द्वादसपदं

२३. इदानि येसं ब्यञ्जनपदानं अत्थपदानञ्च वसेन द्वादस पदानि सुत्तन्ति वुत्तं, तानि पदानि निद्दिसितुं ‘‘अक्खरं पद’’न्तिआदिमाह. तत्थ अपरियोसिते पदे वण्णो अक्खरं परियायवसेन अक्खरणतो असञ्चरणतो. न हि वण्णस्स परियायो विज्जति, अथ वण्णोति केनट्ठेन वण्णो? अत्थसंवण्णनट्ठेन. वण्णो एव हि इत्तरखणताय अपरापरभावेन पवत्तो पदादिभावेन गय्हमानो यथासम्बन्धं तं तं अत्थं वदति. एकक्खरं वा पदं अक्खरं, केचि पन ‘‘मनसा देसनावाचाय अक्खरणतो अक्खर’’न्ति वदन्ति.

पदन्ति पज्जति अत्थो एतेनाति पदं, तं नामपदं आख्यातपदं उपसग्गपदं निपातपदन्ति चतुब्बिधं. तत्थ ‘‘फस्सो वेदना चित्त’’न्ति एवमादिकं सत्वप्पधानं नामपदं. ‘‘फुसति वेदयति विजानाती’’ति एवमादिकं किरियापधानं आख्यातपदं. किरियाविसेसग्गहणनिमित्तं ‘‘प’’ इति एवमादिकं उपसग्गपदं. किरियाय सत्वस्स च सरूपविसेसप्पकासनहेतुभूतं ‘‘एव’’न्ति एवमादिकं निपातपदं.

ब्यञ्जनन्ति सङ्खेपतो वुत्तं पदाभिहितं अत्थं ब्यञ्जयतीति ब्यञ्जनं, वाक्यं. तं पन अत्थतो पदसमुदायोति दट्ठब्बं. पदमत्तसवनेपि हि अधिकारादिवसेन लब्भमानेहि पदन्तरेहि अनुसन्धानं कत्वाव अत्थसम्पटिपत्ति होतीति वाक्यमेव अत्थं ब्यञ्जयति. निरुत्तीति आकाराभिहितं निब्बचनं निरुत्ति.

निद्देसोति निब्बचनवित्थारो निरवसेसदेसनत्ता निद्देसो. पदेहि वाक्यस्स विभागो आकारो. यदि एवं पदतो आकारस्स को विसेसोति? अपरियोसिते वाक्ये अविभज्जमाने वा तदवयवो पदं. उच्चारणवसेन परियोसिते वाक्ये विभज्जमाने वा तदवयवो आकारोति अयमेतेसं विसेसो. छट्ठं वचनं छट्ठवचनं. आकारो छट्ठवचनं एतस्साति आकारछट्ठवचनं, ब्यञ्जनपदं. एत्थ च ब्यञ्जनन्ति इमस्स पदस्स अनन्तरं वत्तब्बं आकारपदं निद्देसपदानन्तरं वदन्तेन ‘‘आकारछट्ठवचन’’न्ति वुत्तं, पदानुपुब्बिकं पन इच्छन्तेहि तं ब्यञ्जनपदानन्तरमेव कातब्बं. तथा हि वक्खति ‘‘अपरिमाणा ब्यञ्जना अपरिमाणा आकाराति, ब्यञ्जनेहि विवरति आकारेहि विभजती’’ति च. केचि पन ‘‘आकारपदब्यञ्जननिरुत्तियो च निद्देसो’’ति पठन्ति. एत्ताव ब्यञ्जनं सब्बन्ति यानिमानि अक्खरादीनि निद्दिट्ठानि, एत्तकमेव सब्बं ब्यञ्जनं, एतेहि असङ्गहितं ब्यञ्जनं नाम नत्थीति अत्थो.

२४. सङ्कासनाति संखित्तेन कासना. पकासनाति पठमं कासना, कासीयति दीपीयतीति अत्थो. इमिना हि अत्थपदद्वयेन अक्खरपदेहि विभावियमानो अत्थाकारो गहितो. यस्मा अक्खरेहि सुय्यमानेहि सुणन्तानं विसेसविधानस्स कतत्ता पदपरियोसाने पदत्थसम्पटिपत्ति होति. तथा हि वक्खति ‘‘तत्थ भगवा अक्खरेहि सङ्कासेति पदेहि पकासेतीति, अक्खरेहि पदेहि च उग्घाटेती’’ति च.

विवरणाति वित्थारणा. विभजना च उत्तानीकम्मञ्च पञ्ञत्ति च विभजनुत्तानीकम्मपञ्ञत्ति. तत्थ विभजनाति विभागकरणं, उभयेनापि निद्दिसनमाह. इध पुरिमनयेनेव ब्यञ्जनाकारेहि निद्दिसियमानो अत्थाकारो दस्सितोति दट्ठब्बं. उत्तानीकम्मं पाकटकरणं. पकारेहि ञापनं पञ्ञत्ति. द्वयेनापि पटिनिद्दिसनं कथेति. एत्थापि निरुत्तिनिद्देससङ्खातेहि ब्यञ्जनपदेहि निद्दिसियमानो अत्थाकारो वुत्तो, यो पटिनिद्दिसीयतीति वुच्चति. एतेहीति एतेहि एव सङ्कासनादिविनिमुत्तस्स देसनात्थस्स अभावतो. अत्थोति सुत्तत्थो. कम्मन्ति उग्घटनादिकम्मं. सुत्तत्थेन हि देसनाय पवत्तियमानेन उग्घटितञ्ञुआदिवेनेय्यानं चित्तसन्तानस्स पबोधनकिरियानिब्बत्ति. सो च सुत्तत्थो सङ्कासनादिआकारोति. तेन वुत्तं – ‘‘अत्थो कम्मञ्च निद्दिट्ठ’’न्ति.

२५. तीणीति लिङ्गविपल्लासेन वुत्तं, तयोति वुत्तं होति. नवहि पदेहीति नवहि कोट्ठासेहि. अत्थो समायुत्तोति अत्थो सम्मा युत्तो न विना वत्तति. सब्बस्स हि बुद्धवचनस्स चतुसच्चप्पकासनतो अत्थनयानञ्च चतुसच्चयोजनवसेन पवत्तनतो सब्बो पाळिअत्थो अत्थनयत्तयसङ्गहितो सङ्कासनादिआकारविसेसवुत्ति चाति.

२६. इदानि यथानिद्दिट्ठे देसनाहारादिके नेत्तिप्पकरणस्स पदत्थे सुखग्गहणत्थं गणनवसेन परिच्छिन्दित्वा दस्सेन्तो ‘‘अत्थस्सा’’तिआदिमाह. तत्थ चतुब्बीसाति सोळस हारा छ ब्यञ्जनपदानि द्वे कम्मनयाति एवं चतुब्बीस. उभयन्ति छ अत्थपदानि तयो अत्थनयाति इदं नवविधं यथावुत्तं चतुब्बीसविधञ्चाति एतं उभयं. सङ्कलयित्वाति सम्पिण्डेत्वा. ‘‘सङ्खेपयतो’’तिपि पाठो, एकतो करोन्तस्साति अत्थो. एत्तिकाति एतप्पमाणा, इतो विनिमुत्तो कोचि नेत्तिपदत्था नत्थीति अत्थो.

एवं तेत्तिंसपदत्थाय नेत्तिया सुत्तस्स अत्थपरियेसनाय यो ‘‘सोळस हारा पठम’’न्ति नयेहि पठमं हारा संवण्णेतब्बाति हारनयानं संवण्णनाक्कमो दस्सितो, स्वायं हारनयानं देसनाक्कमेनेव सिद्धो. एवं सिद्धे सति अयं आरम्भो इममत्थं दीपेति – सब्बेपिमे हारा नया च इमिना दस्सितक्कमेनेव सुत्तेसु संवण्णनावसेन योजेतब्बा, न उप्पटिपाटियाति.

किं पनेत्थ कारणं, यदेते हारा नया च इमिनाव कमेन देसिताति? यदिपि नायमनुयोगो कत्थचि अनुक्कमे निविसति, अपि च धम्मदेसनाय निस्सयफलतदुपायसरीरभूतानं अस्सादादीनं विभावनसभावत्ता पकतिया सब्बसुत्तानुरूपाति सुविञ्ञेय्यभावतो परेसञ्च संवण्णनाविसेसानं विचयहारादीनं पतिट्ठाभावतो पठमं देसनाहारो दस्सितो.

पदपुच्छाविस्सज्जनपुब्बापरानुगीतीहि सद्धिं देसनाहारपदत्थानं पविचयसभावताय तस्स अनन्तरं विचयो. तथा हि वक्खति ‘‘पदं विचिनति…पे… आणत्तिं विचिनति अनुगीतिं विचिनती’’ति.

विचयेन हारेन पविचितानं अत्थानं युत्तायुत्तिविचारणा युत्ताति युत्तिविचारणभावतो विचयानन्तरं युत्तिहारो वुत्तो. तथा हि वक्खति – ‘‘विचयेन हारेन विचिनित्वा युत्तिहारेन योजेतब्ब’’न्ति.

युत्तायुत्तानंयेव अत्थानं उपपत्तिअनुरूपं कारणपरम्पराय निद्धारणलक्खणं पदट्ठानचिन्तनं कत्तब्बन्ति युत्तिहारानन्तरं पदट्ठानहारो दस्सितो. तथा हि वक्खति – ‘‘यो कोचि उपनिस्सयो यो कोचि पच्चयो च, सब्बो सो पदट्ठान’’न्ति.

युत्तायुत्तानं कारणपरम्पराय परिग्गहितसभावानंयेव च धम्मानं अवुत्तानम्पि एकलक्खणताय गहणं कातब्बन्ति दस्सनत्थं पदट्ठानानन्तरं लक्खणो हारो वुत्तो. तथा हि लक्खणहारविभङ्गे ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना पटिच्चसमुप्पादं दस्सेत्वा ‘‘एवं ये धम्मा एकलक्खणा’’तिआदि वुत्तं.

अत्थतो निद्धारितानम्पि धम्मानं निब्बचनादीनि वत्तब्बानि, न सुत्ते सरूपतो आगतानमेवाति दस्सनत्थं लक्खणानन्तरं चतुब्यूहो वुत्तो. एवञ्हि निरवसेसतो अत्थावबोधो होति, एवञ्च कत्वा ‘‘यदा हि भिक्खु अत्थस्स च नामं जानाति धम्मस्स च नामं जानाति तथा तथा नं अभिनिरोपेती’’ति अनवसेसपरियादानं वक्खति. तथा ‘‘पुनप्पुनं गब्भमुपेती’’ति एत्थ ‘‘ये जरामरणेन अट्टियितुकामा भविस्सन्ति, ते भविस्सन्ति भोजने मत्तञ्ञुनो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारा’’तिआदिना सम्मापटिपत्तिं अधिप्पायभावेन वक्खति.

निब्बचनाधिप्पायनिदानवचनेहि सद्धिं सुत्ते पदत्थानं सुत्तन्तरसंसन्दनसङ्खाते पुब्बापरविचारे दस्सिते तेसं सभागविसभागधम्मन्तरावट्टनं सुखेन सक्का दस्सेतुन्ति चतुब्यूहानन्तरं आवट्टो वुत्तो. तेनेव हि ‘‘आरम्भथ निक्कमथा’’ति गाथायं आरम्भनिक्कमनबुद्धसासनयोगधुननेहि वीरियसमाधिपञ्ञिन्द्रियानि निद्धारेत्वा तदनुयोगस्स मूलं ‘‘पमादो’’ति सुत्तन्तरे दस्सितो पमादो आवट्टितो.

सभागविसभागधम्मावट्टने नियोजिते साधारणासाधारणवसेन संकिलेसवोदानधम्मानं पदट्ठानतो भूमितो च विभागो सक्का सुखेन योजितुन्ति आवट्टानन्तरं विभत्तिहारो वुत्तो. यतो विभत्तिहारविभङ्गे ‘‘कतमे धम्मा साधारणा? द्वे धम्मा साधारणा, नामसाधारणा वत्थुसाधारणा चा’’ति आरभित्वा ‘‘मिच्छत्तनियतानं सत्तानं अनियतानञ्च सत्तानं दस्सनप्पहातब्बा किलेसा साधारणा, पुथुज्जनस्स सोतापन्नस्स च कामरागब्यापादा साधारणा’’तिआदिना सभागविसभागपरियायवन्तेयेव धम्मे विभजिस्सति.

सावज्जानवज्जधम्मानं सप्पटिभागाभावतो तेसं विभागे कते सुत्तागते धम्मे अकसिरेन पटिपक्खतो परिवत्तेतुं सक्काति विभत्तिअनन्तरं परिवत्तनहारो वुत्तो. तथा हि ‘‘सम्मादिट्ठिस्स पुरिसपुग्गलस्स मिच्छादिट्ठि निज्जिण्णा भवती’’ति पटिविभत्तसभावे एव धम्मे परिवत्तनहारविभङ्गे उदाहरिस्सति.

पटिपक्खतो परिवत्तितापि धम्मा परियायवचनेहि बोधेतब्बा, न सुत्ते आगतायेवाति दस्सनत्थं परिवत्तनानन्तरं वेवचनहारो वुत्तो.

एवं ते धम्मा परियायसद्दतोपि विभाविता होन्तीति परियायतो पकासितानं धम्मानं पभेदतो पञ्ञत्तिवसेन विभजनं सुखेन सक्का ञातुन्ति वेवचनहारानन्तरं पञ्ञत्तिहारो वुत्तो. तथा हि सुत्ते आगतधम्मानं परियायपञ्ञत्तिविभागं सुबोधनञ्च पञ्ञत्तिहारविभङ्गे वक्खति.

पभावपरिञ्ञादिपञ्ञत्तिविभागमुखेन पटिच्चसमुप्पादसच्चादिधम्मविभागे कते सुत्ते आगतधम्मानं पटिच्चसमुप्पादादिमुखेन अवधारणं सक्का दस्सेतुन्ति पञ्ञत्तिअनन्तरं ओतरणो हारो वुत्तो. तथा हि ‘‘उद्धं अधो’’ति गाथं उद्दिसित्वा ‘‘विप्पमुत्तो’’ति पदेन असेक्खं विज्जं निद्धारेत्वा ‘‘विज्जुप्पादा अविज्जानिरोधो’’तिआदिना पटिच्चसमुप्पादं उदाहरिस्सति.

धातायतनादीसु ओतारितानं सुत्ते पदत्थानं पुच्छारम्भविसोधनं सक्का सुखेन सम्पादेतुन्ति ओतरणानन्तरं सोधनो हारो वुत्तो. तथा हि वक्खति – ‘‘यत्थ एवं सुद्धो आरम्भो, सो पञ्हो विस्सज्जितो भवती’’तिआदि.

विसोधितेसु सुत्ते पदपदत्थेसु तत्थ लब्भमानसामञ्ञविसेसभावो सुकरो होतीति दस्सेतुं सोधनानन्तरं अधिट्ठानो हारो दस्सितो. सोधनो हि अधिट्ठानस्स बहूपकारो, ततो एव हि ‘‘यथा यथा वा पन पुच्छितं, तथा तथा विस्सज्जयितब्ब’’न्ति वक्खति.

सामञ्ञविसेसभूतेसु साधारणासाधारणेसु धम्मेसु पवेदितेसु परिक्खारसङ्खातस्स साधारणासाधारणरूपस्स पच्चयहेतुरासिस्स पभेदो सुविञ्ञेय्योति अधिट्ठानानन्तरं परिक्खारो वुत्तो. तथा हि वक्खति ‘‘असाधारणलक्खणो हेतु, साधारणलक्खणो पच्चयो. यथा किं भवे, यथा अङ्कुरस्स निब्बत्तिया बीजं असाधारणं, पथवी आपो च साधारणा’’तिआदि.

असाधारणे साधारणे च कारणे दस्सिते तस्स अत्तनो फलेसु कारणाकारो तेसं हेतुफलानं पभेदतो देसनाकारो भावेतब्बपहातब्बधम्मानं भावनापहानानि च निद्धारेत्वा वुच्चमानानि सम्मा सुत्तस्स अत्थं तथत्तावबोधाय संवत्तन्तीति परिक्खारानन्तरं समारोपनो हारो दस्सितोति. इदं हारानं अनुक्कमकारणं.

नयानं पन वेनेय्यत्तयप्पयोजितत्ता अत्थनयत्तयूपदेसस्स तदनुक्कमेनेव नन्दियावट्टादीनं तिण्णं अत्थनयानं कमो वेदितब्बो. उग्घटितञ्ञुआदयो हि तयो वेनेय्या नन्दियावट्टादयो पयोजेन्ति. तस्मा ते उद्देसनिद्देसपटिनिद्देसा विय यथाक्कमं तेसं उपकाराय सवंत्तन्तीति. तथा हि नेसं चत्तारो छ अट्ठ च मूलपदा निद्दिट्ठा. इतरस्स पन नयद्वयस्स अत्थनयत्तयस्स भूमिया आलोचनं तस्स तत्थ समानयनञ्चाति इमिना कारणेन उद्देसक्कमो वेदितब्बो. न हि सक्का अनोलोकेत्वा समानेतुन्ति.

एतपरमता च हारानं एत्तकेहि पकारविसेसेहि अत्थनयत्तयसहितेहि सुत्तस्स अत्थो निद्धारियमानो वेनेय्यानं अलमनुत्तराय पठमाय भूमिया समधिगमायाति वेदितब्बो. दस्सनभूमिसमनुप्पत्तिअत्था हि नेत्तिप्पकरणदेसनाति. अथ वा एतदन्तोगधत्ता सब्बेसं सुत्तस्स संवण्णनाविसेसानं एत्तावता हारानं दट्ठब्बा. यत्तका हि सुत्तस्स संवण्णनाविसेसा, सब्बे ते नेत्तिउपदेसायत्ताति वुत्तोवायमत्थो.

तथा हि ये केचि सुत्तस्स संवण्णनापकारा निद्दिसीयन्ति. सेय्यथिदं – सुत्तस्स समुट्ठानं वत्तब्बं, अधिप्पायो विभावेतब्बो, अनेकधा पदत्थो संवण्णेतब्बो, विधि अनुवादो च वेदितब्बो, विरोधो समाधातब्बो, अनुसन्धिया अनुरूपं निगमेतब्बन्ति. तथा सुत्तस्स पयोजनं पिण्डत्थो पदत्थो अनुसन्धि चोदना परिहारो च अत्थं वदन्तेन वत्तब्बाति. तथा उपोग्घाटपदविग्गहपदत्थचालनापच्चुपट्ठानानि वत्तब्बानीति.

तथा तिस्सो कथा एकनाळिका चतुरस्सा निसिन्नवत्तिका. तत्थ पाळिं वत्वा एकेकपदस्स अत्थकथनं एकनाळिका नाम.

पटिपक्खं दस्सेत्वा पटिपक्खस्स उपमं दस्सेत्वा सपक्खं दस्सेत्वा सपक्खस्स उपमं दस्सेत्वा कथनं चतुरस्सा नाम.

विसभागधम्मवसेनेव परियोसानं गन्त्वा पुन सभागधम्मवसेनेव परियोसानगमनं निसिन्नवत्तिका नाम.

भेदकथाय तत्वकथाय परियायवचनेहि च सुत्तं संवण्णेतब्बन्ति च एवमादयो. तेसम्पि एत्थेव अवरोधो, यस्मा ते इध कतिपयहारसङ्गहिताति.

नयानं पन यस्मा उग्घटितञ्ञुआदयो तयो एव वेनेय्या सच्चाभिसमयभागिनो तदत्थाय च अत्थनयदेसना, तस्मा सतिपि संकिलेसवोदानधम्मानं यथावुत्तमूलपदभेदतो वड्ढेत्वा विभजितब्बप्पकारे तथा मूलपदानि अवड्ढेत्वा वेनेय्यत्तयवसेनेव एतपरमता वुत्ता. नवसु नवसु एव हि मूलपदेसु सब्बेसं संकिलेसवोदानधम्मानं अन्तोगधभावतो न तानि वड्ढेतब्बानि वेनेय्यत्तयाधिकारतो न हापेतब्बानीति नयानं एतपरमता दट्ठब्बा.

कम्मनयानं पन आलोचनसमानयनतो अञ्ञस्स पकारन्तरस्स असम्भवतो एतपरमता. हेत्वादीति एत्थ आदिसद्देन फलभूमिउपनिसासभागविसभागलक्खणनयादयो परिग्गहिता. तेसु हेतूति कारणं, यो धम्मोतिपि वुच्चति, सो पन पच्चयभावेन एकविधो. कारको सम्पापकोति दुविधो. पुन कारको ञापको सम्पापकोति तिविधो. हेतुहेतु पच्चयहेतु उत्तमहेतु साधारणहेतूति चतुब्बिधो. पच्चयधम्मो कुसलो अकुसलो सद्दो अरियमग्गोति पञ्चविधो. तथा सभागहेतु असभागहेतु अज्झत्तिकहेतु बाहिरहेतु जनकहेतु परिग्गाहकहेतु साधारणहेतु असाधारणहेतु समनन्तरहेतु परम्परहेतु सहजातहेतु असहजातहेतु सासवहेतु अनासवहेतूतिआदिना अनेकविधो चाति वेदितब्बो.

फलम्पि पच्चयुप्पन्नभावेन एकविधं. अधिगन्तब्बतोपि सम्पापकहेतुवसेन फलपरियायो लब्भतीति निब्बत्तेतब्बअधिगन्तब्बभावतो दुविधं. ञापेतब्बनिब्बत्तेतब्बपत्तब्बतो तिविधं. पच्चयुप्पन्नविपाककिरियावचनत्थनिब्बानवसेन पञ्चविधं. सभागहेतुनिब्बत्तं असभागहेतुनिब्बत्तन्ति एवमादिवसेन अनेकविधञ्चाति वेदितब्बं. तथा लोकियं लोकुत्तरन्ति. तत्थ लोकुत्तरं चत्तारि सामञ्ञफलानि. लोकियफलं दुविधं कायिकं मानसञ्च. तत्थ कायिकं पञ्चद्वारिकं, अवसिट्ठं मानसं. यञ्च ताय ताय सुत्तदेसनाय साधेतब्बं, तदपि फलन्ति.

भूमीति सासवभूमि अनासवभूमि सङ्खतभूमि असङ्खतभूमि दस्सनभूमि भावनाभूमि पुथुज्जनभूमि सेक्खभूमि असेक्खभूमि सावकभूमि पच्चेकबुद्धभूमि सम्मासम्बुद्धभूमि झानभूमि असमाहितभूमि पटिपज्जमानभूमि पटिपन्नभूमि पठमाभूमि याव चतुत्थीभूमि कामावचरभूमि याव लोकुत्तरभूमीति बहुविधा. तत्थ सासवभूमि परित्तमहग्गता धम्मा. अनासवभूमि अप्पमाणा धम्मा. सङ्खतभूमि निब्बानवज्जा सब्बे सभावधम्मा. असङ्खतभूमि अप्पच्चया धम्मा. दस्सनभूमि पठममग्गफलधम्मा. भावनाभूमि अवसिट्ठमग्गफलधम्मा. पुथुज्जनभूमि हीनमज्झिमा धम्मा. सेक्खभूमि चत्तारो अरियमग्गधम्मा हेट्ठिमा च तयो फलधम्मा. असेक्खभूमि अग्गफलधम्मा. सावकपच्चेकबुद्धबुद्धधम्मा सावकादिभूमियो. झानभूमि झानधम्मा. असमाहितभूमि झानवज्जिता धम्मा. पटिपज्जमानभूमि मग्गधम्मा. पटिपन्नभूमि फलधम्मा. पठमादिभूमियो सह फलेन चत्तारो मग्गा अपरियापन्ना धम्मा ‘‘पठमाय भूमिया पत्तिया’’तिआदिवचनतो. कामावचरादिभूमियो कामावचरादिधम्मा. ये च धम्मा तेसं तेसं हारनयानं पतिट्ठानभावेन सुत्तेसु निद्धारीयन्ति, तेपि भूमियोति विञ्ञातब्बा.

उपनिसाति बलवकारणं, यो उपनिस्सयपच्चयोति वुच्चति. यञ्च सन्धाय सुत्ते ‘‘दुक्खूपनिसा सद्धा सद्धूपनिसं ‘सील’न्ति याव विमुत्तूपनिसं विमुत्तिञाणदस्सन’’न्ति वुत्तं. अपि च उपनिसाति तस्मिं तस्मिं समये सिद्धन्ते हदयभूतं अब्भन्तरं वुच्चति. इधापि नेत्तिहदयं, यं सम्मा परिग्गण्हन्ता धम्मकथिका तस्मिं तस्मिं सुत्ते आगतधम्ममुखेन सब्बहारनययोजनाय समत्था होन्ति. किं पनेतं नेत्तिहदयं? यदिदं एतस्सेव तेत्तिंसविधस्स पकरणपदत्थसोळसस्स अट्ठवीसतिविधपट्ठानविभङ्गसहितस्स विसयो सह निमित्तविभागेन असङ्करतो ववत्थितो.

सेय्यथिदं – देसनाहारस्स अस्सादादयो विसयो, तस्स अस्सादादिविभावनलक्खणत्ता. तस्स अस्सादो सुखं सोमनस्सन्ति एवमादिविभागो, तस्स निमित्तं इट्ठारम्मणादि, अयञ्च अत्थो देसनाहारविचयहारनिद्देसवण्णनायं वित्थारतो पकासितो एव. सुत्ते आगतधम्मस्स सभागविसभागधम्मावट्टनविसयो आवट्टहारो, तदुभयआवट्टनलक्खणत्ता. सुत्ते आगतधम्मानं पच्चनीकधम्मविसयो परिवत्तनहारो, पटिपक्खधम्मपरिवत्तनलक्खणत्ता. पदट्ठानपरिक्खारेसु आसन्नकारणं उपनिस्सयकारणञ्च पदट्ठानं, हेतु परिक्खारोति अयमेतेसं विसेसो.

सभागविसभागधम्मा च तेसं तेसं धम्मानं अनुकूलपटिकूलधम्मा यथाक्कमं वेदितब्बा. यथा – सम्मादिट्ठिया सम्मासङ्कप्पो सभागो, मिच्छासङ्कप्पो विसभागोति इमिना नयेन सब्बं सभागविसभागतो वेदितब्बं.

लक्खणन्ति सभावो. सो हारनयानं निद्देसे विभावितो एव.

यं पनेतं हेतुआदिविसेसविनिमुत्तं हारनयानं योजनानिबन्धनं, सो नयो. यथाह – लक्खणहारे ‘‘एवं ये धम्मा एकलक्खणा किच्चतो च लक्खणतो च सामञ्ञतो चा’’तिआदि. तथा विचयेन हारेन विचिनित्वा युत्तिहारेन योजेतब्बाति. तथा सोधनहारादीसु सुद्धो आरम्भो होति, सो पञ्हो विस्सज्जितो भवतीति एवमादि. एकत्तादयोपि नया इध नयोति गहेतब्बा.

एवं हेतुफलादीनि उपधारेत्वा नेसं वसेन तत्थ तत्थ सुत्ते लब्भमानपदत्थनिद्धारणमुखेन यथालक्खणं एते हारा नया च योजेतब्बा. विसेसतो पन पदट्ठानपरिक्खारा हेतुवसेन. देसनाविचयचतुब्यूहसमारोपना हेतुफलवसेन. तथा वेवचनपञ्ञत्तिओतरणसोधना फलवसेनेवाति केचि. विभत्ति हेतुभूमिवसेन. परिवत्तो विसभागवसेन. आवट्टो सभागविसभागवसेन. लक्खणयुत्तिअधिट्ठाना नयवसेन योजेतब्बाति. एत्तावता च यं वुत्तं –

‘‘सामञ्ञतो विसेसेन, पदत्थो लक्खणं कमो;

एत्तावता च हेत्वादी, वेदितब्बा हि विञ्ञुना’’ति.

अयं गाथा वुत्तत्था होति.

निद्देसवारवण्णना निट्ठिता.