१३. उदयमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
७४. तेरसमे उदयसुत्ते – अञ्ञाविमोक्खन्ति पञ्ञानुभावनिज्झानं तं विमोक्खं पुच्छति.
पठमेनपि झानेन झायीति वितक्कविचारपीतिसुखचित्तेकग्गतासम्पयुत्तेन पञ्चङ्गिकेन पठमज्झानेन झायतीति झायी. दुतियेनाति पीतिसुखचित्तेकग्गतासम्पयुत्तेन. ततियेनाति सुखचित्तेकग्गतासम्पयुत्तेन. चतुत्थेनाति उपेक्खाचित्तेकग्गतासम्पयुत्तेन. सवितक्कसविचारेनपि झानेन झायीति चतुक्कनयपञ्चकनयेसु पठमज्झानेन सवितक्कसविचारेनपि झानेन झायतीति झायी. अवितक्कविचारमत्तेनाति पञ्चकनये दुतियेन झानेन. अवितक्कअविचारेनाति दुतियततियादिअवसेसझानेन. सप्पीतिकेनाति पीतिसम्पयुत्तेन दुकतिकझानेन. निप्पीतिकेनाति पीतिविरहितेन तदवसेसझानेन. सातसहगतेनाति सुखसहगतेन तिकचतुक्कझानेन. उपेक्खासहगतेनाति चतुक्कपञ्चकेन. सुञ्ञतेनपीति सुञ्ञतविमोक्खसम्पयुत्तेन. अनिमित्तेनपीति अनिच्चनिमित्तं धुवनिमित्तं अनिमित्तञ्च उग्घाटेत्वा पटिलद्धेन अनिमित्तेनपि झानेन झायतीति झायी. अप्पणिहितेनपीति मग्गागमनवसेन पणिधिं सोधेत्वा परियादियित्वा फलसमापत्तिवसेन अप्पणिहितेनपि. लोकियेनपीति लोकियेन पठमदुतियततियचतुत्थेन.
लोकुत्तरेनपीति तेनेव लोकुत्तरसम्पयुत्तेन. झानरतोति झानेसु अभिरतो. एकत्तमनुयुत्तोति एकत्तं एकीभावं अनुयुत्तो पयुत्तो. सदत्थगरुकोति सकत्थगरुको, क-कारस्सायं द-कारो कतो. सदत्थोति च अरहत्तं वेदितब्बं. तञ्हि अत्तूपनिबद्धट्ठेन अत्तानं अविजहनट्ठेन अत्तनो परमत्थट्ठेन च अत्तनो अत्थत्ता सकत्थोति वुच्चति. फलसमापत्तिसमापज्जनवसेन सकत्थगरुको, ‘‘निब्बानगरुको’’ति एके. अरजोति निक्किलेसो. विरजोति विगतकिलेसो. निरजोति अपनीतकिलेसो, ‘‘वितरजो’’तिपि पाठो, सोयेवत्थो. रजापगतोति किलेसेहि दूरीभूतो. रजविप्पहीनोति किलेसप्पहीनो. रजविप्पयुत्तोति किलेसेहि मुत्तो.
पासाणके चेतियेति पासाणपिट्ठे पारायनसुत्तन्तदेसितट्ठाने. सब्बोस्सुक्कपटिप्पस्सद्धत्ताति सब्बेसं किलेसउस्सुक्कानं पटिप्पस्सद्धत्ता, नासितत्ता आसीनो.
किच्चाकिच्चन्ति ‘‘इदं कत्तब्बं, इदं न कत्तब्ब’’न्ति एवं मनसा चिन्तेतब्बं. करणीयाकरणीयन्ति कायद्वारेन अवस्सं इदं करणीयं, इदं न करणीयन्ति एवं करणीयाकरणीयं. पहीनन्ति विस्सट्ठं. वसिप्पत्तोति पगुणभावप्पत्तो.
७५. अथ भगवा यस्मा उदयो चतुत्थज्झानलाभी, तस्मास्स पटिलद्धझानवसेन नानप्पकारतो अञ्ञाविमोक्खं दस्सेन्तो उपरूपरिगाथमाह. तत्थ पहानं कामच्छन्दानन्ति यदिदं पठमं झानं निब्बत्तेन्तस्स कामच्छन्दपहानं, तम्पि अञ्ञाविमोक्खन्ति पब्रूमि. एवं सब्बपदानि योजेतब्बानि.
