हारसङ्खेपो

१. या पन अस्सादादीनवतातिआदिका निद्देसगाथा, तासु अस्सादादीनवताति अस्सादो आदीनवताति पदविभागो. आदीनवताति च आदीनवो एव. केचि ‘‘अस्सादादीनवतो’’ति पठन्ति, तं न सुन्दरं. तत्थ अस्सादीयतीति अस्सादो, सुखं सोमनस्सञ्च. वुत्तञ्हेतं – ‘‘यं, भिक्खवे, पञ्चुपादानक्खन्धे पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु अस्सादो’’ति (म. नि. १.१६६; सं. नि. ३.२६). यथा चेतं सुखं सोमनस्सं, एवं इट्ठारम्मणम्पि. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘सो तदस्सादेति तं निकामेती’’ति ‘‘रूपं अस्सादेति अभिनन्दति, तं आरब्भ रागो उप्पज्जती’’ति (पट्ठा. १.१.४२४), ‘‘संयोजनीयेसु, भिक्खवे, धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो’’ति (सं. नि. २.५३) च. अस्सादेति एतायाति वा अस्सादो, तण्हा. तण्हाय हि कारणभूताय पुग्गलो सुखम्पि सुखारम्मणम्पि अस्सादेति. यथा च तण्हा, एवं विपल्लासापि. विपल्लासवसेन हि सत्ता अनिट्ठम्पि आरम्मणं इट्ठाकारेन अस्सादेन्ति, एवं वेदनाय सब्बेसं तेभूमकसङ्खारानं तण्हाय विपल्लासानञ्च अस्सादविचारो वेदितब्बो.

कथं पन दुक्खादुक्खमसुखवेदनानं अस्सादनीयताति? विपल्लासतो सुखपरियायसब्भावतो च. तथा हि वुत्तं – ‘‘सुखा खो, आवुसो विसाख, वेदना ठितिसुखा विपरिणामदुक्खा. दुक्खा वेदना ठितिदुक्खा विपरिणामसुखा, अदुक्खमसुखा वेदना ञाणसुखा अञ्ञाणदुक्खा’’ति (म. नि. १.४६५). तत्थ वेदनाय अट्ठसतपरियायवसेन, तेभूमकसङ्खारानं निक्खेपकण्डरूपकण्डवसेन, तण्हाय संकिलेसवत्थुविभङ्गे निक्खेपकण्डे च तण्हानिद्देसवसेन, विपल्लासानं सुखसञ्ञादिवसेन द्वासट्ठिदिट्ठिगतवसेन च विभागो वेदितब्बो.

आदीनवो दुक्खा वेदना तिस्सोपि वा दुक्खता. अथ वा सब्बेपि तेभूमका सङ्खारा आदीनवो. आदीनं अतिविय कपणं वाति पवत्ततीति हि आदीनवो, कपणमनुस्सो, एवंसभावा च तेभूमका धम्मा अनिच्चतादियोगेन. यतो तत्थ आदीनवानुपस्सना आरद्धविपस्सकानं यथाभूतनयोति वुच्चति. तथा च वुत्तं – ‘‘यं, भिक्खवे, पञ्चुपादानक्खन्धा अनिच्चा दुक्खा विपरिणामधम्मा, अयं पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु आदीनवो’’ति. तस्मा आदीनवो दुक्खसच्चनिद्देसभूतानं जातियादीनं अनिच्चतादीनं द्वाचत्तालीसाय आकारानञ्च वसेन विभजित्वा निद्दिसितब्बो.

निस्सरति एतेनाति निस्सरणं, अरियमग्गो. निस्सरतीति वा निस्सरणं निब्बानं. उभयम्पि सामञ्ञनिद्देसेन एकसेसेन वा ‘‘निस्सरण’’न्ति वुत्तं. पि-सद्दो पुरिमानं पच्छिमानञ्च सम्पिण्डनत्थो. तत्थ अरियमग्गपक्खे सतिपट्ठानादीनं सत्तत्तिंसबोधिपक्खियधम्मानं कायानुपस्सनादीनञ्च तदन्तोगधभेदानं वसेन निस्सरणं विभजित्वा निद्दिसितब्बं.

निब्बानपक्खे पन किञ्चापि असङ्खताय धातुया निप्परियायेन विभागो नत्थि. परियायेन पन सोपादिसेसनिरुपादिसेसभेदेन. यतो वा तं निस्सटं, तेसं पटिसम्भिदामग्गे (पटि. म. १.३) दस्सितप्पभेदानं चक्खादीनं छन्नं द्वारानं रूपादीनं छन्नं आरम्मणानं तंतंद्वारप्पवत्तानं छन्नं छन्नं विञ्ञाणफस्सवेदनासञ्ञाचेतनातण्हावितक्कविचारानं पथवीधातुआदीनं छन्नं धातूनं दसन्नं कसिणायतनानं असुभानं केसादीनं द्वत्तिंसाय आकारानं पञ्चन्नं खन्धानं द्वादसन्नं आयतनानं अट्ठारसन्नं धातूनं लोकियानं इन्द्रियानं कामधातुआदीनं तिस्सन्नं धातूनं कामभवादीनं तिण्णं तिण्णं भवानं चतुन्नं झानानं अप्पमञ्ञानं आरुप्पानं द्वादसन्नं पटिच्चसमुप्पादङ्गानञ्चाति एवमादीनं सङ्खतधम्मानं निस्सरणभावेन च विभजित्वा निद्दिसितब्बं.

फलन्ति देसनाफलं. किं पन तन्ति? यं देसनाय निप्फादीयति. ननु च निब्बानाधिगमो भगवतो देसनाय निप्फादीयति. निब्बानञ्च ‘‘निस्सरण’’न्ति इमिना वुत्तमेवाति? सच्चमेतं, तञ्च खो परम्पराय. इध पन पच्चक्खतो देसनाफलं अधिप्पेतं. तं पन सुतमयञाणं. अत्थधम्मवेदादिअरियमग्गस्स पुब्बभागप्पटिपत्तिभूता छब्बिसुद्धियो. यञ्च तस्मिं खणे मग्गं अनभिसम्भुणन्तस्स कालन्तरे तदधिगमकारणभूतं सम्पत्तिभवहेतु च सिया. तथा हि वक्खति – ‘‘अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्च, एवं मच्चुतरो सियाति (सु. नि. ११२५; कथा. २२६; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छा १४४, मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८८; नेत्ति. ५; पेटको. २२) इदं फल’’न्ति, ‘‘धम्मो हवे रक्खति धम्मचारिन्ति इदं फल’’न्ति (जा. १.१०.१०२-१०३; १.१५.३८५) च. एतेन नयेन देवेसु च मानुसेसु च आयुवण्णबलसुखयसपरिवारआधिपतेय्यसम्पत्तियो उपधिसम्पत्तियो चक्कवत्तिसिरी देवरज्जसिरी चत्तारि सम्पत्तिचक्कानि सीलसम्पदा समाधिसम्पदा तिस्सो विज्जा छ अभिञ्ञा चतस्सो पटिसम्भिदा सावकबोधि पच्चेकबोधि सम्मासम्बोधीति सब्बापि सम्पत्तियो पुञ्ञसम्भारहेतुका भगवतो देसनाय साधेतब्बताय फलन्ति वेदितब्बा.

उपायोति अरियमग्गपदट्ठानभूता पुब्बभागप्पटिपदा. सा हि पुरिमा पुरिमा पच्छिमाय पच्छिमाय अधिगमूपायभावतो परम्पराय मग्गनिब्बानाधिगमस्स च हेतुभावतो उपायो. या च पुब्बे वुत्तफलाधिगमस्स उपायपटिपत्ति. केचि पन ‘‘सह विपस्सनाय मग्गो उपायो’’ति वदन्ति, तेसं मतेन निस्सरणन्ति निब्बानमेव वुत्तं सिया. फलं विय उपायोपि पुब्बभागोति वुत्तं सिया, यं पन वक्खति ‘‘सब्बे धम्मा…पे… विसुद्धियाति (ध. प. २७९; थेरगा. ६७८) अयं उपायो’’ति. एत्थापि पुब्बभागप्पटिपदा एव उदाहटाति सक्का विञ्ञातुं. यस्मा पन ‘‘ते पहाय तरे ओघन्ति इदं निस्सरण’’न्ति अरियमग्गस्स निस्सरणभावं वक्खति. अरियमग्गो हि ओघतरणन्ति.

आणत्तीति आणारहस्स भगवतो वेनेय्यजनस्स हितसिद्धिया ‘‘एवं पटिपज्जाही’’ति विधानं. तथा हि वक्खति ‘‘सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सु, मोघराजाति (सु. नि. ११२५; कथा. २२६; नेत्ति. ५; पेटको. २२; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छा १४४, मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८८) आणत्ती’’ति.

योगीनन्ति चतुसच्चकम्मट्ठानभावनाय युत्तप्पयुत्तानं वेनेय्यानं, अत्थायाति वचनसेसो. देसनाहारोति एतेसं यथावुत्तानं अस्सादादीनं विभजनलक्खणो संवण्णनाविसेसो देसनाहारो नामाति अत्थो. एत्थाह – किं पनेतेसं अस्सादादीनं अनवसेसानं वचनं देसनाहारो, उदाहु एकच्चानन्ति? निरवसेसानंयेव. यस्मिञ्हि सुत्ते अस्सादादीनवनिस्सरणानि सरूपतो आगतानि, तत्थ वत्तब्बमेव नत्थि. यत्थ पन एकदेसेन आगतानि, न वा सरूपेन. तत्थ अनागतं अत्थवसेन निद्धारेत्वा हारो योजेतब्बो. अयञ्च अत्थो देसनाहारविभङ्गे आगमिस्सतीति इध न पपञ्चितो.

२. यं पुच्छितन्ति या पुच्छा, विचियमानाति वचनसेसो. विस्सज्जितं अनुगीतीति एत्थापि एसेव नयो. तत्थ विस्सज्जितन्ति विस्सज्जना, सा एकंसब्याकरणादिवसेन चतुब्बिधं ब्याकरणं. च-सद्दो सम्पिण्डनत्थो, तेन गाथायं अवुत्तं पदादिं सङ्गण्हाति. ता पन पुच्छाविस्सज्जना कस्साति आह ‘‘सुत्तस्सा’’ति. एतेन सुत्ते आगतं पुच्छाविस्सज्जनं विचेतब्बन्ति दस्सेति. या च अनुगीतिति वुत्तस्सेव अत्थस्स या अनु पच्छा गीति अनुगीति, सङ्गहगाथा, पुच्छाय वा अनुरूपा गीति. एतेन पुब्बापरं गहितं. ब्याकरणस्स हि पुच्छानुरूपता इध पुब्बापरं अधिप्पेतं. या ‘‘पुच्छानुसन्धी’’ति वुच्चति. पुरिमं ‘‘सुत्तस्सा’’ति पदं पुब्बापेक्खन्ति पुन ‘‘सुत्तस्सा’’ति वुत्तं. तेन सुत्तस्स निस्सयभूते अस्सादादिके परिग्गण्हाति. एत्तावता विचयहारस्स विसयो निरवसेसेन दस्सितो होति. तथा च वक्खति विचयहारविभङ्गे ‘‘पदं विचिनति…पे… अनुगीतिं विचिनती’’ति.

तत्थ सुत्ते सब्बेसं पदानं अनुपुब्बेन अत्थसो ब्यञ्जनसो च विचयो पदविचयो. ‘‘अयं पुच्छा अदिट्ठजोतना दिट्ठसंसन्दना विमतिच्छेदना अनुमतिपुच्छा कथेतुकम्यतापुच्छा सत्ताधिट्ठाना धम्माधिट्ठाना एकाधिट्ठाना अनेकाधिट्ठाना सम्मुतिविसया परमत्थविसया अतीतविसया अनागतविसया पच्चुप्पन्नविसया’’तिआदिना पुच्छाविचयो वेदितब्बो. ‘‘इदं विस्सज्जनं एकंसब्याकरणं विभज्जब्याकरणं पटिपुच्छाब्याकरणं ठपनं सावसेसं निरवसेसं सउत्तरं अनुत्तरं लोकियं लोकुत्तर’’न्तिआदिना विस्सज्जनविचयो.

‘‘अयं पुच्छा इमिना समेति, एतेन न समेती’’ति पुच्छितत्थं आनेत्वा विचयो पुब्बेनापरं संसन्दित्वा च विचयो पुब्बापरविचयो. ‘‘अयं अनुगीति वुत्तत्थसङ्गहा अवुत्तत्थसङ्गहा तदुभयत्थसङ्गहा कुसलत्थसङ्गहा अकुसलत्थसङ्गहा’’तिआदिना अनुगीतिविचयो. अस्सादादीसु सुखवेदनाय ‘‘इट्ठारम्मणानुभवनलक्खणा’’तिआदिना, तण्हाय ‘‘आरम्मणग्गहणलक्खणा’’तिआदिना, विपल्लासानं ‘‘विपरीतग्गहणलक्खणा’’तिआदिना, अवसिट्ठानं तेभूमकधम्मानं ‘‘यथासकलक्खणा’’तिआदिना सब्बेसञ्च द्वावीसतिया तिकेसु द्वाचत्तालीसाधिके च दुकसते लब्भमानपदवसेन तंतंअस्सादत्थविसेसनिद्धारणं अस्सादविचयो.

दुक्खवेदनाय ‘‘अनिट्ठानुभवनलक्खणा’’तिआदिना, दुक्खसच्चानं ‘‘पटिसन्धिलक्खणा’’तिआदिना, अनिच्चतादीनं आदिअन्तवन्तताय अनिच्चन्तिकताय च ‘‘अनिच्चा’’तिआदिना सब्बेसञ्च लोकियधम्मानं संकिलेसभागियहानभागियतादिवसेन आदीनववुत्तिया ओकारनिद्धारणेन आदीनवविचयो. निस्सरणपदे अरियमग्गस्स आगमनतो कायानुपस्सनादिपुब्बभागप्पटिपदाविभागविसेसनिद्धारणवसेन निब्बानस्स यथावुत्तपरियायविभागविसेसनिद्धारणवसेनाति एवं निस्सरणविचयो. फलादीनं तंतंसुत्तदेसनाय साधेतब्बफलस्स तदुपायस्स तत्थ तत्थ सुत्तविधिवचनस्स च विभागनिद्धारणवसेन विचयो वेदितब्बो. एवं पदपुच्छाविस्सज्जनपुब्बापरानुगीतीनं अस्सादादीनञ्च विसेसनिद्धारणवसेनेव विचयलक्खणो ‘‘विचयो हारो’’ति वेदितब्बो.

३. सब्बेसन्ति सोळसन्नं. भूमीति ब्यञ्जनं सन्धायाह. ब्यञ्जनञ्हि मूलपदानि विय नयानं हारानं भूमि पवत्तिट्ठानं, तेसं ब्यञ्जनविचारभावतो. वुत्तञ्हि – ‘‘हारा ब्यञ्जनविचयो’’ति, पेटकेपि हि वुत्तं – ‘‘यत्थ च सब्बे हारा, सम्पतमाना नयन्ति सुत्तत्थं. ब्यञ्जनविधिपुथुत्ता’’ति. गोचरोति सुत्तत्थो. सुत्तस्स हि पदत्थुद्धारणमुखेन हारयोजना. तेसं ब्यञ्जनत्थानं. युत्तायुत्तपरिक्खाति युत्तस्स च अयुत्तस्स च उपपरिक्खा. ‘‘युत्तायुत्तिपरिक्खा’’तिपि पाठो, युत्तिअयुत्तीनं विचारणाति अत्थो. कथं पन तेसं युत्तायुत्तजानना? चतूहि महापदेसेहि अविरुज्झनेन. तत्थ ब्यञ्जनस्स ताव सभावनिरुत्तिभावो अधिप्पेतत्थवाचकभावो च युत्तभावो. अत्थस्स पन सुत्तविनयधम्मताहि अविलोमनं. अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारो पन परतो आवि भविस्सति. हारो युत्तीति निद्दिट्ठोति एवं सुत्ते ब्यञ्जनत्थानं युत्तायुत्तभावविभावनलक्खणो युत्तिहारोति वेदितब्बो.

४. धम्मन्ति यं किञ्चि सुत्तागतं कुसलादिधम्ममाह. तस्स धम्मस्साति तस्स यथावुत्तस्स कुसलादिधम्मस्स. यं पदट्ठानन्ति यं कारणं, योनिसोमनसिकारादि सुत्ते आगतं वा अनागतं वा सम्भवतो निद्धारेत्वा कथेतब्बन्ति अधिप्पायो. इतीति एवं, वुत्तनयेनाति अत्थो. याव सब्बधम्माति यत्तका तस्मिं सुत्ते आगता धम्मा, तेसं सब्बेसम्पि यथानुरूपं पदट्ठानं निद्धारेत्वा कथेतब्बन्ति अधिप्पायो. अथ वा याव सब्बधम्माति सुत्तागतस्स धम्मस्स यं पदट्ठानं, तस्सपि यं पदट्ठानन्ति सम्भवतो याव सब्बधम्मा पदट्ठानविचारणा कातब्बाति अत्थो. एसो हारो पदट्ठानोति एवं सुत्ते आगतधम्मानं पदट्ठानभूता धम्मा तेसञ्च पदट्ठानभूताति सम्भवतो पदट्ठानभूतधम्मनिद्धारणलक्खणो पदट्ठानो नाम हारोति अत्थो.

५. वुत्तम्हि एकधम्मेति कुसलादीसु खन्धादीसु वा यस्मिं किस्मिञ्चि एकधम्मे, सुत्ते सरूपतो निद्धारणवसेन वा कथिते. ये धम्मा एकलक्खणा केचीति ये केचि धम्मा कुसलादिभावेन रूपक्खन्धादिभावेन वा तेन धम्मेन समानलक्खणा. वुत्ता भवन्ति सब्बेति ते सब्बेपि कुसलादिसभावा, खन्धादिसभावा वा धम्मा सुत्ते अवुत्तापि ताय समानलक्खणताय वुत्ता भवन्ति आनेत्वा संवण्णनावसेनाति अधिप्पायो. एत्थ च एकलक्खणाति समानलक्खणा वुत्ता. तेन सहचारिता समानकिच्चता समानहेतुता समानफलता समानारम्मणताति एवमादीहि अवुत्तानम्पि वुत्तानं विय निद्धारणं वेदितब्बं. सो हारो लक्खणो नामाति एवं सुत्ते अनागतेपि धम्मे वुत्तप्पकारेन आगते विय निद्धारेत्वा या संवण्णना, सो लक्खणो नाम हारोति अत्थो.

६. नेरुत्तन्ति निरुत्तं, पदनिब्बचनन्ति अत्थो. अधिप्पायोति बुद्धानं सावकानं वा तस्स सुत्तस्स देसकानं अधिप्पायो. ब्यञ्जनन्ति ब्यञ्जनेन, करणे हि एतं पच्चत्तं. कामञ्च सब्बे हारा ब्यञ्जनविचया, अयं पन विसेसतो ब्यञ्जनद्वारेनेव अत्थपरियेसनाति कत्वा ‘‘ब्यञ्जन’’न्ति वुत्तं. तथा हि वक्खति – ‘‘ब्यञ्जनेन सुत्तस्स नेरुत्तञ्च अधिप्पायो च निदानञ्च पुब्बापरानुसन्धि च गवेसितब्बा’’ति. अथाति पदपूरणमत्तं. देसनानिदानन्ति निददाति फलन्ति निदानं, कारणं, येन कारणेन देसना पवत्ता, तं देसनाय पवत्तिनिमित्तन्ति अत्थो. पुब्बापरानुसन्धीति पुब्बेन च अपरेन च अनुसन्धि. ‘‘पुब्बापरेन सन्धी’’तिपि पाठो, सुत्तस्स पुब्बभागेन अपरभागं संसन्दित्वा कथनन्ति अत्थो. सङ्गीतिवसेन वा पुब्बापरभूतेहि सुत्तन्तरेहि संवण्णियमानस्स सुत्तस्स संसन्दनं पुब्बापरानुसन्धि. यञ्च पुब्बपदेन परपदस्स सम्बन्धनं, अयम्पि पुब्बापरानुसन्धि. एसो हारो चतुब्यूहोति एवं निब्बचनाधिप्पायादीनं चतुन्नं विभावनलक्खणो चतुब्यूहो हारो नामाति अत्थो.

७. एकम्हि पदट्ठानेति एकस्मिं आरम्भधातुआदिके परक्कमधातुआदीनं पदट्ठानभूते धम्मे देसनारुळ्हे सति. परियेसति सेसकं पदट्ठानन्ति तस्स विसभागताय अग्गहणेन वा सेसकं पमादादीनं आसन्नकारणत्ता पदट्ठानभूतं कोसज्जादिकं धम्मन्तरं परियेसति पञ्ञाय गवेसति, परियेसित्वा च संवण्णनाय योजेन्तो देसनं आवट्टति पटिपक्खेति वीरियारम्भादिमुखेन आरद्धसुत्तं वुत्तनयेन पमादादिवसेन निद्दिसन्तो देसनं पटिपक्खतो आवट्टेति नाम. आवट्टो नाम सो हारोति देसनाय गहितधम्मानं सभागविसभागधम्मवसेन आवट्टनलक्खणो आवट्टो हारो नामाति अत्थो.

८. धम्मन्ति सभावधम्मं, तं कुसलादिवसेन अनेकविधं. पदट्ठानन्ति यस्मिं पतिट्ठिते उत्तरि गुणविसेसे अधिगच्छति, तं विसेसाधिगमनकारणं. भूमिन्ति पुथुज्जनभूमि दस्सनभूमीति एवमादिकं भूमिं. विभज्जतेति विभागेन कथेति. साधारणेति दस्सनपहातब्बादिनामवसेन वा पुथुज्जनसोतापन्नादिवत्थुवसेन वा साधारणे अविसिट्ठे समानेति अत्थो. वुत्तविपरियायेन असाधारणा वेदितब्बा. नेय्यो विभत्तीति यथावुत्तधम्मादीनं विभजनो अयं हारो विभत्तीति ञातब्बोति अत्थो. तस्मा संकिलेसधम्मे वोदानधम्मे च साधारणासाधारणतो पदट्ठानतो भूमितो च विभजनलक्खणो ‘‘विभत्तिहारो’’ति दट्ठब्बं.

९. निद्दिट्ठेति कथिते सुत्ते आगते, संवण्णिते वा. भावितेति यथा उप्पन्नसदिसा उप्पन्नाति वुच्चन्ति, एवं भावितसदिसे भावेतब्बेति अत्थो. पहीनेति एत्थापि एसेव नयो. परिवत्तति पटिपक्खेति वुत्तानं धम्मानं ये पटिपक्खा, तेसं वसेन परिवत्तेतीति अत्थो. एवं निद्दिट्ठानं धम्मानं पटिपक्खतो परिवत्तनलक्खणो ‘‘परिवत्तनो हारो’’ति वेदितब्बो.

१०. विविधानि एकस्मिंयेव अत्थे वचनानि विवचनानि, विवचनानि एव वेवचनानि, परियायसद्दाति अत्थो. तानि वेवचनानि. बहूनीति अनेकानि. तु-सद्दो अवधारणे. तेन बहू एव परियायसद्दा वेवचनहारयोजनायं कथेतब्बा, न कतिपयाति दस्सेति. सुत्ते वुत्तानीति नवविधसुत्तन्तसङ्खाते तेपिटके बुद्धवचने भासितानि. एत्थापि तु-सद्दस्स अत्थो आनेत्वा योजेतब्बो, तेन पाळियं आगतानियेव वेवचनानि गहेतब्बानीति वुत्तं होति. एकधम्मस्साति एकस्स पदत्थस्स. यो जानाति सुत्तविदूति यथा ‘‘सप्पिस्स जानाही’’ति वुत्ते ‘‘सप्पिना विचारेहि, सप्पिं देहि, देथा’’ति वा आणापेतीति अत्थो, एवं यो सुत्तकोविदो धम्मकथिको एकस्स अत्थस्स बहूपि परियायसद्दे विचारेति विभावेति योजेतीति अत्थो. वेवचनो नाम सो हारोति तस्स अत्थस्स वुत्तप्पकारपरियायसद्दयोजनालक्खणो वेवचनहारो नाम. तस्मा एकस्मिं अत्थे अनेकपरियायसद्दयोजनालक्खणो ‘‘वेवचनहारो’’ति वेदितब्बं.

११. धम्मन्ति खन्धादिधम्मं. पञ्ञत्तीहीति पञ्ञापनेहि पकारेहि ञापनेहि, असङ्करतो वा ठपनेहि. विविधाहीति निक्खेपप्पभवादिवसेन अनेकविधाहि. सो आकारोति यो एकस्सेवत्थस्स निक्खेपप्पभवपञ्ञत्तिआदिवसेन अनेकाहि पञ्ञत्तीहि पञ्ञापनाकारो. ञेय्यो पञ्ञत्ति नाम हारोति पञ्ञत्तिहारो नामाति ञातब्बो. तस्मा एकेकस्स धम्मस्स अनेकाहि पञ्ञत्तीहि पञ्ञापेतब्बाकारविभावनलक्खणो ‘‘पञ्ञत्तिहारो’’ति वेदितब्बं.

१२. पटिच्चुप्पादोति पटिच्चसमुप्पादो. इन्द्रियखन्धाति इन्द्रियानि च खन्धा च. धातुआयतनाति धातुयो च आयतनानि च. एतेहीति यो द्वादसपदिको पच्चयाकारो यानि च द्वावीसतिन्द्रियानि ये च पञ्चक्खन्धा या च अट्ठारस धातुयो यानि च द्वादसायतनानि, एतेहि सुत्ते आगतपदत्थमुखेन निद्धारियमानेहि. ओतरति योति यो संवण्णनानयो ओगाहति, पटिच्चसमुप्पादादिके अनुपविसतीति अत्थो. ओतरणो नाम सो हारोति यो यथावुत्तो संवण्णनाविसेसो, सो ओतरणहारो नाम. च-सद्देन चेत्थ सुञ्ञतमुखादीनं गाथायं अवुत्तानम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो. एवं पटिच्चसमुप्पादादिमुखेहि सुत्तत्थस्स ओतरणलक्खणो ओतरणो हारो नामाति वेदितब्बं.

१३. विस्सज्जितम्हीति बुद्धादीहि ब्याकते. पञ्हेति ञातुं इच्छिते अत्थे. गाथायन्ति गाथारुळ्हे. इदञ्च पुच्छन्ता येभुय्येन गाथाबन्धवसेन पुच्छन्तीति कत्वा वुत्तं. यमारब्भाति सा पन गाथा यं अत्थं आरब्भ अधिकिच्च पुच्छिता, तस्स अत्थस्स. सुद्धासुद्धपरिक्खाति पदं सोधितं, आरम्भो न सोधितो, पदञ्च सोधितं आरम्भो च सोधितोति एवं पदादीनं सोधितासोधितभावविचारो. हारो सो सोधनोनामाति यथावुत्तविचारो सोधनो हारो नाम. एवं सुत्ते पदपदत्थपञ्हारम्भानं सोधनलक्खणो ‘‘सोधनो हारो’’ति वेदितब्बं.

१४. एकत्ततायाति एकस्स भावो एकत्तं, एकत्तमेव एकत्तता, ताय एकत्तताय. एक-सद्दो चेत्थ समानसद्दपरियायो, तस्मा सामञ्ञेनाति अत्थो. विसिट्ठा मत्ता विमत्ता, विमत्ताव वेमत्तं, तस्स भावो वेमत्तता, ताय वेमत्तताय, विसेसेनाति अत्थो. ते न विकप्पयितब्बाति ये धम्मा ‘‘दुक्खं समुदयो’’तिआदिना सामञ्ञेन, ‘‘जाति जरा कामतण्हा भवतण्हा’’तिआदिना विसेसेन च सुत्ते देसिता, ते ‘‘किमेत्थ सामञ्ञं, को वा विसेसो’’ति एवं सामञ्ञविसेसविकप्पनवसेन न विकप्पयितब्बा. कस्मा? सामञ्ञविसेसकप्पनाय वोहारभावेन अनवट्ठानतो कालदिसाविसेसादीनं विय अपेक्खासिद्धितो च. यथा हि ‘‘अज्ज हिय्यो स्वे’’ति वुच्चमाना कालविसेसा अनवट्ठितसभावा ‘‘पुरिमा दिसा पच्छिमा दिसा’’ति वुच्चमाना दिसाविसेसा च, एवं सामञ्ञविसेसापि. तथा हि ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति वुच्चमानं जातिआदिअपेक्खाय सामञ्ञम्पि समानं सच्चापेक्खाय विसेसो होति. एस नयो समुदयादीसुपि. एसो हारो अधिट्ठानोति एवं सुत्तागतानं धम्मानं अविकप्पनवसेन सामञ्ञविसेसनिद्धारणलक्खणो अधिट्ठानो हारो नामाति अत्थो.

१५. ये धम्माति ये अविज्जादिका पच्चयधम्मा. यं धम्मन्ति यं सङ्खारादिकं पच्चयुप्पन्नधम्मं. जनयन्तीति निब्बत्तेन्ति. पच्चयाति सहजातपच्चयभावेन. परम्परतोति परम्परपच्चयभावेन, अनुरूपसन्तानघटनवसेन पच्चयो हुत्वाति अत्थो. उपनिस्सयकोटि हि इधाधिप्पेता. पुरिमस्मिं अवसिट्ठो पच्चयभावो. हेतुमवकड्ढयित्वाति तं यथावुत्तपच्चयसङ्खातं जनकादिभेदभिन्नं हेतुं आकड्ढित्वा सुत्ततो निद्धारेत्वा यो संवण्णनासङ्खातो, एसो हारो परिक्खारोति एवं सुत्ते आगतधम्मानं परिक्खारसङ्खाते हेतुपच्चये निद्धारेत्वा संवण्णनलक्खणो परिक्खारो हारोति अत्थो.

१६. ये धम्माति ये सीलादिधम्मा. यंमूलाति येसं समाधिआदीनं मूलभूता, ते तेसं समाधिआदीनं पदट्ठानभावेन समारोपयितब्बाति सम्बन्धो. ये चेकत्था पकासिता मुनिनाति ये च रागविरागाचेतोविमुत्तिसेक्खफलकामधातुसमतिक्कमनादिसद्दा अनागामिफलत्थताय एकत्था बुद्धमुनिना परिदीपिता, ते अञ्ञमञ्ञवेवचनभावेन समारोपयितब्बाति सम्बन्धो. समारोपनञ्चेत्थ सुत्ते यथारुतवसेन निद्धारणवसेन वा गय्हमानस्स सिक्खत्तयसङ्खातस्स सीलादिक्खन्धत्तयस्स परियायन्तरविभावनमुखेन भावनापारिपूरिकथनं, भावनापारिपूरी च पहातब्बस्स पहानेनाति पहानसमारोपनापि अत्थतो दस्सिता एव होति. एस समारोपनो हारोति एस सुत्ते आगतधम्मानं पदट्ठानवेवचनभावनापहानसमारोपनविचारणलक्खणो समारोपनो नाम हारोति अत्थो.