१४. पोसालमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना

८१. चुद्दसमे पोसालसुत्ते – यो अतीतं आदिसतीति यो भगवा अत्तनो च परेसञ्च ‘‘एकम्पि जाति’’न्तिआदिभेदं अतीतं आदिसति.

एकम्पि जातिन्ति एकम्पि पटिसन्धिमूलकं चुतिपरियोसानं एकभवपरियापन्नं खन्धसन्तानं. एस नयो द्वेपि जातियोतिआदीसु. अनेकेपि संवट्टकप्पेतिआदीसु पन परिहायमानो कप्पो संवट्टकप्पो, तदा सब्बेसं ब्रह्मलोके सन्निपतनतो. वड्ढमानो कप्पो विवट्टकप्पो, तदा ब्रह्मलोकतो सत्तानं विवट्टनतो. तत्थ संवट्टेन संवट्टट्ठायी गहितो होति तंमूलकत्ता, विवट्टेन च विवट्टट्ठायी. एवञ्हि सति यानि तानि ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, कप्पस्स असङ्ख्येय्यानि. कतमानि चत्तारि? संवट्टो संवट्टट्ठायी विवट्टो विवट्टट्ठायी’’ति वुत्तानि (अ. नि. ४.१५६), तानि परिग्गहितानि होन्ति. संवट्टकप्पे विवट्टकप्पेति च कप्पस्स अद्धं गहेत्वा वुत्तं. संवट्टविवट्टकप्पेति सकलं कप्पं गहेत्वा वुत्तं. कथं अनुस्सरतीति चे? अमुत्रासिन्तिआदिना नयेन. तत्थ अमुत्रासिन्ति अमुम्हि संवट्टकप्पे अहं अमुम्हि भवे वा योनिया वा गतिया वा विञ्ञाणट्ठितिया वा सत्तावासे वा सत्तनिकाये वा आसिं. एवंनामोति तिस्सो वा फुस्सो वा. एवंगोत्तोति कच्चानो वा कस्सपो वा. इदमस्स अतीतभवे अत्तनो नामगोत्तानुस्सरणवसेन वुत्तं. सचे पन तस्मिं काले अत्तनो वण्णसम्पत्तिं वा लूखपणीतजीवितभावं वा सुखदुक्खबहुलतं वा अप्पायुकदीघायुकभावं वा अनुस्सरितुकामो, तम्पि अनुस्सरतियेव. तेनाह – ‘‘एवंवण्णो एवमायुपरियन्तो’’ति. तत्थ एवंवण्णोति ओदातो वा सामो वा. एवमाहारोति सालिमंसोदनाहारो वा पवत्तफलभोजनो वा. एवं सुखदुक्खपटिसंवेदीति अनेकप्पकारेन कायिकचेतसिकानं सामिसनिरामिसादिप्पभेदानं वा सुखदुक्खानं पटिसंवेदी. एवमायुपरियन्तोति एवं वस्ससतपरमायुपरियन्तो वा चतुरासीति कप्पसहस्सपरमायुपरियन्तो वा.

सो ततो चुतो अमुत्र उदपादिन्ति सो अहं ततो भवतो योनितो गतितो विञ्ञाणट्ठितितो सत्तावासतो सत्तनिकायतो वा चुतो पुन अमुकस्मिं नाम भवे योनिया गतिया विञ्ञाणट्ठितिया सत्तावासे सत्तनिकाये वा उदपादिं. तत्रापासिन्ति अथ तत्रापि भवे योनिया गतिया विञ्ञाणट्ठितिया सत्तावासे सत्तनिकाये वा पुन अहोसिं. एवंनामोतिआदिवुत्तनयमेव.

अपि च – यस्मा अमुत्रासिन्ति इदं अनुपुब्बेन आरोहन्तस्स यावदिच्छकं अनुस्सरणं. सो ततो चुतोति पटिनिवत्तन्तस्स पच्चवेक्खणं. तस्मा इधूपपन्नोति इमिस्सा इधूपपत्तिया अनन्तरमेवस्स उपपत्तिट्ठानं सन्धाय अमुत्र उदपादिन्ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं. तत्रापासिन्ति एवमादि पनस्स तत्रा इमिस्सा उपपत्तिया अन्तरे उपपत्तिट्ठाने नामगोत्तादीनं अनुस्सरणदस्सनत्थं वुत्तं. सो ततो चुतो इधूपपन्नोति स्वाहं ततो अनन्तरूपपत्तिट्ठानतो चुतो इध असुकस्मिं नाम खत्तियकुले वा ब्राह्मणकुले वा निब्बत्तो.

इतिति एवं. साकारं सउद्देसन्ति नामगोत्तवसेन सउद्देसं, वण्णादिवसेन साकारं. नामगोत्तेन हि सत्तो ‘‘तिस्सो कस्सपो’’ति उद्दिसियति, वण्णादीहि ‘‘ओदातो सामो’’ति नानत्ततो पञ्ञायति. तस्मा नामगोत्तं उद्देसो, इतरे आकाराति. पुब्बेनिवासन्ति पुब्बे अतीतजातीसु निवुट्ठक्खन्धा पुब्बेनिवासो. निवुट्ठाति अज्झावुट्ठा अनुभूता अत्तनो सन्ताने उप्पज्जित्वा निरुद्धा, निवुट्ठधम्मा वा. निवुट्ठाति गोचरनिवासेन निवुट्ठा, अत्तनो विञ्ञाणेन विञ्ञाता परिच्छिन्ना, परविञ्ञाणेन विञ्ञातापि वा छिन्नवटुमकानुस्सरणादीसु. ते बुद्धानंयेव लब्भन्ति. तं पुब्बेनिवासं आदिसति कथेति. परेसं अतीतन्ति अञ्ञेसं परपुग्गलानं पुब्बेनिवासं एकम्पि जातिन्तिआदिना नयेन आदिसति.

महापदानियसुत्तन्तन्ति महापुरिसानं अपदाननियुत्तं महापदानसुत्तं (दी. नि. २.१ आदयो). महासुदस्सनियसुत्तन्तन्ति महासुदस्सनस्स सम्पत्तियुत्तं महासुदस्सनसुत्तं (दी. नि. २.२४१ आदयो). महागोविन्दियसुत्तन्तन्ति महागोविन्दब्राह्मणस्स अपदाननियुत्तं महागोविन्दसुत्तं (दी. नि. २.२९३ आदयो). माघदेवियसुत्तन्तन्ति मघदेवरञ्ञो अपदाननियुत्तं मघदेवसुत्तं (म. नि. २.३०८ आदयो). सतानुसारिञ्ञाणं होतीति पुब्बेनिवासानुस्सतिसम्पयुत्तञाणं होति.

यावतकं आकङ्खतीति यत्तकं ञातुं इच्छति, तत्तकं जानिस्सामीति ञाणं पेसेति. अथस्स दुब्बलपत्तपुटे पक्खन्दनाराधो विय अप्पटिहतं अनिवारितं ञाणं गच्छति. तेन यावतकं आकङ्खति, तावतकं अनुस्सरति. बोधिजन्ति बोधिया मूले जातं. ञाणं उप्पज्जतीति चतुमग्गञाणं उप्पज्जति. अयमन्तिमा जातीति तेन ञाणेन जातिमूलस्स पहीनत्ता पुन ‘‘अयमन्तिमा जाति, नत्थिदानि पुनब्भवो’’ति (दी. नि. २.३१) अपरम्पि ञाणं उप्पज्जति. इन्द्रियपरोपरियत्तञाणन्ति एत्थ उपरि ‘‘सत्तान’’न्ति पदं इधेव आहरित्वा सत्तानं इन्द्रियपरोपरियत्तञाणन्ति योजेतब्बं. परानि च अपरानि च ‘‘परापरानी’’ति वत्तब्बे सन्धिवसेन रो-कारं कत्वा ‘‘परोपरानी’’ति वुच्चति. परोपरानं भावो परोपरियं, परोपरियमेव परोपरियत्तं, वेनेय्यसत्तानं सद्धादीनं पञ्चन्नं इन्द्रियानं परोपरियत्तं इन्द्रियपरोपरियत्तं, इन्द्रियपरोपरियत्तस्स ञाणं इन्द्रियपरोपरियत्तञाणं, इन्द्रियानं उत्तमानुत्तमभावञाणन्ति अत्थो. ‘‘इन्द्रियवरोवरियत्तञाण’’न्तिपि पाठो, वरानि च अवरानि च वरोवरियानि, वरोवरियानं भावो वरोवरियत्तन्ति योजेतब्बं. अवरियानीति च उत्तमानीति अत्थो. अथ वा – परानि च ओपरानि च परोपरानि, तेसं भावो परोपरियत्तन्ति योजेतब्बं. ओपरानीति च ओरानीति वुत्तं होति, लामकानीति अत्थो ‘‘परोपरायस्स समेच्च धम्मा’’तिआदीसु (अ. नि. ४.५; सु. नि. ४७९) विय. ‘‘इन्द्रियपरोपरियत्ते ञाण’’न्ति भुम्मवचनेनपि पाठो (पटि. म. अट्ठ. १.१.६८).

तथागतस्साति यथा विपस्सिआदयो पुब्बका इसयो आगता, तथा आगतस्स. यथा च ते गता, तथा गतस्स. तथागतबलन्ति अञ्ञेहि असाधारणं तथागतस्सेव बलं. यथा वा पुब्बबुद्धानं बलं पुञ्ञुस्सयसम्पत्तिया आगतं, तथा आगतबलन्तिपि अत्थो. तत्थ दुविधं तथागतस्स बलं कायबलञ्च ञाणबलञ्च. तेसु कायबलं हत्थिकुलानुसारेन वेदितब्बं. वुत्तञ्हेतं पोराणेहि –

‘‘काळावकञ्च गङ्गेय्यं, पण्डरं तम्बपिङ्गलं;

गन्धमङ्गलहेमञ्च, उपोसथछद्दन्तिमे दसा’’ति. (म. नि. अट्ठ. १.१४८; सं. नि. अट्ठ. २.२.२२; अ. नि. अट्ठ. ३.१०.२१; विभ. अट्ठ. ७६०; उदा. अट्ठ. ७५; पटि. म. अट्ठ. २.२.४४);

यदेतं पकतिहत्थिग्गणनाय हत्थीनं कोटिसहस्सस्स, पुरिसगणनाय दसन्नं पुरिसकोटिसहस्सानं बलं होति, इदं ताव तथागतस्स कायबलं. ञाणबलं पन महासीहनादे (म. नि. १.१४६ आदयो) आगतं दसबलञाणं चतुवेसारज्जञाणं अट्ठसु परिसासु अकम्पनञाणं चतुयोनिपरिच्छेदकञाणं पञ्चगतिपरिच्छेदकञाणं संयुत्तके (सं. नि. २.३३-३४) आगतानि तेसत्तति ञाणानि सत्तसत्तति ञाणानीति एवं अञ्ञानिपि अनेकानि ञाणसहस्सानि, एतं ञाणबलं नाम. इधापि ञाणबलमेव अधिप्पेतं, ञाणञ्हि अकम्पियट्ठेन उपथम्भकट्ठेन च बलन्ति (पटि. म. अट्ठ. २.२.४४) वुत्तं.

सत्तानं आसयानुसये ञाणन्ति एत्थ रूपादीसु खन्धेसु छन्दरागेन सत्ता विसत्ताति सत्ता. वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘रूपे खो, राध, यो छन्दो यो रागो या नन्दी या तण्हा, तत्र सत्तो तत्र विसत्तो, तस्मा ‘सत्तो’ति वुच्चति. वेदनाय… सञ्ञाय… सङ्खारेसु… विञ्ञाणे यो छन्दो यो रागो या नन्दी या तण्हा, तत्र सत्तो तत्र विसत्तो, तस्मा ‘सत्तो’ति वुच्चती’’ति (सं. नि. ३.१६१; महानि. ७).

अक्खरचिन्तका पन अत्थं अविचारेत्वा ‘‘नाममत्तमेत’’न्ति इच्छन्ति. येपि अत्थं विचारेन्ति, ते सत्वयोगेन सत्ताति इच्छन्ति. तेसं सत्तानं आसयन्ति निस्सयन्ति एत्थाति आसयो, मिच्छादिट्ठिया सम्मादिट्ठिया वा कामादीहि नेक्खम्मादीहि वा परिभावितस्स चित्तसन्तानस्सेतं अधिवचनं. सत्तसन्ताने अनुसेन्ति अनुपवत्तन्तीति अनुसया, थामगतानं कामरागादीनं एतं अधिवचनं. आसयो च अनुसयो च आसयानुसयो. जातिग्गहणेन च द्वन्दसमासवसेन च एकवचनं वेदितब्बं. यस्मा चरिताधिमुत्तियो आसयानुसयसङ्गहिता, तस्मा उद्देसे चरिताधिमुत्तीसु ञाणानि आसयानुसयञाणेनेव सङ्गहेत्वा ‘‘आसयानुसये ञाण’’न्ति वुत्तं.

यमकपाटिहीरे ञाणन्ति एत्थ अग्गिक्खन्धउदकधारादीनं अपुब्बं अचरिमं सकिंयेव पवत्तितो यमकं, अस्सद्धियादीनं पटिपक्खधम्मानं हरणतो पाटिहीरं, यमकञ्च तं पाटिहीरञ्चाति यमकपाटिहीरं.

महाकरुणासमापत्तिया ञाणन्ति एत्थ परदुक्खे सति साधूनं हदयकम्पनं करोतीति करुणा, किनाति वा परदुक्खं हिंसति विनासेतीति करुणा, किरीयति वा दुक्खितेसु फरणवसेन पसारीयतीति करुणा, फरणकम्मवसेन कम्मगुणवसेन च महती करुणा महाकरुणा, समापज्जन्ति एतं महाकारुणिकाति समापत्ति, महाकरुणा च सा समापत्ति चाति महाकरुणासमापत्ति, तस्सं महाकरुणासमापत्तियं. तं सम्पयुत्तं वा ञाणं.

सब्बञ्ञुतञ्ञाणं अनावरणञाणन्ति एत्थ पञ्चनेय्यपथप्पभेदं सब्बं अञ्ञासीति सब्बञ्ञू, सब्बञ्ञुस्स भावो सब्बञ्ञुता, सब्बञ्ञुता एव ञाणं सब्बञ्ञुताञाणन्ति वत्तब्बे सब्बञ्ञुतञ्ञाणन्ति वुत्तं. सङ्खतासङ्खतादिभेदा सब्बधम्मा हि सङ्खारो विकारो लक्खणं निब्बानं पञ्ञत्तीति पञ्चेव नेय्यपथा होन्ति. आवज्जनपटिबद्धत्ता एव हि नत्थि तस्स आवरणन्ति तदेव अनावरणञाणन्ति वुच्चति (पटि. म. अट्ठ. १.१.६८).

सब्बत्थ असङ्गमप्पटिहतमनावरणञाणन्ति एत्थ अतीतानागतपच्चुप्पन्नेसु असङ्गं सङ्गविरहितं अप्पटिहतं पटिपक्खविरहितं हुत्वा पवत्तं आवरणविरहितं ञाणं.

अनागतम्पि आदिसतीति –

‘‘इमस्मिं भद्दके कप्पे, तयो आसिंसु नायका;

अहमेतरहि सम्बुद्धो, मेत्तेय्यो चापि हेस्सती’’ति. च –

‘‘असीतिवस्ससहस्सायुकेसु, भिक्खवे, मनुस्सेसु मेत्तेय्यो नाम भगवा लोके उप्पज्जिस्सति अरहं सम्मासम्बुद्धो विज्जाचरणसम्पन्नो’’ति च (दी. नि. ३.१०७) –

‘‘अथ खो, भिक्खवे, सङ्खो नाम राजा यो सो यूपो रञ्ञा महापनादेन कारापितो, तं यूपं उस्सापेत्वा अज्झावसित्वा तं दत्वा विस्सज्जित्वा समणब्राह्मणकपणद्धिकवणिब्बकयाचकानं दानं दत्वा मेत्तेय्यस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स सन्तिके केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारियं पब्बजिस्सती’’ति च (दी. नि. ३.१०८) –

‘‘अनागते अट्ठिस्सरो नाम पच्चेकसम्बुद्धो भविस्सती’’ति (मि. प. ४.१.३) च, ‘‘सुमनिस्सरो नाम पच्चेकसम्बुद्धो भविस्सती’’ति च –

आदिना नयेन देवदत्तादीनं अनागतं आचिक्खति. पच्चुप्पन्नम्पि आदिसतीति इदं पाकटमेव.

८२. विभूतरूपसञ्ञिस्साति समतिक्कन्तरूपसञ्ञिस्स. सब्बकायप्पहायिनोति तदङ्गविक्खम्भनवसेन सब्बरूपकायपहायिनो, पहीनरूपभवपटिसन्धिकस्साति अधिप्पायो. नत्थि किञ्चीति पस्सतोति विञ्ञाणाभावदस्सनेन ‘‘नत्थि किञ्ची’’ति पस्सतो, आकिञ्चञ्ञायतनलाभिनोति वुत्तं होति. ञाणं सक्कानुपुच्छामीति सक्काति भगवन्तं आलपन्तो आह. तस्स पुग्गलस्स ञाणं पुच्छामि, कीदिसं इच्छितब्बन्ति. कथं नेय्याति कथञ्च सो नेतब्बो, कथमस्स उत्तरिञाणं उप्पादेतब्बन्ति.

कतमा रूपसञ्ञाति एत्थ रूपसञ्ञाति सञ्ञासीसेन वुत्तरूपावचरझानञ्चेव तदारम्मणञ्च. रूपावचरझानम्पि हि रूपन्ति वुच्चति ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदीसु (ध. स. २४८; पटि. म. १.२०९). तस्स आरम्मणम्पि ‘‘बहिद्धा रूपानि पस्सति सुवण्णदुब्बण्णानी’’तिआदीसु (ध. स. २२३). तस्मा इध रूपे सञ्ञा रूपसञ्ञाति एवं सञ्ञासीसेन रूपावचरझानस्सेतं अधिवचनं. रूपं सञ्ञा अस्साति रूपसञ्ञा, रूपमस्स नामन्ति वुत्तं होति. एवं पथवीकसिणादिभेदस्स तदारम्मणस्स चेतं अधिवचनन्ति वेदितब्बं. इध पन कुसलविपाककिरियवसेन पञ्चदसझानसङ्खाता रूपसञ्ञा एव अधिप्पेता. रूपावचरसमापत्तिं समापन्नस्स वाति रूपावचरकुसलज्झानसमापत्तिं समापन्नस्स. उपपन्नस्स वाति विपाकज्झानवसेन तस्मिं भवे उपपन्नस्स. दिट्ठधम्मसुखविहारिस्स वाति इमस्मिंयेव अत्तभावे किरियाझानं समापज्जित्वा सुखं उप्पादेत्वा विहरन्तस्स. अरूपसमापत्तियोति आकासानञ्चायतनादीनि. पटिलद्धस्साति उप्पादेत्वा ठितस्स. रूपसञ्ञा विभूता होन्तीति रूपसञ्ञा अपगता होन्ति. विगताति विनासिता. ‘‘अभाविता’’तिपि पाठो, सुन्दरो.

तदङ्गसमतिक्कमाति तदङ्गप्पहानवसेन अतिक्कमेन. विक्खम्भनप्पहानेन पहीनोति अरूपज्झानपटिलाभेन विक्खम्भनेन पहीनो. तस्स रूपकायोति तस्स अरूपसमापत्तिपटिलाभिनो अरूपपुग्गलस्स रूपावचरकायो.

आकिञ्चञ्ञायतनन्ति एत्थ नास्स किञ्चनन्ति अकिञ्चनं, अन्तमसो सङ्गमत्तम्पि अस्स अवसिट्ठं नत्थीति वुत्तं होति. अकिञ्चनस्स भावो आकिञ्चञ्ञं, आकासानञ्चायतनविञ्ञाणापगमस्सेतं अधिवचनं, तं आकिञ्चञ्ञं अधिट्ठानट्ठेन इमिस्सा सञ्ञाय आयतनन्ति आकिञ्चञ्ञायतनं, आकासे पवत्तितविञ्ञाणापगमारम्मणस्स झानस्सेतं अधिवचनं. विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्तिं सतो समापज्जित्वाति तं विञ्ञाणञ्चायतनं सतोकारी हुत्वा समापज्जित्वा. ततो वुट्ठहित्वाति सतोकारी हुत्वा ताय समापत्तिया वुट्ठाय. तञ्ञेव विञ्ञाणन्ति तं आकासे पवत्तितं महग्गतविञ्ञाणं. अभावेतीति विनासेति. विभावेतीति विविधा नासेति. अन्तरधापेतीति अदस्सनं गमेति.

कथं सो नेतब्बोति सो पुग्गलो केनप्पकारेन जानितब्बो. विनेतब्बोति नानाविधेन जानितब्बो. अनुनेतब्बोति पुनप्पुनं चित्तेन कथं गमयितब्बो.

८३. अथस्स भगवा तादिसे पुग्गले अत्तनो अप्पटिहतञाणतं पकासेत्वा तं ञाणं ब्याकातुं गाथमाह. तत्थ विञ्ञाणट्ठितियो सब्बा, अभिजानं तथागतोति अभिसङ्खारवसेन चतस्सो पटिसन्धिवसेन सत्ताति एवं सब्बा विञ्ञाणट्ठितियो अभिजानन्तो तथागतो. तिट्ठन्तमेनं जानातीति कम्माभिसङ्खारवसेन तिट्ठमेतं पुग्गलं जानाति – ‘‘आयतिं अयं एवंगतिको भविस्सती’’ति. धिमुत्तन्ति आकिञ्चञ्ञायतनादीसु अधिमुत्तं. तप्परायणन्ति तम्मयं.

विञ्ञाणट्ठितियोति पटिसन्धिविञ्ञाणस्स ठानानि सविञ्ञाणका खन्धा एव. तत्थ सेय्यथापीति निदस्सनत्थे निपातो यथा मनुस्साति अत्थो. अपरिमाणेसुपि हि चक्कवाळेसु अपरिमाणानं मनुस्सानं वण्णसण्ठानादिवसेन द्वेपि एकसदिसा नत्थि. येपि हि कत्थचि यमकभातरो वण्णेन वा सण्ठानेन वा सदिसा होन्ति. तेपि आलोकितविलोकितादीहि विसदिसाव होन्ति. तस्मा ‘‘नानत्तकाया’’ति वुत्ता. पटिसन्धिसञ्ञा पन नेसं तिहेतुकापि दुहेतुकापि अहेतुकापि होति. तस्मा ‘‘नानत्तसञ्ञिनो’’ति वुत्ता. एकच्चे च देवाति छ कामावचरदेवा. तेसु हि केसञ्चि कायो नीलो होति, केसञ्चि पीतकादिवण्णो. सञ्ञा पन नेसं तिहेतुकापि दुहेतुकापि होति, अहेतुका न होति. एकच्चे च विनिपातिकाति चतुअपायविनिमुत्ता पुनब्बसुमाता यक्खिनी पियङ्करमाता फुस्समित्ता धम्मगुत्ताति एवमादयो अञ्ञे च वेमानिका पेता. एतेसञ्हि ओदातकाळमङ्गुरच्छविसामवण्णादिवसेन चेव किसथूलरस्सदीघवसेन च कायो नाना होति, मनुस्सानं विय तिहेतुकदुहेतुकाहेतुकवसेन सञ्ञापि. ते पन देवा विय न महेसक्खा, कपणमनुस्सा विय अप्पेसक्खा दुल्लभघासच्छादना दुक्खपीळिता विहरन्ति. एकच्चे काळपक्खे दुक्खिता जुण्हपक्खे सुखिता होन्ति, तस्मा सुखसमुस्सयतो विनिपतितत्ता विनिपातिकाति वुत्ता. ये पनेत्थ तिहेतुका, तेसं धम्माभिसमयोपि होति पियङ्करमातादीनं विय.

ब्रह्मकायिकाति ब्रह्मपारिसज्जब्रह्मपुरोहितमहाब्रह्मानो. पठमाभिनिब्बत्ताति ते सब्बेपि पठमज्झानेन निब्बत्ता. ब्रह्मपारिसज्जा पन परित्तेन, ब्रह्मपुरोहिता मज्झिमेन, कायोव नेसं विप्फारिकतरो होति. महाब्रह्मानो पणीतेन, कायो पन नेसं अतिविप्फारिकतरो होति. इति ते कायस्स नानत्ता, पठमज्झानवसेन सञ्ञाय एकत्ता नानत्तकाया एकत्तसञ्ञिनोति वुत्ता. यथा च ते, एवं चतूसु अपायेसु सत्ता. निरयेसु हि केसञ्चि गावुतं, केसञ्चि अड्ढयोजनं, केसञ्चि तिगावुतं अत्तभावो होति, देवदत्तस्स पन योजनसतिको जातो. तिरच्छानेसुपि केचि खुद्दका होन्ति, केचि महन्ता. पेत्तिविसयेसुपि केचि सट्ठिहत्था, केचि असीतिहत्था होन्ति, केचि सुवण्णा, केचि दुब्बण्णा. तथा कालकञ्चिका असुरा. अपि चेत्थ दीघपिट्ठिकपेता नाम सट्ठियोजनिकापि होन्ति. सञ्ञा पन सब्बेसम्पि अकुसलविपाकाहेतुकाव होति. इति आपायिकापि नानत्तकाया एकत्तसञ्ञिनोति सङ्खं गच्छन्ति.

आभस्सराति दण्डउक्काय अच्चि विय एतेसं सरीरतो आभा छिज्जित्वा छिज्जित्वा पतन्ती विय सरति विसरतीति आभस्सरा. तेसु पञ्चकनये दुतियततियज्झानद्वयं परित्तं भावेत्वा उपपन्ना परित्ताभा नाम होन्ति. मज्झिमं भावेत्वा उपपन्ना अप्पमाणाभा नाम होन्ति. पणीतं भावेत्वा उपपन्ना आभस्सरा नाम होन्ति. इध पन उक्कट्ठपरिच्छेदवसेन सब्बे गहिता. सब्बेसञ्हि तेसं कायो एकविप्फारोव होति, सञ्ञा पन अवितक्कविचारमत्ता च अवितक्कअविचारा चाति नाना.

सुभकिण्हाति सुभेन वोकिण्णा, सुभेन सरीरप्पभावण्णेन एकग्घनाति अत्थो. एतेसञ्हि न आभस्सरानं विय छिज्जित्वा छिज्जित्वा पभा गच्छतीति. चतुक्कनये ततियस्स पञ्चकनये चतुक्कस्स परित्तमज्झिमपणीतस्स झानस्स वसेन परित्तसुभअप्पमाणसुभसुभकिण्हा नाम हुत्वा निब्बत्तन्ति. इति सब्बेपि ते एकत्तकाया चेव चतुत्थज्झानसञ्ञाय एकत्तसञ्ञिनो चाति वेदितब्बा. वेहप्फलापि चतुत्थविञ्ञाणट्ठितिमेव भजन्ति. असञ्ञसत्ता विञ्ञाणाभावा एत्थ सङ्गहं न गच्छन्ति, सत्तावासेसु गच्छन्ति.

सुद्धावासा विवट्टपक्खे ठिता, न सब्बकालिका, कप्पसतसहस्सम्पि असङ्ख्येय्यम्पि बुद्धसुञ्ञे लोके न उप्पज्जन्ति. सोळसकप्पसहस्सब्भन्तरे बुद्धेसु उप्पन्नेसुयेव उप्पज्जन्ति. धम्मचक्कपवत्तिस्स (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १३; पटि. म. २.३०) भगवतो खन्धावारसदिसा होन्ति. तस्मा नेव विञ्ञाणट्ठितिं, न च सत्तावासं भजन्ति. महासीवत्थेरो पन ‘‘न खो पन सो, सारिपुत्त, आवासो सुलभरूपो, यो मया अनावुट्ठपुब्बो इमिना दीघेन अद्धुना अञ्ञत्र सुद्धावासेहि देवेहीति इमिना सुत्तेन (म. नि. १.१६०) सुद्धावासापि चतुत्थविञ्ञाणट्ठितिं चतुत्थसत्तावासञ्च भजन्ती’’ति वदति, तं अप्पटिबाहितत्ता सुत्तस्स अनुञ्ञातं (अ. नि. अट्ठ. ३.७.४४-४५; पटि. म. अट्ठ. १.१.२१).

सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमाति एत्थ सब्बसोति सब्बाकारेन, सब्बासं वा अनवसेसानन्ति अत्थो. रूपसञ्ञानन्ति सञ्ञासीसेन वुत्तरूपावचरज्झानानञ्चेव तदारम्मणानञ्च. रूपावचरज्झानम्पि हि रूपन्ति वुच्चति ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदीसु (ध. स. २४८; पटि. म. १.२०९), तस्स आरम्मणम्पि ‘‘बहिद्धा रूपानि पस्सति सुवण्णदुब्बण्णानी’’तिआदीसु (ध. स. २२३). तस्मा इध ‘‘रूपे सञ्ञा रूपसञ्ञा’’ति एवं सञ्ञासीसेन वुत्तरूपावचरज्झानस्सेतं अधिवचनं. रूपं सञ्ञा अस्साति रूपसञ्ञा, रूपमस्स नामन्ति वुत्तं होति. एवं पथवीकसिणादिभेदस्स तदारम्मणस्स चेतं अधिवचनन्ति वेदितब्बं.

समतिक्कमाति विरागा निरोधा च. किं वुत्तं होति? एतासं कुसलविपाककिरियवसेन पञ्चदसन्नं झानसङ्खातानं रूपसञ्ञानं एतेसञ्च पथवीकसिणादिवसेन अट्ठन्नं आरम्मणसङ्खातानं रूपसञ्ञानं सब्बाकारेन अनवसेसानं वा विरागा च निरोधा च विरागहेतु चेव निरोधहेतु च आकासानञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति. न हि सक्का सब्बसो अनतिक्कन्तरूपसञ्ञेन एतं उपसम्पज्ज विहरितुन्ति. तत्थ यस्मा आरम्मणे अविरत्तस्स सञ्ञासमतिक्कमो न होति, समतिक्कन्तासु च सञ्ञासु आरम्मणं समतिक्कन्तमेव होति. तस्मा आरम्मणसमतिक्कमं अवत्वा –

‘‘तत्थ कतमा रूपसञ्ञा? रूपावचरसमापत्तिं समापन्नस्स वा उपपन्नस्स वा दिट्ठधम्मसुखविहारिस्स वा सञ्ञा सञ्जानना सञ्जानितत्तं, इमा वुच्चन्ति रूपसञ्ञायो. इमा रूपसञ्ञायो अतिक्कन्तो होति वीतिक्कन्तो समतिक्कन्तो, तेन वुच्चति सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा’’ति –

एवं विभङ्गे (विभ. ६०२) सञ्ञानंयेव समतिक्कमो वुत्तो. यस्मा पन आरम्मणसमतिक्कमेन पत्तब्बा एता समापत्तियो, न एकस्मिंयेव आरम्मणे पठमज्झानादीनि विय, तस्मा अयं आरम्मणसमतिक्कमवसेनापि अत्थवण्णना कताति वेदितब्बा.

पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमाति चक्खादीनं वत्थूनं रूपादीनं आरम्मणानञ्च पटिघातेन उप्पन्ना सञ्ञा पटिघसञ्ञा, रूपसञ्ञादीनं एतं अधिवचनं. यथाह – ‘‘तत्थ कतमा पटिघसञ्ञा? रूपसञ्ञा सद्दसञ्ञा गन्धसञ्ञा रससञ्ञा फोट्ठब्बसञ्ञा, इमा वुच्चन्ति पटिघसञ्ञायो’’ति (विभ. ६०३). तासं कुसलविपाकानं पञ्चन्नं अकुसलविपाकानं पञ्चन्नन्ति सब्बसो दसन्नं पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा पहाना असमुप्पादा, अप्पवत्तिं कत्वाति वुत्तं होति.

कामञ्चेता पठमज्झानादीनि समापन्नस्सापि न सन्ति, न हि तस्मिं समये पञ्चद्वारवसेन चित्तं पवत्तति, एवं सन्तेपि अञ्ञत्थ पहीनानं सुखदुक्खानं चतुत्थज्झाने विय सक्कायदिट्ठादीनं ततियमग्गे विय च इमस्मिंयेव झाने उस्साहजननत्थं इमस्स झानस्स पसंसावसेन एतासं एत्थ वचनं वेदितब्बं. अथ वा – किञ्चापि ता रूपावचरं समापन्नस्स न सन्ति, अथ खो न पहीनत्ता न सन्ति, न हि रूपविरागाय रूपावचरभावना संवत्तति, रूपायत्ता च एतासं पवत्ति, अयं पन भावना रूपविरागाय संवत्तति. तस्मा ता एत्थ ‘‘पहीना’’ति वत्तुं वट्टति. न केवलञ्च वत्तुं, एकंसेनेव एवं धारेतुम्पि वट्टति. तासञ्हि इतो पुब्बे अप्पहीनत्तायेव ‘‘पठमज्झानं समापन्नस्स सद्दो कण्टको’’ति (अ. नि. १०.७२) वुत्तो भगवता. इध च पहीनत्तायेव अरूपसमापत्तीनं आनेञ्जता सन्तविमोक्खता च वुत्ता – ‘‘आळारो च कालामो अरूपं समापन्नो पञ्चमत्तानि सकटसतानि निस्साय निस्साय अतिक्कन्तानि नेव अद्दस, न पन सद्दं अस्सोसी’’ति (दी. नि. २.१९२).

नानत्तसञ्ञानं अमनसिकाराति नानत्ते गोचरे पवत्तानं सञ्ञानं, नानत्तानं वा सञ्ञानं. यस्मा हि एता –

‘‘तत्थ कतमा नानत्तसञ्ञा? असमापन्नस्स मनोधातुसमङ्गिस्स वा मनोविञ्ञाणधातुसमङ्गिस्स वा सञ्ञा सञ्जानना सञ्जानितत्तं, इमा वुच्चन्ति नानत्तसञ्ञायो’’ति (विभ. ६०४) –

एवं विभङ्गे विभजित्वा वुत्ताव इध अधिप्पेता असमापन्नस्स मनोधातुमनोविञ्ञाणधातुसङ्गहिता सञ्ञा रूपसद्दादिभेदे नानत्ते नानासभावे गोचरे पवत्तन्ति. यस्मा चेता अट्ठ कामावचरकुसलसञ्ञा द्वादस अकुसलसञ्ञा एकादस कामावचरकुसलविपाकसञ्ञा द्वे अकुसलविपाकसञ्ञा एकादस कामावचरकिरियसञ्ञाति एवं चतुचत्तालीसम्पि सञ्ञा नानत्ता नानासभावा अञ्ञमञ्ञं असदिसा, तस्मा ‘‘नानत्तसञ्ञा’’ति वुत्ता. तासं सब्बसो नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा अनावज्जना असमन्नाहारा अपच्चवेक्खणा. यस्मा ता नावज्जति न मनसिकरोति न पच्चवेक्खति, तस्माति वुत्तं होति.

यस्मा चेत्थ पुरिमा रूपसञ्ञा पटिघसञ्ञा च इमिना झानेन निब्बत्ते भवेपि न विज्जन्ति, पगेव तस्मिं भवे इमं झानं उपसम्पज्ज विहरणकाले, तस्मा तासं ‘‘समतिक्कमा अत्थङ्गमा’’ति द्वेधापि अभावोयेव वुत्तो. नानत्तसञ्ञासु पन यस्मा अट्ठ कामावचरकुसलसञ्ञा नव किरियसञ्ञा दस अकुसलसञ्ञाति, इमा सत्तवीसति सञ्ञा इमिना झानेन निब्बत्ते भवे विज्जन्ति, तस्मा तासं ‘‘अमनसिकारा’’ति वुत्तन्ति वेदितब्बं. तत्रापि हि इमं झानं उपसम्पज्ज विहरन्तो तासं अमनसिकारायेव उपसम्पज्ज विहरति, ता पन मनसिकरोन्तो असमापन्नो होतीति. सङ्खेपतो चेत्थ ‘‘रूपसञ्ञानं समतिक्कमा’’ति इमिना सब्बरूपावचरधम्मानं पहानं वुत्तं. ‘‘पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा’’ति इमिना सब्बेसं कामावचरचित्तचेतसिकानञ्च पहानं अमनसिकारो च वुत्तोति वेदितब्बो (पटि. म. अट्ठ. २.१.२१३).

इति भगवा पन्नरसन्नं रूपसञ्ञानं समतिक्कमेन दसन्नं पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमेन चतुचत्तालीसाय नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारेनाति तीहि पदेहि आकासानञ्चायतनसमापत्तिया वण्णं कथेसि. किं कारणाति चे? सोतूनं उस्साहजननत्थञ्चेव पलोभनत्थञ्च. सचे हि केचि अपण्डिता वदेय्युं – ‘‘सत्था आकासानञ्चायतनसमापत्तिं निब्बत्तेथाति वदति, को नु खो एताय निब्बत्तिताय अत्थो, को आनिसंसो’’ति. ‘‘ते एवं वत्तुं मा लभन्तू’’ति इमेहि आकारेहि समापत्तिया वण्णं कथेसि. तञ्हि नेसं सुत्वा एवं भविस्सति – ‘‘एवं सन्ता किर अयं समापत्ति एवं पणीता, निब्बत्तेस्साम न’’न्ति, अथस्सा निब्बत्तनत्थाय उस्साहं करिस्सन्तीति.

पलोभनत्थञ्चापि तेसं एतिस्सा वण्णं कथेसि विसकण्टकवाणिजोविय, विसकण्टकवाणिजो नाम गुळवाणिजो वुच्चति. सो किर गुळफाणितखण्डसक्करादीनि सकटेन आदाय पच्चन्तगामं गन्त्वा ‘‘विसकण्टकं गण्हथ, विसकण्टकं गण्हथा’’ति उग्घोसेसि. तं सुत्वा गामिका ‘‘विसं नाम कक्खळं, यो नं खादति, सो मरति, कण्टकोपि विज्झित्वा मारेति, उभोपेते कक्खळा, को एत्थ आनिसंसो’’ति गेहद्वारानि थकेसुं, दारके च पलापेसुं. तं दिस्वा वाणिजो ‘‘अवोहारकुसला इमे गामिका, हन्द ने उपायेन गण्हापेमी’’ति ‘‘अतिमधुरं गण्हथ, अतिसादुं गण्हथ, गुळं फाणितं सक्करं समग्घं लब्भति, कूटमासककूटकहापणादीहिपि लब्भती’’ति उग्घोसेसि. तं सुत्वा गामिका हट्ठपहट्ठा निक्खन्ता बहुम्पि मूलं दत्वा गहेसुं.

तत्थ वाणिजस्स ‘‘विसकण्टकं गण्हथा’’ति उग्घोसनं विय भगवतो ‘‘आकासानञ्चायतनसमापत्तिं निब्बत्तेथा’’ति वचनं. ‘‘उभोपेते कक्खळा, को एत्थ आनिसंसो’’ति गामिकानं चिन्तनं विय ‘‘भगवा ‘आकासानञ्चायतनं निब्बत्तेथा’ति आह, को नु खो एत्थ आनिसंसो, नास्स गुणं जानामा’’ति सोतूनं चिन्तनं. अथस्स वाणिजस्स ‘‘अतिमधुरं गण्हथा’’तिआदिवचनं विय भगवतो रूपसञ्ञासमतिक्कमनादिकं आनिसंसप्पकासनं. इदञ्हि सुत्वा ते बहुम्पि मूलं दत्वा गामिका विय गुळं ‘‘इमिना आनिसंसेन पलोभितचित्ता महन्तम्पि उस्साहं कत्वा इमं समापत्तिं निब्बत्तेस्सन्ती’’ति उस्साहजननत्थं पलोभनत्थञ्च कथेसि.

आकासानञ्चायतनूपगाति एत्थ नास्स अन्तोति अनन्तं, आकासं अनन्तं आकासानन्तं, आकासानन्तं एव आकासानञ्चं, तं आकासानञ्चं अधिट्ठानट्ठेन आयतनमस्स ससम्पयुत्तधम्मस्स झानस्स देवानं देवायतनमिवाति आकासानञ्चायतनं. कसिणुग्घाटिमाकासस्सेतं अधिवचनं. तत्थ झानं निब्बत्तेत्वा पटिसन्धिवसेन आकासानञ्चायतनभवं उपगता आकासानञ्चायतनूपगा. इतो परेसु विसेसमत्तमेव वण्णयिस्साम (ध. स. अट्ठ. २६५, १४३६-७).

आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्माति एत्थ ताव पुब्बे वुत्तनयेन आकासानञ्चं आयतनमस्स अधिट्ठानट्ठेनाति झानम्पि आकासानञ्चायतनं, वुत्तनयेनेव आरम्मणम्पि. एवमेतं झानञ्च आरम्मणञ्चाति उभयम्पि अप्पवत्तिकरणेन च अमनसिकरणेन च समतिक्कमित्वाव यस्मा इदं विञ्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरितब्बं, तस्मा उभयम्पेतं एकज्झं कत्वा ‘‘आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्मा’’ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं.

विञ्ञाणञ्चायतनूपगाति एत्थ पन ‘‘अनन्त’’न्ति मनसिकातब्बवसेन नास्स अन्तोति अनन्तं, अनन्तमेव आनञ्चं, विञ्ञाणं आनञ्चं ‘‘विञ्ञाणानञ्च’’न्ति अवत्वा ‘‘विञ्ञाणञ्च’’न्ति वुत्तं. अयञ्हेत्थ रुळ्हीसद्दो. तदेव विञ्ञाणञ्चं अधिट्ठानट्ठेन आयतनन्ति विञ्ञाणञ्चायतनं. तत्थ झानं निब्बत्तेत्वा विञ्ञाणञ्चायतनभवं उपगता विञ्ञाणञ्चायतनूपगा.

विञ्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्माति एत्थपि पुब्बे वुत्तनयेनेव विञ्ञाणञ्चं आयतनमस्स अधिट्ठानट्ठेनाति झानम्पि विञ्ञाणञ्चायतनं, वुत्तनयेनेव च आरम्मणम्पि. एवमेतं झानञ्च आरम्मणञ्चाति उभयम्पि अप्पवत्तिकरणेन च अमनसिकरणेन च समतिक्कमित्वाव यस्मा इदं आकिञ्चञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरितब्बं, तस्मा उभयम्पेतं एकज्झं कत्वा ‘‘विञ्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्मा’’ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं.

आकिञ्चञ्ञायतनूपगाति एत्थ पन नास्स किञ्चनन्ति अकिञ्चनं, अन्तमसो भङ्गमत्तम्पि अस्स अवसिट्ठं नत्थीति वुत्तं होति. अकिञ्चनस्स भावो आकिञ्चञ्ञं, आकासानञ्चायतनविञ्ञाणापगमस्सेतं अधिवचनं. तं आकिञ्चञ्ञं अधिट्ठानट्ठेन आयतनन्ति आकिञ्चञ्ञायतनं. तत्थ झानं निब्बत्तेत्वा आकिञ्चञ्ञायतनभवं उपगता आकिञ्चञ्ञायतनूपगा. अयं सत्तमविञ्ञाणट्ठितीति इमं सत्तमं पटिसन्धिविञ्ञाणस्स ठानं जानाति. नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं यथेव सञ्ञाय, एवं विञ्ञाणस्सापि सुखुमत्ता नेव विञ्ञाणं नाविञ्ञाणं, तस्मा विञ्ञाणट्ठितीसु न वुत्तं.

अभूतन्ति अभूतत्थं ‘‘रूपं अत्ता’’तिआदिवचनं. तं विपल्लासभावतो अतच्छं. दिट्ठिनिस्सयतो अनत्थसञ्हितं. अथ वा अभूतन्ति असन्तं अविज्जमानं. अचोरस्सेव ‘‘इदं ते चोरिकाय आभतं, न इदं तुय्हं घरे धन’’न्तिआदिवचनं. अतच्छन्ति अतथाकारं अञ्ञथा सन्तं. अनत्थसञ्हितन्ति न इधलोकत्थं वा परलोकत्थं वा निस्सितं. न तं तथागतो ब्याकरोतीति तं अनिय्यानिककथं तथागतो न कथेति. भूतं तच्छं अनत्थसञ्हितन्ति राजकथादितिरच्छानकथं. भूतं तच्छं अत्थसञ्हितन्ति अरियसच्चसन्निस्सितं. तत्र कालञ्ञू तथागतो होतीति तस्मिं ततियब्याकरणे तस्स पञ्हस्स ब्याकरणत्थाय तथागतो कालञ्ञू होति. महाजनस्स आदानकालं गहणकालं जानित्वा सहेतुकं सकारणं कत्वा युत्तपत्तकालेयेव ब्याकरोतीति अत्थो.

युत्तपत्तकाले वदतीति कालवादी. भूतं सभावं वदतीति भूतवादी. परमत्थं निब्बानं वदतीति अत्थवादी. मग्गफलधम्मं वदतीति धम्मवादी. संवरादिविनयं वदतीति विनयवादी. तत्थ दिट्ठन्ति अपरिमाणासु लोकधातूसु अपरिमाणानं सत्तानं चक्खुद्वारेसु आपाथं आगच्छन्तं रूपारम्मणं नाम अत्थि, तं सब्बाकारतो जानाति पस्सति. एवं जानता पस्सता च तेन तं इट्ठानिट्ठादिवसेन वा दिट्ठसुतमुतविञ्ञातेसु लब्भमानकपदवसेन वा ‘‘कतमं तं रूपं रूपायतनं? यं रूपं चतुन्नं महाभूतानं उपादाय वण्णनिभा सनिदस्सनं सप्पटिघं नीलं पीतक’’न्तिआदिना (ध. स. ६१७-६१८) नयेन अनेकेहि नामेहि तेरसहि वारेहि द्विपञ्ञासाय नयेहि विभज्जमानं तथमेव होति वितथं नत्थि. एस नयो सोतद्वारादीसुपि. आपाथमागच्छन्तेसु सद्दादीसु तेसं विविधं दस्सेतुं ‘‘दिट्ठं सुत’’न्ति आह. तत्थ दिट्ठन्ति रूपायतनं. सुतन्ति सद्दायतनं. मुतन्ति पत्वा गहेतब्बतो गन्धायतनं रसायतनं फोट्ठब्बायतनं. विञ्ञातन्ति सुखदुक्खादिधम्मारम्मणं. पत्तन्ति परियेसित्वा वा अपरियेसित्वा वा पत्तं. परियेसितन्ति पत्तं वा अपत्तं वा परियेसितं. अनुविचरितं मनसाति चित्तेन अनुसञ्चरितं.

तथागतेन अभिसम्बुद्धन्ति इमिना एतं दस्सेति – यञ्हि अपरिमाणासु लोकधातूसु इमस्स सदेवकस्स लोकस्स नीलं पीतकन्तिआदि रूपारम्मणं चक्खुद्वारे आपाथं आगच्छति, ‘‘अयं सत्तो इमस्मिं खणे इमं नाम रूपारम्मणं दिस्वा सुमनो वा दुम्मनो वा मज्झत्तो वा जातो’’ति सब्बं तं तथागतस्स एवं अभिसम्बुद्धं. तथा यं अपरिमाणासु लोकधातूसु इमस्स सदेवकस्स लोकस्स भेरिसद्दो मुदिङ्गसद्दोतिआदि सद्दारम्मणं सोतद्वारे आपाथं आगच्छति, मूलगन्धो तचगन्धोतिआदि गन्धारम्मणं घानद्वारे आपाथं आगच्छति, मूलरसो खन्धरसोतिआदि रसारम्मणं जिव्हाद्वारे आपाथं आगच्छति, कक्खळं मुदुकन्तिआदि पथवीधातुतेजोधातुवायोधातुभेदं फोट्ठब्बारम्मणं कायद्वारे आपाथं आगच्छति, ‘‘अयं सत्तो इमस्मिं खणे इमं नाम फोट्ठब्बारम्मणं फुसित्वा सुमनो वा दुम्मनो वा मज्झत्तो वा जातो’’ति सब्बं तं तथागतस्स एवं अभिसम्बुद्धं. तथा यं अपरिमाणासु लोकधातूसु इमस्स सदेवकस्स लोकस्स सुखदुक्खादिभेदं धम्मारम्मणं मनोद्वारस्स आपाथं आगच्छति, ‘‘अयं सत्तो इमस्मिं खणे इमं नाम धम्मारम्मणं विजानित्वा सुमनो वा दुम्मनो वा मज्झत्तो वा जातो’’ति सब्बं तं तथागतस्स एवं अभिसम्बुद्धं.

यञ्हि, चुन्द, इमेसं सत्तानं दिट्ठं सुतं मुतं विञ्ञातं, तत्थ तथागतेन अदिट्ठं वा असुतं वा अमुतं वा अविञ्ञातं वा नत्थि, इमस्स पन महाजनस्स परियेसित्वा अपत्तम्पि अत्थि, अपरियेसित्वा अपत्तम्पि अत्थि, परियेसित्वा पत्तम्पि अत्थि, अपरियेसित्वा पत्तम्पि अत्थि, सब्बम्पि तथागतस्स असम्पत्तं नाम नत्थि ञाणेन असच्छिकतं. तस्मा तथागतोति वुच्चतीति यं तथा लोकेन गतं, तस्स तथेव गतत्ता तथागतोति वुच्चतीति. पाळियं पन ‘‘अभिसम्बुद्ध’’न्ति वुत्तं, तं गतसद्देन एकत्थं. इमिना नयेन सब्बवारेसु तथागतोति निगमस्स अत्थो वेदितब्बो (दी. नि. अट्ठ. ३.१८८; अ. नि. अट्ठ. २.४.२३).

‘‘यञ्च, चुन्द, रत्तिं तथागतो अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झति, यञ्च रत्तिं अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायति, यं एतस्मिं अन्तरे भासति लपति निद्दिसति, सब्बं तं तथेव होति, नो अञ्ञथा, तस्मा तथागतोति वुच्चती’’ति –

एत्थ यं रत्तिं भगवा बोधिमण्डे अप्पराजितपल्लङ्के निसिन्नो तिण्णं मारानं मत्थकं मद्दित्वा अनुत्तरसम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो, यञ्च रत्तिं यमकसालानमन्तरे अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायि, एत्थन्तरे पञ्चचत्तालीसवस्सपरिमाणे काले पठमबोधियापि मज्झिमबोधियापि पच्छिमबोधियापि यं भगवता भासितं सुत्तं गेय्यं…पे… वेदल्लं, तं सब्बं अत्थतो च ब्यञ्जनतो च अनुपवज्जं अनूनमनधिकं सब्बाकारपरिपुण्णं रागमदनिम्मदनं दोसमोहमदनिम्मदनं नत्थि, तत्थ वाळग्गमत्तम्पि अवक्खलितं, सब्बं तं एकमुद्दिकाय लञ्छितं विय, एकनाळिया मितं विय, एकतुलाय तुलितं विय च तथमेव होति वितथं नत्थि. तेनाह – ‘‘यञ्च, चुन्द, रत्तिं तथागतो…पे… सब्बं तं तथमेव होति, नो अञ्ञथा तस्मा तथागतोति वुच्चती’’ति. गदअत्थो हि एत्थ गतसद्दो.