या चित्तस्स अकल्यताति चित्तस्स गिलानभावो. गिलानो हि अकल्लकोति वुच्चति. विनयेपि वुत्तं – ‘‘नाहं, भन्ते, अकल्लको’’ति (पारा. १५१). अकम्मञ्ञताति चित्तगेलञ्ञसङ्खातोव अकम्मञ्ञताकारो. ओलीयनाति ओलीयनाकारो. इरियापथिकचित्तञ्हि इरियापथं सन्धारेतुं असक्कोन्तं रुक्खे वग्गुलि विय खीले लग्गितफाणितवारको विय च ओलीयति, तस्स तं आकारं सन्धाय ‘‘ओलीयना’’ति वुत्तं. दुतियपदं उपसग्गवसेन वड्ढितं. लीनाति अविप्फारिकताय पटिकुटितं. इतरे द्वे आकारभावनिद्देसा. थिनन्ति सप्पिपिण्डो विय अविप्फारिकताय घनभावेन ठितं. थियनाति आकारनिद्देसो. थियितभावो थियितत्तं, अविप्फारवसेनेव थद्धताति अत्थो (ध. स. अट्ठ. ११६२).
७६. उपेक्खासतिसंसुद्धन्ति चतुत्थज्झानउपेक्खासतीहि संसुद्धं. धम्मतक्कपुरेजवन्ति इमिना तस्मिं चतुत्थज्झानविमोक्खे ठत्वा झानङ्गानि विपस्सित्वा अधिगतं अरहत्तविमोक्खं वदति. अरहत्तविमोक्खस्स हि मग्गसम्पयुत्तसम्मासङ्कप्पादिभेदो धम्मतक्को पुरेजवो होति. तेनाह ‘‘धम्मतक्कपुरेजव’’न्ति. अविज्जाय पभेदनन्ति एतमेव च अञ्ञाविमोक्खं अविज्जापभेदनसङ्खातं निब्बानं निस्साय जातत्ता कारणोपचारेन ‘‘अविज्जाय पभेदन’’न्ति ब्रूमीति.
या चतुत्थे झाने उपेक्खाति एत्थ उपपत्तितो इक्खतीति उपेक्खा, समं पस्सति अपक्खपतिता हुत्वा पस्सतीति अत्थो. उपेक्खनाति आकारनिद्देसो. अज्झुपेक्खनाति उपसग्गवसेन पदं वड्ढितं. चित्तसमताति चित्तस्सेकग्गभावो. चित्तप्पस्सद्धताति चित्तस्स ऊनातिरित्तवज्जितभावो. मज्झत्तताति चित्तस्स मज्झे ठितभावो.
७७. एवं अविज्जापभेदवचनेन वुत्तं निब्बानं सुत्वा ‘‘तं किस्स विप्पहानेन वुच्चती’’ति पुच्छन्तो ‘‘किंसु संयोजनो’’ति गाथमाह. तत्थ किंसु संयोजनोति किंसंयोजनो. विचारणन्ति विचारणकारणं. किस्सस्स विप्पहानेनाति किंनामकस्स अस्स धम्मस्स विप्पहानेन.
७८. अथस्स भगवा तमत्थं ब्याकरोन्तो ‘‘नन्दिसंयोजनो’’ति गाथमाह. तत्थ वितक्कस्साति कामवितक्कादिको वितक्को अस्स.
७९. इदानि तस्स निब्बानस्स मग्गं पुच्छन्तो ‘‘कथं सतस्सा’’ति गाथमाह. तत्थ विञ्ञाणन्ति अभिसङ्खारविञ्ञाणं.
८०. अथस्स मग्गं कथेन्तो भगवा ‘‘अज्झत्तञ्चा’’ति गाथमाह. तत्थ एवं सतस्साति एवं सतस्स सम्पजानस्स. सेसं सब्बत्थ पाकटमेव.
एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पुब्बसदिसोव धम्माभिसमयो अहोसीति.
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
उदयमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता.