावट्टो नयो नामाति अत्थो. एत्थ च नयस्स भूमि गाथायं ‘‘नयो’’ति वुत्ता, तस्मा संवण्णनाविसेसोति वुत्तं. न हि अत्थनयो संवण्णना, चतुसच्चपटिवेधस्स अनुरूपो पुब्बभागे अनुगाहणनयो अत्थनयो. तस्स पन या उग्घटितञ्ञुआदीनं वसेन तण्हादिमुखेन नयभूमिरचना, तत्थ नयवोहारो.

१८. अकुसलेति द्वादसचित्तुप्पादसङ्गहिते सब्बेपि अकुसले धम्मे. समूलेहीति अत्तनो मूलेहि, लोभदोसमोहेहीति अत्थो. कुसलेति सब्बेपि चतुभूमके कुसले धम्मे. कुसलमूलेहीति कुसलेहि अलोभादिमूलेहि यो नेति. नयन्तो च कुसलाकुसलं मायामरीचिआदयो विय अभूतं न होतीति भूतं. पटघटादयो विय न सम्मुतिसच्चमत्तन्ति तथं. अकुसलस्स इट्ठविपाकताभावतो कुसलस्स च अनिट्ठविपाकताभावतो विपाके सति अविसंवादकत्ता अवितथं नेति. एवमेतेसं तिण्णम्पि पदानं कुसलाकुसलविसेसनता दट्ठब्बा. अथ वा अकुसलमूलेहि अकुसलानि कुसलमूलेहि च कुसलानि नयन्तो अयं नयो भूतं तथं अवितथं नेति, चत्तारि सच्चानि निद्धारेत्वा योजेतीति अत्थो. दुक्खादीनि हि बाधकादिभावतो अञ्ञथाभावाभावेन भूतानि, सच्चसभावत्ता तथानि, अविसंवादनतो अवितथानि. वुत्तञ्हेतं भगवता ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, तथानि अवितथानि अनञ्ञथानी’’ति (सं. नि. ५.१०९०). तिपुक्खलं तं नयं आहूति यो अकुसलमूलेहि संकिलेसपक्खस्स कुसलमूलेहि वोदानपक्खस्स सुत्तत्थस्स चतुसच्चयोजनमुखेन नयनलक्खणो संवण्णनाविसेसो, तं तिपुक्खलं नयन्ति वदन्तीति अत्थो.

१९. विपल्लासेहीति असुभे सुभन्तिआदिनयप्पवत्तेहि चतूहि विपल्लासेहि. किलेसेति किलिस्सन्ति विबाधियन्तीति किलेसा, संकिलिट्ठधम्मा, संकिलेसपक्खन्ति अत्थो. केचि ‘‘संकिलेसे’’तिपि पठन्ति, किलेससहितेति अत्थो. इन्द्रियेहीति सद्धादीहि इन्द्रियेहि. सद्धम्मेति पटिपत्तिपटिवेधसद्धम्मे, वोदानपक्खन्ति अत्थो. एतं नयन्ति यो सुभसञ्ञादीहि विपल्लासेहि सकलस्स संकिलेसपक्खस्स सद्धिन्द्रियादीहि वोदानपक्खस्स चतुसच्चयोजनवसेन नयनलक्खणो संवण्णनाविसेसो, एतं नयं नयविदू सद्धम्मनयकोविदा, अत्थनयकुसला एव वा सीहविक्कीळितं नयन्ति वदन्तीति अत्थो.

२०. वेय्याकरणेसूति तस्स तस्स अत्थनयस्स योजनत्थं कतेसु सुत्तस्स अत्थविस्सज्जनेसूति अत्थो. तेनेवाह ‘‘तहिं तहि’’न्ति. कुसलाकुसलाति वोदानिया संकिलेसिका च तस्स तस्स नयस्स दिसाभूतधम्मा. वुत्ताति सुत्ततो निद्धारेत्वा कथिता. मनसा वोलोकयतेति ते यथावुत्तधम्मे चित्तेनेव ‘‘अयं पठमा दिसा अयं दुतिया दिसा’’तिआदिना तस्स तस्स नयस्स दिसाभावेन उपपरिक्खति, विचारेतीति अत्थो. ‘‘ओलोकयते ते अबही’’तिपि पाठो. तत्थ तेति ते यथावुत्तधम्मे. अबहीति अब्भन्तरं, चित्ते एवाति अत्थो. तं खु दिसालोचनं आहूति ओलोकयतेति एत्थ यदेतं ओलोकनं, तं दिसालोचनं नाम नयं वदन्ति. खु-ति च निपातो अवधारणे. तेन ओलोकनमेव अयं नयो, न कोचि अत्थविसेसोति दस्सेति.

२१. ओलोकेत्वाति पठमादिदिसाभावेन उपपरिक्खित्वा. दिसालोचनेनाति दिसालोचननयेन करणभूतेन. येन हि विधिना तस्स तस्स अत्थनयस्स योजनाय दिसा ओलोकीयन्ति, सो विधि दिसालोचनन्ति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो. उक्खिपियाति उद्धरित्वा, दिसाभूतधम्मे सुत्ततो निद्धारेत्वाति अत्थो. ‘‘उक्खिपिय यो समानेती’’तिपि पठन्ति, तस्सत्थो – ‘‘यो तेसं दिसाभूतधम्मानं समानयनं करोती’’ति. यन्ति वा किरियापरामसनं. समानेतीति समं, सम्मा वा आनेति तस्स तस्स नयस्स योजनावसेन. के पन आनेति? सब्बे कुसलाकुसले तंतंनयदिसाभूते. अयं नयोति समानेतीति एत्थ यदेतं तंतंनयदिसाभूतधम्मानं समानयनं, अयं अङ्कुसो नाम नयोति अत्थो. एतञ्च द्वयं ‘‘वोहारनयो, कम्मनयो’’ति च वुच्चति.

२२. एवं हारे नये च निद्दिसित्वा इदानि नेसं योजनक्कमं दस्सेन्तो ‘‘सोळस हारा पठम’’न्तिआदिमाह. तत्थ पठमं सोळस हारा ‘‘योजेतब्बा’’ति वचनसेसो. हारसंवण्णना पठमं कातब्बा ब्यञ्जनपरियेट्ठिभावतोति अधिप्पायो. दिसलोचनतोति दिसालोचनेन, अयमेव वा पाठो. अङ्कुसेन हीति हि-सद्दो निपातमत्तं. सेसं उत्तानमेव.