अपि च – आगदनं आगदो, वचनन्ति अत्थो. तथो अविपरीतो आगदो अस्साति द-कारस्स त-कारं कत्वा गतोति एवमेतस्मिं अत्थे पदसिद्धि वेदितब्बा.

‘‘यथावादी, चुन्द…पे… वुच्चती’’ति एत्थ भगवतो वाचाय कायो अनुलोमेति कायस्सपि वाचा, तस्मा भगवा यथावादी तथाकारी, यथाकारी तथावादी च होति, एवंभूतस्स चस्स यथा वाचा, कायोपि तथा गतो पवत्तोति अत्थो. यथा च कायो, वाचापि तथा गता पवत्ताति तथागतोति एवमेत्थ पदसिद्धि वेदितब्बा.

अभिभू अनभिभूतोति उपरि भवग्गं हेट्ठा अवीचिपरियन्तं अपरिमाणासु लोकधातूसु सब्बसत्ते अभिभवति सीलेनपि समाधिनापि पञ्ञायपि विमुत्तियापि न तस्स तुला वा पमाणं वा अत्थि. अतुलो अप्पमेय्यो अनुत्तरो राजराजा देवदेवो सक्कानं अतिसक्को ब्रह्मानं अतिब्रह्मा. अञ्ञदत्थूति एकंसत्थे निपातो. दक्खतीति दसो. वसं वत्तेतीति वसवत्ती.

तत्रायं पदसिद्धि वेदितब्बा – अगदो विय अगदो, को पनेस? देसनाविलासो चेव पुञ्ञुस्सयो च. तेन हेस महानुभावो भिसक्को दिब्बागदेन सप्पे विय सब्बपरप्पवादिनो सदेवकञ्च लोकं अभिभवति. इति सब्बलोकाभिभवने तथो अविपरीतो देसनाविलासमयो चेव पुञ्ञुस्सयो च अगदो अस्साति द-कारस्स त-कारं कत्वा तथागतोति वेदितब्बो (दी. नि. अट्ठ. १.७).

इधत्थञ्ञेव जानाति कम्माभिसङ्खारवसेनाति अपुञ्ञाभिसङ्खारवसेन इधत्थञ्ञेव जानाति. कायस्स भेदा परं मरणाति उपादिन्नखन्धभेदा मरणतो परं. अपायन्तिआदीसु वुड्ढिसङ्खातसुखसाततो अया अपेतत्ता अपायो. दुक्खस्स गति पटिसरणन्ति दुग्गति. दुक्करकारिनो एत्थ विनिपतन्तीति विनिपातो. निरतिअट्ठेन निरस्सादट्ठेन निरयो. तं अपायं…पे… निरयं. उपपज्जिस्सतीति पटिसन्धिवसेन उप्पज्जिस्सति. तिरच्छानयोनिन्ति तिरियं अञ्चन्तीति तिरच्छाना, तेसं योनि तिरच्छानयोनि, तं तिरच्छानयोनिं. पेत्तिविसयन्ति पच्चभावं पत्तानं विसयोति पेत्तिविसयो, तं पेत्तिविसयं. मनसो उस्सन्नताय मनुस्सा, तेसु मनुस्सेसु. इतो परं कम्माभिसङ्खारवसेनाति एत्थ पुञ्ञाभिसङ्खारवसेन अत्थो गहेतब्बो.

आसवानं खयाति आसवानं विनासेन. अनासवं चेतोविमुत्तिन्ति आसवविरहितं अरहत्तफलसमाधिं. पञ्ञाविमुत्तिन्ति अरहत्तफलपञ्ञं. अरहत्तफलसमाधि रागविरागा चेतोविमुत्ति, अरहत्तफलपञ्ञा अविज्जाविरागा पञ्ञाविमुत्तीति वेदितब्बा. तण्हाचरितेन वा अप्पनाझानबलेन किलेसे विक्खम्भेत्वा अधिगतं अरहत्तफलं रागविरागा चेतोविमुत्ति, दिट्ठिचरितेन उपचारज्झानमत्तं निब्बत्तेत्वा विपस्सित्वा अधिगतं अरहत्तफलं अविज्जाविरागा पञ्ञाविमुत्ति. अनागामिफलं वा कामरागं सन्धाय रागविरागा चेतोविमुत्ति, अरहत्तफलं सब्बप्पकारतो अविज्जाविरागा पञ्ञाविमुत्ति.

आकिञ्चञ्ञायतनं धिमुत्तन्ति विमोक्खेनाति केनट्ठेन विमोक्खो वेदितब्बोति? अधिमुच्चनट्ठेन. को अयं अधिमुच्चनट्ठो नाम? पच्चनीकधम्मेहि च सुट्ठु विमुच्चनट्ठो, आरम्मणे च अभिरतिवसेन सुट्ठु विमुच्चनट्ठो, पितु अङ्के विस्सट्ठअङ्गपच्चङ्गस्स दारकस्स सयनं विय अनिग्गहितभावेन निरासङ्कताय आरम्मणे पवत्तीति वुत्तं होति. एवरूपेन विमोक्खेन धिमुत्तन्ति. विञ्ञाणञ्चायतनं मुञ्चित्वा आकिञ्चञ्ञायतने निरासङ्कवसेन धिमुत्तं अल्लीनं. तत्राधिमुत्तन्ति तस्मिं समाधिम्हि अल्लीनं. तदधिमुत्तन्ति तस्मिं झाने अधिमुत्तं. तदाधिपतेय्यन्ति तं झानं जेट्ठकं. रूपाधिमुत्तोतिआदीनि पञ्च कामगुणगरुकवसेन वुत्तानि. कुलाधिमुत्तोतिआदीनि तीणि खत्तियादिकुलगरुकवसेन वुत्तानि. लाभाधिमुत्तोतिआदीनि अट्ठ लोकधम्मवसेन वुत्तानि. धीवराधिमुत्तोतिआदीनि चत्तारि पच्चयवसेन वुत्तानि. सुत्तन्ताधिमुत्तोतिआदीनि पिटकत्तयवसेन वुत्तानि. आरञ्ञकङ्गाधिमुत्तोतिआदीनि धुतङ्गसमादानवसेन वुत्तानि. पठमज्झानाधिमुत्तोतिआदीनि पटिलाभवसेन वुत्तानि.

कम्मपरायणन्ति अभिसङ्खारवसेन. विपाकपरायणन्ति पवत्तिवसेन. कम्मगरुकन्ति चेतनागरुकं. पटिसन्धिगरुकन्ति उपपत्तिगरुकं.

८४. आकिञ्चञ्ञासम्भवं ञत्वाति आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तितो वुट्ठहित्वा आकिञ्चञ्ञायतनजनककम्माभिसङ्खारं ञत्वा ‘‘किन्ति पलिबोधो अय’’न्ति. नन्दिसंयोजनं इतीति या चतुत्थअरूपरागसङ्खाता नन्दी तञ्च संयोजनं ञत्वा. ततो तत्थ विपस्सतीति अथ तत्थ आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तितो वुट्ठहित्वा तं समापत्तिं अनिच्चादिवसेन विपस्सति. एतं ञाणं तथं तस्साति एतं तस्स पुग्गलस्स एवं विपस्सतो अनुक्कमेन उप्पन्नं अरहत्तञाणं अविपरीतं. वुसीमतोति वुसितवन्तस्स. सेसं सब्बत्थ पाकटमेव.

एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पुब्बसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति.

सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय

पोसालमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता.